Adaptacja konwencji użytkowych w tekście poetyckim – próba typologii próba typologii

W dokumencie Paradokumetalizm w polskiej poezji dwudziestolecia międzywojennego (Stron 42-45)

Na podstawie przeprowadzonych badań możemy ustalić dwa typy związków łączących tekst poetycki z utworem o charakterze dokumentarnym lub użytkowym.

Niezależnie od nacechowania satyrycznego i odmienności wynikających z właściwości poetyki charakteryzującej konkretny nurt, są to związki formalne i tematyczne.

Należy podkreślić, że pozapoetyckie założenia gatunkowe w wierszach realizowane są zawsze częściowo.

Związki formalne obejmują sześć wariantów.

Pierwsza zależność obejmuje pretekstowy kwalifikator gatunkowy sygnowany w tytule lub podtytule utworu, który pełni funkcję informacyjną o charakterze wypowiedzi, przy zgodności formalnej, zachowaniu tematyki aktualności i potencjalnej zgodności z realiami, z komentarzem publicystycznym (Kronika dnia Peipera).

Drugi wariant dotyczy tekstów, w których obecny jest kwalifikator, znajdujący potwierdzenie w budowie i temacie utworu, ale bez związku z realiami pozatekstowymi.

Rozwiązanie to zostało przyjęte między innymi w Depeszy Haliny Izdebskiej. W utworze autorka realizuje wskazaną przez kwalifikator gatunkowy konwencję, tematycznie także ją potwierdza, ale tekst nie ma związku z aktualiami, ma charakter refleksyjny, którego wymowa poświadcza nastrój podmiotu lirycznego.

91 Por. C. Zalewski. Jedna chwila. Fotografowanie w poezji polskiej dwudziestego wieku, „Teksty Drugie” 2007, z. 3, s. 59-62.

92 J. Kulczyńska, Od inspiracji do realizacji. Tekst poetycki i obraz filmowy w dwudziestoleciu międzywojennym, dz. cyt., s. 158-159.

93 M. Szymel, Notatki autobiograficzne, w: Międzywojenna poezja polsko-żydowska. Antologia, dz. cyt., s. 239-241; F. Bertisch, Autoportret, tamże, s. 495.

Trzeci typ polega na obecności kwalifikatora, ale bez cech wskazanej konwencji w budowie utworu, przy zachowaniu tematyki aktualności i potencjalnej zgodności z realiami, z komentarzem publicystycznym.

Czwarty wariant obejmuje teksty oznaczone kwalifikatorem gatunkowym, ale bez związku z formą i problematyką aktualności, pozbawione komentarza publicystycznego. W tego typu tekstach kwalifikator gatunkowy sugerujący związek z konwencją pozaliteracką został użyty jedynie metaforycznie i pełni funkcję chwytu poetyckiego (Telegram Zegadłowicza).

Piąty typ dotyczy utworów pozbawionych pretekstowego kwalifikatora (który czasami sygnowany jest w treści wiersza), zawierających się w formie inspirowanej wyznacznikami konwencji użytkowej, o wymowie publicystycznej (Usta na pomoc Kurka).

Szósta koncepcja obejmuje teksty bez kwalifikatora i cech wskazujących na związek z gatunkiem użytkowym, ale odnoszące się do wydarzeń bieżących (Przeciw nim Miłosza).

Podkreślmy jeszcze, że kwalifikator gatunkowy zawsze może pełnić złożoną funkcję – wskazówki formalnej oraz metaforyczną.

Z naszych obserwacji wynika, że paradokumentalizm ujawnia się głównie w tekstach związanych z aktualiami, istotny jest zatem temat utworu i jego wymowa.

W relacjach dotyczących tematu wyróżniamy trzy typy. Związek bezpośredni obejmuje utwory, w których można wskazać konkretne fakty historyczne, teksty prasowe, kroniki, filmy, fotografie, dokumenty (np. nekrolog, dokumenty sądowe) stanowiące nie budzący wątpliwości punkt odniesienia dla treści przedstawionych w wierszu.

