• Nie Znaleziono Wyników

Aspekty normatywne wzorca osobowego urzędnika publicznego

W dokumencie Etos urzędnika (Stron 99-102)

W języku potocznym urzędnik to osoba piastująca jakieś stanowisko w urzędzie w szeroko pojmowanej administracji państwowej, samorzą-dowej, prywatnej. Język prawodawstwa w każdym prawie współczes-nym państwie defi niuje pojęcie „urzędnika”28. W myśl art. 4 Ustawy z 18

grudnia 1998 r. o służbie cywilnej29, urzędnikiem w tej służbie może być osoba, która jest obywatelem polskim, korzysta z pełni praw pub-licznych, nie była karana za przestępstwo umyślne, posiada kwalifi ka-cje i predyspozyka-cje wymagane do mianowania do służby cywilnej, ma nieskazitelny charakter i stan zdrowia pozwalający na zatrudnienie w służbie cywilnej oraz może być zatrudniona w pełnym wymiarze cza-su pracy. Ustawa ta wprowadza w korpusie służby cywilnej podział na

24 B. Kudrycka, Etyka pracy urzędnika amerykańskiego (na przykładzie kodeksu

etycz-nego ICMA), „Samorząd Terytorialny” 1991 nr 7–8, s. 72–73.

25 E. Wojciechowski, Zarządzanie w samorządzie terytorialnym, Difin, Warszawa 2003, s. 124.

26 Ibidem, s. 125. 27 Ibidem, s. 125–126.

28 R. Tokarczyk, op. cit., s. 250. 29 DzU z 1999 r., nr 49, poz. 483 ze zm. t t t t t

urzędników i pracowników, trzeba jednak rozumieć, że w każdym przy-padku chodzi o stanowiska urzędnicze30.

Obok ustawy o służbie cywilnej, funkcjonująca Ustawa z 16

wrześ-nia 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych31 wprowadza podział urzędników na mianowanych i umownych. Tymczasem Ustawa z 22

mar-ca 1990 r. o pracownikach samorządowych32 nie uwzględnia podziału pra-cowników samorządowych na urzędników samorządowych i pozostałych pracowników zatrudnionych na stanowiskach pomocniczych i obsługi. Tak więc zwrot „urzędnik samorządowy” funkcjonuje nie jako termin prawny, lecz jako termin prawniczy33. Miejsce zatrudnienia, jako kry-terium wyróżnienia pracownika samorządowego, w sposób jednorodny prowadzi, bez istotnego powodu, do nieuzasadnionych następstw praw-nych. Otóż wszyscy pracownicy samorządowi, także na stanowiskach ob-sługi i pomocniczych, traktowani na równi z urzędnikami samorządowy-mi wykonującysamorządowy-mi zadania publiczne, nie mogą wykonywać zajęć, które pozostawałyby w sprzeczności z ich obowiązkami albo mogłyby wywołać podejrzenie o stronniczość lub interesowność. To normatywne usytuo-wanie pracowników usługowych i pomocniczych oznacza, że ustawodaw-ca w sposób nieuzasadniony ogranicza sferę prywatności osób niezwiąza-nych z podejmowaniem decyzji34.

Model współczesnego urzędnika administracji publicznej kształtowa-ny jest pod wpływem różnorodkształtowa-nych czynników związakształtowa-nych z rozwojem funkcji państwa, cechami społeczeństwa oraz zakresem i specyfi ką dzia-łań administracji. Te uwarunkowania tworzą zarys modelu pracowni-ka administracji publicznej, pracowni-katalog najistotniejszych współczesnych wy-mogów w zakresie administrowania i zarządzania35.

Utrwalanie i wzmacnianie zasad etycznych pracowników administra-cji publicznej, najczęściej realizowane jest przez36:

tworzenie, rozbudowywanie i popularyzację tzw. kodeksów etycz-nych;

ujmowanie norm etyki pracownika administracji publicznej w normy prawa stanowionego.

Skodyfi kowanie wszystkich norm etycznych pracowników admi-nistracji publicznej nie jest możliwe. Dla oceny indywidualnego postę-powania pracownika administracji publicznej, które nie zostało ujęte w normie prawnej, stosowane są odpowiednio normy obowiązującego

30 J. Piątkowski, Jednolitość czy dyferencjacja zatrudniania w administracji

publicz-nej [w:] Urzędnik w administracji publiczpublicz-nej, op. cit., s. 47.

31 Tekst jedn. DzU z 2001 r., nr 86, poz. 953 ze zm. 32 Tekst jedn. DzU z 2001 r., nr 142, poz. 1593 ze zm. 33 J. Piątkowski, op. cit., s. 47.

