Banki w Polsce

W dokumencie FINANSÓW, MARKETINGU I TRANSPORTU WSPÓŁCZESNE PROBLEMY (Stron 71-75)

Historia polskich banków przedstawia się w podobny sposób do historii banków większości krajów Europy. Porównywalnie - jak w innych krajach - nie jest ona przejrzysta i oczywista. Polscy finansiści odgrywali ważną rolę polityczną oraz gospodarczą na skalę całego kraju. Świadczy o tym fakt otrzymywania przez niektórych z nich tytułów szlacheckich i zakupywania przez nich wielkich majątków.

Dyskusyjny jest charakter przedsiębiorstw, biorąc pod uwagę obecne czasy, instytucji tych nie można nazwać bankami, a raczej przedsiębiorstwami bankowo-handlowymi.

Prowadzili oni klasyczne operacje bankowe, operacje finansowe oraz zajmowali się handlem6.

Do początku dziewiętnastego wieku nie było w Polsce aktów prawnych ściśle określających funkcjonowanie banków. Bankowością mogły się zajmować wszystkie przedsiębiorstwa. Występowało jednak ograniczenie dla niektórych dziedzin bankowości. W pewnym momencie próbowano ściśle ustalić warunki wymiany walut, ograniczyć górną wartość stopy procentowej kredytu etc. Przedsiębiorstwa bankowo-handlowe miały najczęściej charakter spółek cywilnych (lub często charakter rodzinny) i w odróżnieniu od wielu krajów Europy Zachodniej nie było polskich spółek akcyjnych7.

Na początku dziewiętnastego wieku w Polsce powstały pierwsze nowoczesne banki, skupiające się na działalności typowo bankowej. Największym z nich był działający od 1828 roku Bank Polski, który pełnił także funkcję banku komercyjnego i banku centralnego Królestwa Kongresowego. W tych czasach banki centralne były spółkami prywatnymi a skarb państwa był tylko jednym z udziałowców. Bank Polski zajmował się przede wszystkim emisją pieniądza, ale także pełnił wszystkie funkcje banku komercyjnego, m.in. prowadził na szeroką skalę działalność kredytową.

Równocześnie z Bankiem Polskim działały tzw. „domy bankowe” oraz tzw. „kantory”,

3 St. Flejterski, B. Świecka, Elementy finansów i bankowości, CeDeWu, Warszawa2007, s. 56.

3 Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku. Prawo bankowe (Dz.U.1997, nr 140, poz. 939, art. 2).

4 A. Talecka, P. Niczyporuk (red.), Bankowość. System bankowy i usługi, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Białymstoku, Białystok 2004, s. 51.

6 Z. Dobosiewicz, K. Marton-Gadoś: Podstawy Bankowości z zadaniami, PWN, Warszawa 2005, s. 33.

7 Z. Dobosiewicz, Bankowość, PWE, Warszawa 2003, s. 35.

72 zajmujące się skupem weksli i wymianą walut jak i udzielające kredytów. W latach sześćdziesiątych dziewiętnastego wieku wraz z klęską powstania styczniowego zaczęto likwidację niezależności Królestwa Kongresowego. Działanie Banku Polskiego stało się uciążliwe dla władz carskich i w 1870 roku bank ten włączono do Banku Rosji (został zlikwidowany). Zarówno pod zaborem rosyjskim, jak i pod pruskim oraz austriackim, polskie banki stanowiły część systemów bankowych wymienionych mocarstw. Po 1870 roku na ziemiach polskich, banki rozwijały się dwutorowo. Powstawały duże banki komercyjne, oraz rozrastała się sieć bardzo małych banków, działających na obszarze lokalnym, głównie banki samopomocowe, komunalne i spółdzielcze. Duże banki zajmowały się udzielaniem kredytów i działalnościami inwestycyjnymi, m.in. budowa sieci kolejowej na terenie kraju. Natomiast przez banki samopomocowe należy rozumieć banki, które zakładane były przez osoby o zbliżonych grupach zawodowych, jak np.

rolników, kupców.

