• Nie Znaleziono Wyników

Badania porejestracyjne

Zasady prowadzenia badań przedklinicznych i klinicznych*

Sponsorem 5 jest osoba, organizacja lub instytucja, będąca inicjatorem badań, zarządzająca nimi oraz zapewniająca odpowiednie środki finansowe, lokalowe i

4. Badania porejestracyjne

Dokonanie rejestracji środka farmaceutycznego lub materiału medycznego po-twierdza, iż przeprowadzone badania przedkliniczne i kliniczne dały zadaowalające rezultaty co do skuteczności substancji oraz odpowiedniego stosunku korzyści do ryzyka jej stosowania. Jednakże używanie produktu w okresie porejestracyjnym do-konywane jest w odmiennych warunkach niż laboratoryjne, w szczególności na zde-cydowanie większej i bardziej zróżnicowanej populacji ludzkiej. W praktyce terapeu-tycznej mogą zatem ujawnić się dodatkowe cechy substancji, które zmienią wyobra-żenie o proporcji między korzyściami a ryzykiem zastosowania środka31. Zbieranie takich informacji jest ustawowym obowiązkiem spoczywającym na wytwórcach leku32. Dane te mogą stać się podstawą decyzji o przeprowadzeniu stosownych badań pore-jestracyjnych, w efekcie których zostaną zastosowane odpowiednie procedury popra-wy stosunku korzyści do ryzyka lub też popra-wycofania środka z rynku.

Zasady postępowania w toku badań porejestracyjnych oraz kryteria oceny pro-porcji między korzyściami i ryzykiem używania produktu, określają Wytyczne Do-tyczące Nadzoru nad Bezpieczeństwem Farmakoterapii (Pharmacovigilance Gu-idelines), przygotowane przez Grupę ds. bezpieczeństwa farmakoterapii i przyjęte przez Komitet Naukowy Europejskiej Agencji Oceny Leków w Londynie w dniu 29 stycznia 1999 r.

Zgodnie z nimi, celem postępowania badawczego porejestracyjnego jest w szczególności: weryfikacja wątpliwości dotyczących klinicznego znaczenia tok-sycznych efektów stosowania leku, ocena bezpieczeństwa, wyjaśnienie czynników ryzyka i niepożądanych działań stwierdzonych podczas badania klinicznego. Inspi-racją do wszczęcia badań może być zatem zmiana wyobrażenia o stopniu ryzyka, dokonana w oparciu o dane pochodzące ze spontanicznych zgłoszeń, prowadzo-nych obserwacji czy piśmiennictwa.

Weryfikacji uzyskanych informacji może służyć przeprowadzenie różnych rodza-jów badań, w tym tzw. kohortowych i kliniczno-kontrolnych. Te pierwsze mają

cha-31 Wstrząsającym przykładem ujawnienia się niepożądanych efektów stosowania leku były konsekwencje użycia Talidomidu. Środek ten, zalecany w zaburzeniach nerwicowych u kobiet ciężarnych, powodował ciężkie wady rozwojowe płodów, w szczególności schorzenie nazywane fokomielią (niedorozwój kończyn). Dopiero po wy-kryciu ubocznych skutków działania leku został on wycofany z rynku. B. Petrozolin-Skowrońska (red.): Nowa encyklopedia powszechna PWN, Warszawa 1995, t. 6, Warszawa 1996, s. 293.

Współczesnym przykładem rozpoznania negatywnych konsekwencji zastosowania leku jest środek pod nazwą Liopbay, służący obniżaniu poziomu cholesterolu we krwi. Wykazał on konflikt w działaniu z lekami naserco-wymi, czego skutkiem były 34 zgony pacjentów w Stanach Zjednoczonych. Lek ten został wycofany z obrotu na polskim rynku w dniu 12 sierpnia 2001r.

32 Obowiązek taki wynika z art. 22 ustawy o środkach farmaceutycznych, materiałach medycznych, aptekach, hurtowniach i Inspekcji Farmaceutycznej. Zgodnie z tym przepisem wytwórca, który uzyskał koncesję jest obowiązany do zbierania informacji o ewentualnych niepożądanych działaniach środka lub materiału i przeka-zywania ich organom Inspekcji Farmaceutycznej oraz Komisji Rejestracyjnej.

rakter obserwacyjny i polegają na porównywaniu reprezentatywnej grupy badanej z grupą kontrolną, leczoną tradycyjną metodą. Stosowanie terapii wobec grupy badanej nie różni się jednak od codziennej praktyki lekarskiej, środki zaś przepisy-wane są ambulatoryjnie lub podaprzepisy-wane podczas hospitalizacji.

Badania kliniczno-kontrolne mają zaś charakter retrospektywny. Zasadzają się one na porównaniu grupy pacjentów z określoną jednostką chorobową, którzy otrzymali dany środek z grupą kontrolną, u której choroba taka nie wystąpiła. Skuteczność badania uzależniona jest od zapewnienia obiektywności statystycznej i wyeliminowa-nia innych czynników, które mogłyby wpłynąć na wynik doświadczewyeliminowa-nia.