34 Ibidem.

35 A. Potoczek, Model współczesnego urzędnika w administracji publicznej [w:]

Urzęd-nik w administracji publicznej, op. cit., s. 42–43.

36 Ibidem, s. 281. t

prawa. Demokratyczne państwo prawa funkcjonuje dobrze, gdy etyczne zachowanie pracowników administracji publicznej spotyka się z etyczny-mi zachowaniaetyczny-mi się obywateli. W sytuacji, gdy nieetyczne zachowania pracowników administracji publicznej spotykają się z nieetycznymi za-chowaniami obywateli, państwo prawa może znaleźć się w sytuacji kry-zysowej37. Standardy zachowań profesjonalnych ujęte w formie kodeksu mogą zawierać nie tylko symboliczne deklaracje. Wyrażają i legitymi-zują, także pod względem moralnym, profesję urzędniczą. Podkreślają społeczne znaczenie statusu urzędników, utwierdzając członków tej pro-fesji w przekonaniu o ich rzekomych lub faktycznych przewagach mo-ralnych38.

W drugiej połowie XX wieku powstało wiele uregulowań w sferze etyki, dotyczących postępowania pracownika na płaszczyźnie zawodowej. W Pol-sce spora liczba takich kodeksów została stworzona w latach 90. Nazwa „kodeks” w języku polskim sugeruje bliskość tych uregulowań z prawo-dawstwem. Kodeksy etyczne są jednak pewnego rodzaju deklaracją etycz-ną, manifestacją postawy moralnej, związanej z pełnieniem jakiejś funkcji czy odgrywaniem roli w społeczeństwie39. W praktyce urzędniczej kodek-sy etyczne pojawiły się późno w profesjonalizacji, ponieważ nie były wyni-kiem naturalnego rozwoju, lecz dążenia do wypełniania funkcji, która sta-ła się ważna dla jednolitej i zwartej profesjonalnej wspólnoty40.

Wśród funkcji, jakie spełniają kodeksy etyczne można wyróżnić: regu-lacyjne, opiniotwórcze i edukacyjne. Ich celem jest jasne sformułowanie wartości nadrzędnych dla danego zawodu, danej organizacji publicznej, czyli unaocznienie i zwerbalizowanie tego, co najważniejsze w postępo-waniu pracowników. Kodeksy zatem dążą do wyeliminowania zachowań patologicznych, szkodzących zarówno organizacji, jak i społeczeństwu41. Uważa się, że niezbędne jest stworzenie kompleksowego systemu roz-wiązań gwarantujących etyczne działanie administracji publicznej. Sy-stem taki jest określany pojęciem infrastruktury etycznej42.

Standardy prawne postępowania w służbie administracji państwowej i samorządowej możemy znaleźć w Europejskiej Karcie Samorządu

Tery-torialnego z 1985 roku (ratyfi kowanej przez Polskę w 1993 roku)43,

Usta-wie z 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych i w

ustanowio-nym przez Prezesa Rady Ministrów 11 października 2001 roku Kodeksie

Etyki Służby Cywilnej.

37 A. Błaś, J. Boć, J. Jeżewski, op. cit., s. 280. 38 R. Tokarczyk, op. cit., s. 261.

39 E. Hope, Rola kodeksów etycznych w procesie instytucjonalizacji etyki [w:] Etyczne

podstawy kultury biznesu, red. J. Kubka, PG, Gdańsk 2001, s. 97.

40 R. Tokarczyk, op. cit., s. 261. 41 E. Hope, op. cit., s. 105. 42 Ibidem, s. 253.

Nie bez znaczenia dla określenia normatywnego wzorca osobowe-go urzędnika publiczneosobowe-go są dwa europejskie akty prawne – Europejski

Kodeks Postępowania dotyczący politycznej uczciwości wybieranych re-prezentantów lokalnych i regionalnych, przyjęty 17 czerwca 1999 roku

przez Kongres Władz Lokalnych i Regionalnych Europy (CLRAE) oraz

Europejski Kodeks Dobrej Administracji, przyjęty przez Parlament

Eu-ropejski 6 września 2001 roku.

Normatywne, ogólne wzorce postępowania w administracji publicz-nej są rozproszone w różpublicz-nej rangi regulacjach. Powstaje pytanie, czy ist-niejące wzorce powinny być przeniesione do tworzonych kodeksów ety-ki w instytucjach państwowych i jednostkach samorządu terytorialnego. Prawo tego nie zabrania, co stwierdził także NSA, wskazując, że uchwa-lenie np. kodeksu etyki radnych należy do standardów demokratycznej Europy44.

W dokumencie Etos urzędnika (Stron 99-102)