Rozwój kapitalizmu stworzył sprzyjające warunki dla polskich banków.

Konkurencja ze strony rosyjskich banków nie była za silna, a przekupność carskich urzędników eliminowała wszelkie przeszkody, więc polska bankowość bardzo dobrze się rozwijała.

W latach sześćdziesiątych dziewiętnastego wieku ruch banków również mocno się rozwinął na ternie Śląska Cieszyńskiego i Galicji. Przyjął on formę spółdzielni oszczędnościowych. W 1874 roku polskie spółdzielnie pożyczkowo-oszczędnościowe zrzeszyły się w Związek Stowarzyszeń Zarobkowych i Gospodarczych we Lwowie, a w 1902 roku utworzono ich centralę finansową nazwaną Akcyjny Bank Związkowy we Lwowie. W 1912 na Śląsku Cieszyńskim i w Galicji było już 238 banków spółdzielczych8.

Na przeddzień I wojny światowej można stwierdzić, że polskie banki komercyjne obejmujące swoim zasięgiem działania zaborców istniały i nawet dobrze się rozwijały. Szeroko rozwinęła się także bankowość spółdzielcza i samopomocowa. Banki istniały w ramach systemów bankowych państw zaborczych9.

W czasie Polski międzywojennej nie utworzono w Polsce prawdziwego banku centralnego, lecz pełniącym w części jego funkcje była Krajowa Kasa Pożyczkowa, emitująca pieniądze na zlecenie rządu. Do już istniejących banków komercyjnych doszły nowe, a szczególnie powołana w 1918 roku Pocztowa Kasa Oszczędnościowa – PKO (która podstawy podłożyła obecnemu PKO BP), jak i Polski Bank Rolny (który podstawy podłożył obecnemu BGŻ). Zogniskowany polski system bankowy zaistniał w 1924 roku. Reformy Władysława Grabskiego doprowadziły do stabilizacji finansowej, powołano wówczas bank centralny – Bank Polski, zaaplikowano nową walutę, złoty (zmienił polską markę). W 1924 roku powstało pierwsze polskie prawo bankowe.

Zgodnie z pierwszym opracowanym polskim prawem bankowym funkcje nadzoru bankowego pełniło Ministerstwo Skarbu, a banki musiały uzyskiwać koncesje na działalność.

8 W. L. Jaworski, Współczesny bank, Poltext, Warszawa 2001, s. 19.

9 Z. Dobosiewicz, K. Marton-Gadoś, Podstawy Bankowości z zadaniami, PWN, Warszawa 2005, s. 20.

73 Gdyby ministerstwo skarbu stwierdziło, że bank prowadzi działalność niekorzystną dla interesu publicznego bądź w jakikolwiek sposób łamie prawo mogłoby mianować w banku stałego komisarza rządowego, zawiesić władze banku w czynnościach bankowych, a w razie konieczności nawet cofnąć koncesję i zarządzić likwidację banku. W nowym systemie bankowym główną rolę odrywał Bank Polski, ponieważ był on prywatno-państwową spółką akcyjną. Odgrywał on wówczas funkcję banku centralnego i banku komercyjnego. Był to bank emisyjny, ułatwiający kredyt, regulujący obieg pieniądza, prowadzący mnogie operacje zarobkowe. Bank Polski pomimo statusu prywatnego podporządkowany był głównie rządowi. Jego prezes oraz wiceprezes powoływany był na wniosek Rada Ministrów, natomiast Dyrekcję banku zatwierdzał Skarb Państwa, który mógł sprzeciwić się nominacji członków Rady Banku.