Obok wspomnianych metod obserwacyjno-analitycznych duże znaczenie mają również porejestracyjne badania kliniczne, które mogą służyć do wyjaśnienia me-chanizmów reakcji niepożądanych i sposobów zapobiegania im. Doświadczenia takie winny odpowiadać ogólnym Zasadom Dobrej Praktyki Klinicznej, które zostały już wcześniej zaprezentowane.

Wszczęcie badań dokonywane jest przez sponsora, którym, na tym etapie wy-twarzania leku, jest najczęściej odpowiedni dział medyczny producenta. Przebieg doświadczenia oraz jego cele winny zostać sprecyzowane w protokole, który mię-dzy innymi powinien również określać właściwości badanej populacji, czas trwania doświadczenia oraz warunki bezpieczeństwa. Przed podjęciem realizacji projektu, prowadzący badanie musi dostarczyć protokół oraz inną niezbędną dokumentację organom kontroli leków (Instytutowi Leków w Warszawie) oraz badaczom-leka-rzom, którzy będą doświadczenie wykonywać.

Całość projektu winna być tak zaplanowana, by w maksymalny sposób chronić dane osobowe uczestników doświadczenia oraz zapewnić poszanowanie ich praw i poufność. Założenia przedsięwzięcia muszą zaś uwzględniać aspekty etyczne.

W toku realizacji projektu wytwórca ma obowiązek składać Instytutowi Leków periodyczne raporty (co najmniej raz na 6 miesięcy), w których winien zamieszczać informacje o przebiegu badań, stanie pacjentów oraz prezentować zestawienia ta-belaryczne przypadków ciężkich działań niepożądanych.

Po zakończeniu doświadczeń wytwórca sporządza raport końcowy, w którym prezentuje wyniki badań oraz wypływające z nich wnioski. Raport przekazywany jest organom nadzoru leków, a zawarte w nim rezultaty powinny zostać opubliko-wane.

Skutkiem przeprowadzonych badań może być konieczność podjęcia działań w celu poprawy stosunku korzyści do ryzyka. Może ona nastąpić albo poprzez podwyższe-nie stopnia korzyści (np. przez ograniczepodwyższe-nie stosowania leku tylko do pacjentów, którzy potencjalnie odniosą korzyści) albo też przez zmniejszenie ryzyka (np. przez wprowadzenie odpowiednich przeciwwskazań, zmniejszenie dawek, opracowanie metod identyfikacji osób obciążonych ryzykiem). Modyfikacje te powinny być uję-te w aktualizacji mauję-teriałów promocyjnych, ulotkach dla lekarza i pacjenta, a infor-macje o zmianach przekazane organom nadzoru nad lekami. W przypadku nato-miast, gdy proporcja korzyści i ryzyka nie jest do zaakceptowania i nie może ulec poprawie pomimo podjęcia wszelkich dostępnych działań, wytwórca winien

wyco-fać produkt z rynku, informując o tym organy nadzoru nad lekami oraz personel medyczny i farmaceutyczny. Wycofanie produktu może nastąpić również wskutek skrócenia okresu ważności wpisu dokonanego do rejestru33, czego następstwem jest zakaz produkcji i dystrybucji środka na rynku.

Podsumowując można stwierdzić, iż procedura badawcza nowych metod lecze-nia, a zwłaszcza środków farmakologicznych i materiałów medycznych, jest bardzo rozbudowana. Bierze w niej udział wiele podmiotów, które obowiązane są do za-chowania odpowiedniego trybu postępowania, wyznaczonego regułami ostrożno-ści, gwarantującymi maksymalny stopień bezpieczeństwa badanych i personelu oraz poszanowanie wartości etycznych i praw człowieka. Konieczność przeprowadzenia doświadczeń i uzyskania zadowalających rezultatów jest warunkiem rejestracji no-wego leku lub innego środka medycznego. Jednakże moment wpisu nie uwalnia wytwórcy od dalszych starań i badań, niezbędnych dla weryfikacji wyobrażeń o sku-teczności środka oraz niebezpieczeństwach, które wiążą się z jego stosowaniem.

Tak długofalowa i rozbudowana procedura, wieloaspektowy nadzór i konieczność sporządzania dokumentacji, weryfikowanej przez niezależne podmioty, wydają się jednak niezbędne, gdyż w toku prac doświadczalnych najczęściej narażane są naj-cenniejsze dobra prawne: zdrowie i życie ludzkie.

33 Możliwość taką przewiduje art. 11 ust. 3 pkt. 2 ustawy o środkach farmaceutycznych, materiałach medycznych, aptekach, hurtowniach i Inspekcji Farmaceutycznej, który jako podstawę skrócenia terminu ważności wpisu podaje stwierdzenie lub podejrzenie działania toksycznego, braku skuteczności, a także bezpieczeństwa stoso-wania środka farmaceutycznego lub materiału medycznego.

Prawo i Medycyna 12, (vol. 4), 2002