Egzemplifikacją związku bezpośredniego mogą być utwory okolicznościowe pisane z okazji istotnych wydarzeń o randze historycznej, takie jak 1918 Młodożeńca, Kronika dnia, Poemat aktualny Peipera, wiersze związane z zabójstwem prezydenta Narutowicza oraz procesem i egzekucją Niewiadomskiego. Związek pośredni, zachodzący najczęściej, dotyczy utworów, których tematem były kwestie o charakterze ogólnym i które były przedmiotem szerokiej dyskusji publicznej (nędza środowisk plebejskich, analfabetyzm, zniesienie kary śmierci).

Wówczas źródeł inspiracji może być więcej i trudno jest wskazać jedno właściwe. Trzeci typ to związek hipotetyczny, który występuje wówczas, gdy mamy do czynienia z tekstem pisanym językiem ezopowym lub silnie zmetaforyzowanym, pozbawionym wyraźnych aluzji do rzeczywistości pozaliterackiej, ale możliwym do interpretacji dzięki znajomości kontekstu historyczno-kulturowego i biograficznego. Tu za przykład mogą posłużyć wiersze Moskwa, Ten dzień i Przełom Młodożeńca oraz Poranek Marii Hochberżanki.

Teksty, które dokumentują realne wydarzenia, zarówno te, w których znajdują się wyraźne aluzje do rzeczywistości pozaliterackiej, jak i te, w których doszło do zamaskowania realiów z powodów cenzuralnych, z reguły nacechowane są dydaktyzmem lub stanowią sfunkcjonalizowaną wypowiedź, podporządkowaną treściom ideowym. Trzeba jednak podkreślić, że badane utwory zawsze opatrzone są przesłaniem etycznym odwołującym się do podstawowych praw i wartości humanistycznych.

Inspiracje piśmiennictwem użytkowym poświadczają zarówno forma, jak i temat wiersza, o czym będzie mowa w następnym rozdziale pracy. Zanim do niego przejdziemy, przedstawimy przykład adaptacji formy publicystycznej w utworze literackim, pisanym wierszem i opatrzonym kwalifikatorem gatunkowym, który uznajemy za tekst wyprzedzający, a zarazem inicjujący „rewolucję w sferze form i znaczeń”94 w poezji międzywojennej. Chodzi tu o przywołany już dwukrotnie Czerwony felieton Andrzeja Niemojewskiego95, pisarza i

94 Por. M. Jastrun, Smuga światła, Warszawa 1982, s. 154.

95 Por. J. Kulczyńska, Niedoczytany „dokument epoki”: Czerwony felieton Andrzeja Niemojewskiego, dz. cyt., s.

473-483.

Cytaty fragmentów Czerwonego felietonu podano według edycji: A. Niemojewski, Pokrzywy, Kraków 1907.

W powojennych edycjach poemat drukowano fragmentarycznie: A. Niemojewski, Wybór poezji, Warszawa 1955; A. Niemojewski, Wybór wierszy, oprac. M. Piechal, Warszawa 1983; 1905 w literaturze polskiej, oprac. i wstępem opatrzył S. Klonowski, Warszawa 1955; Wiersz – dokument rewolucji… Antologia poezji socjalistycznej z lat 1880-1905, wybór, wstęp i komentarz T. Bujnicki, Poznań 1980; Antologia liryki Młodej Polski, wstęp, wybór i opracowanie I. Sikora, Wrocław 1990.

Innym utworem, w którym Niemojewski podejmuje tematykę polityczną, zawartą w Czerwonym felietonie jest satyryczna Czwórka atutowa, por. A. Niemojewski, Pokrzywy, dz. cyt., s. 49-55.