Podstawowym zadaniem banku była walka z inflacją i dbanie o utrzymanie stabilnego kursu złotego wobec innych walut, czyli obrona złotego. Wiele dotychczasowo obowiązujących w Polsce rozwiązań zostało ściągniętych z francuskiego systemu bankowego. Główną rolę w polskim systemie bankowym odrywał rząd. Było tak dlatego, iż to właśnie rząd był właścicielem wielu dużych banków, w tym największego banku - PKO. PKO w 1929 roku powołała do prowadzenia operacji zagranicznych kolejny bank, którego była właścicielem Bank Polska Kasa Opieki, z którego wywodzi się obecnie Pekao SA. Polski system bankowy z okresu międzywojennego Można by było podzielić na cztery główne części składowe:

1. Bank Polski, 2. banki komercyjne,

3. banki spółdzielcze i samopomocowe, 4. banki komunalne.

W okresie II wojny światowej oraz w pierwszych latach po wojnie nastąpiły ważne zmiany wizerunku polskiego systemu bankowego. Zasadniczą zmianą zewnętrzną było nadanie większości banków innych nazw. Jednak ważniejszą zmianą była nacjonalizacja banków. Upaństwowione banki były wtedy narzędziem realizacji polityki państwowej i planów gospodarczych. Celem banków stało się wykonanie planów odgórnych założeń, zleconych przez rządzącą partię i państwo. W takiej sytuacji konkurencja między bankami została uznana za szkodliwą. Do realizacji zamierzonych celów wystarczyło tylko kilka banków, wiec stopniowo zaczęto łączyć banki, aż zniwelowano ich liczbę do czterech. Największą rolę w nowopowstałym systemie bankowym odgrywał Narodowy Bank Polski. Pod względem formalnym powstał on z przebudowy Banku Polskiego, jednak Bank Polski istniał jeszcze przez niedługi czas w szczątkowej formie obok Narodowego Bank Polskiego. Do NBP etapami podłączano inne banki, aż stał się on największym bankiem komercyjnym istniejącym w Polsce. Po wcieleniu w 1970 roku Banku Inwestycyjnego, przez NBP przechodziło ponad 90%

kredytów dla przedsiębiorców oraz 100% kredytów inwestycyjnych dla państwowych przedsiębiorców przemysłowych10. Do 1982 roku nadzór nad bankami miało Ministerstwo Finansów, któremu NBP był ściśle podporządkowany. W 1982 roku

10 W.L. Jaworski, Bankowość, Podstawowe założenia, Poltext, Warszawa 2000, s. 57.

74 uchwalono prawo bankowe, więc rola NBP jeszcze bardziej wzrosła. NBP został wyposażony w funkcje koordynacyjno-kontrolne w stosunku do innych banków, oraz m.in. przygotowaniu oraz nadzorowaniu realizacji całorocznego planu kredytowego, uformowaniu założeń polityki kredytowo-pieniężnej państwa i sporządzeniu bilansu przychodów jak i wydatków ludności państwa. Można więc stwierdzić, że NBP był centralną instytucją emisyjną, rozliczeniową, kredytową oraz dewizową kierującą polskim systemem bankowym, oczywiście według zaleceń partii i państwa.

W skład polskiego systemu bankowego wchodziły:

– Narodowy Bank Polski,

– Bank Handlowy SA, który miał w praktyce monopol na obsługę większości transakcji z handlem zagranicznym,

– Bank Gospodarki Żywności, który udzielał kredytów głównie dla rolnictwa i prywatnej dobrej wytwórczości

– Bank Polska Kasa Opieki SA, który obsługiwał tzw. eksport wewnętrzny i śladowe ilości transakcji zagranicznych.

Jednak w warunkach panujących w latach osiemdziesiątych system bankowy był uznawany za nieefektywny. Pozycja banków była monopolistyczna oraz nie sprzyjała ich aktywności w przydzielonych im sektorach. W 1986 roku została podjęta decyzja o powołaniu Banku Rozwoju Eksportu. Bank ten miał wprowadzać elementy konkurencji wobec krytykowanego Banku Handlowego. W 1987 roku wydzielono z NBP całą konstrukcję związaną z obsługą oszczędności ludności i kredytem budowlano mieszkaniowym, powołano wówczas Powszechną Kasę Oszczędnościową – Bank Państwowy (PKO BP). Było to zapoczątkowaniem następnych zmian, które wprowadzono w 1989 roku11.