Andrzej Niemojewski, prozaik, dramaturg, poeta, tłumacz, publicysta oraz religioznawca (pseudonimy i kryptonimy: Lambro, A. Lubieniec, Rokita, Lmbr, Z – o, A. N., N.) urodził się 24 stycznia 1864 roku w Rokitnicy. W latach 1886-1888 studiował prawo na uniwersytecie w Dorpacie. Wówczas zadebiutował jako poeta i prozaik. Zaangażowany w wydarzenia społeczne i polityczne, pisarz poruszał w swoich utworach tematy trudne i kontrowersyjne, spotykając się niejednokrotnie z krytyką a nawet konfiskatą tekstów. W 1902 roku ukazały się, publikowane wcześniej we fragmentach, Legendy (zbeletryzowany Żywot Jezusa Renana), których konfiskatę anulowano w parlamencie austriackim za sprawą posłów socjalistycznych. W 1907 roku skonfiskowano Objaśnienie katechizmu, a pisarza skazano na rok twierdzy (1911), por. I. Maciejewska, Andrzej Niemojewski 1864-1921, w: Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku. Seria 5, Literatura okresu Młodej Polski, t. 1, red. K. Wyka, A. Hutnikiewicz, M. Puchalska, Warszawa 1968, s. 391-409; A. Piber, W. Stankiewicz, Niemojewski Andrzej Jan, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXIII, Wrocław 1978, s. 3-10.

Twórczość Niemojewskiego była rzadko wznawiana. Powojenne wydania utworów Andrzeja Niemojewskiego:

Wybór poezji, przedm. W. Maciąg, Kraków 1955; Listy człowieka szalonego, posł. T. Weiss, Kraków 1954;

2004; Biblia a gwiazdy. Sto pytań stawionych biblistom oraz sto odpowiedzi dla ludzi umiejących myśleć własną głową, przedm. Z. Poniatowski, Warszawa 1959; Bóg czy człowiek? Wybór z dzieł A. Niemojewskiego o pochodzeniu chrześcijaństwa, wyboru dokonał, oprac. i napisał przedmowę Henryk Chyliński, Warszawa 1960;

Ludzie rewolucji i inne opowiadania, wstępem poprzedził Julian Krzyżanowski, Warszawa 1961; Polonia irredenta, oprac. i wstępem opatrzył Jan Pierzchała, Wrocław 1972; Wybór wierszy, oprac. Marian Piechal, Warszawa 1983.

Wśród opracowań poświęconych autorowi Legend można jeszcze wymienić: J. J. Lipski, Warszawscy

„pustelnicy” i „bywalscy”, t. 2, Felietoniści i kronikarze 1900-1939, Warszawa 1973, s. 31-32; Z. Kmiecik,

„Myśl Niepodległa” Andrzeja Niemojewskiego w latach 1906-1914, „Człowiek i światopogląd” 1976, nr 12, s.

158-167; E. Basara-Lipiec, Niepodległa myśl: rzecz o Andrzeju Niemojewskim, Rzeszów 1988; M. Jasińska-Wojtkowska, Wokół „Legend” Andrzeja Niemojewskiego, „Roczniki Humanistyczne”, t. 46, z. 1, Lublin 1998, s.

411-428; H. Bałabuch, Bluźnierstwo czy walka polityczna? Dyskusja o wolności słowa wokół „Legend”

Andrzeja Niemojewskiego, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F. Historia, vol. LXI, Lublin 2006, s. 43-78.

publicysty, aktywnego zwłaszcza na przełomie XIX i XX wieku. Utwór poświadcza inspiracje gatunkami prasowymi dla tekstów artystycznych Temat wierszowanego felietonu związany z krytyką aktualnej sytuacji politycznej będzie trwałym wątkiem poezji lat 1918-1939, choć nierównomiernie eksponowanym (w zależności od światopoglądu twórcy i aktualnych wydarzeń).

W dokumencie Paradokumetalizm w polskiej poezji dwudziestolecia międzywojennego (Stron 42-45)