Zmiana polskiego systemu bankowego zapoczątkowana w 1989 roku była realizowana w czterech płaszczyznach:

1. Budowa nowego systemu prawnego normującego działalność banków, 2. Prywatyzacja istniejących banków komercyjnych,

3. Doprowadzenie do powstania nowych prywatnych banków komercyjnych, w tym także banków o kapitałach zagranicznych,

4. Przekształcenie NBP na nowoczesny bank centralny, nieprowadzący działalności komercyjnej.

Po 1989 roku nastąpił gwałtowny przyrost liczby banków funkcjonujących w Polsce.

Wykreowała się dwupoziomowa struktura:

- bank centralny, - banki komercyjne.

Na przełomie lat 1990/1991 roku istniało już w Polsce 61 banków ogólnokrajowych, 104 niezależne banki spółdzielcze oraz 1562 małe banki spółdzielcze zrzeszone w BGŻ. Funkcjonujący obecnie system bankowy w Polsce zaistniał w wyniku trzech głównych procesów:

1. Zmian ustawodawstwa bankowego w 1989 roku,

11 Z. Dobosiewicz, K. Marton-Gadoś: Podstawy Bankowości z zadaniami, PWN, Warszawa 2005, s. 23.

75 2. Rynkowej transformacji gospodarki,

3. Dostosowania się do nowych warunków funkcjonowania banków12.

Na uksztaltowanie się współczesnych systemów bankowych miało wpływ zarówno wyodrębnienie różnych rodzajów banków operacyjnych – komercyjnych, jak również powstanie dwupoziomowego systemu, co było wynikiem specjalizacji zarówno pod względem terytorialnym jak i funkcjonalnym. Ukształtowało to różne struktury instytucjonalne bankowości komercyjnej w poszczególnych krajach, w tym także w Polsce. Banki należące do drugiego systemu bankowego istnieją jako różnorodne typy jednostek, ukształtowane pod wpływem:

- tradycji,

- rozwiązań prawnych,

- potrzeb klientów na usługi bankowe.

Jedną w fundamentalnych cech współczesnych systemów bankowych jest zjawisko uniwersalizacji działalności banków komercyjnych. Banki uniwersalne wykonują wszystkie usługi świadczone przez banki depozytowo – kredytowe, jak i również usługi inwestycyjne.

Ważną cechą systemów bankowych jest także specjalizacja. Wynika ona z obowiązujących regulacji prawnych lub z uwarunkowań historycznych. Wpływ na system bankowy miało rozdzielenie banków depozytowo – kredytowych od działalności na rynkach kapitałowych, tzn. powstanie banków inwestycyjnych, co nastąpiło o odpowiednie regulacje prawne.

Kolejną cechą współczesnych banków komercyjnych jest duże zróżnicowanie w poszczególnych państwach pod względem struktury własnościowej, a także zakresu i skali działalności. W Polsce główną formą jest bankowość spółdzielcza. Banki spółdzielcze to banki o charakterze lokalnym, działające głównie na obszarach wiejskich lub w małych miastach. Banki spółdzielcze są też bankami ludowymi, spółdzielczymi kasami oszczędnościowo – kredytowymi lub spółdzielczymi towarzystwami kredytowymi. Głównym zadaniem takich banków jest obsługa finansowa i zaspokajanie potrzeb kredytowych członków spółdzielni oraz klientów w środowisku lokalnym13.

W niektórych krajach, również w Polsce, istnieją inne banki wyspecjalizowane pod względem przedmiotowym, a są to banki hipoteczne. Banki hipoteczne poświęcają się udzielaniem długoterminowych kredytów zabezpieczonych hipoteką na finansowych nieruchomościach.14

W dokumencie FINANSÓW, MARKETINGU I TRANSPORTU WSPÓŁCZESNE PROBLEMY (Stron 71-75)