Główne rodzaje działań podejmowanych poza uczelnią macierzystą

W dokumencie Nauczyciele akademiccy a popularyzacja wiedzy (Stron 93-96)

V. Charakterystyka pozauczelnianej działalności nauczycieli akademickich

1. Główne rodzaje działań podejmowanych poza uczelnią macierzystą

Od momentu upowszechnieniapozytywistycznejperspektywy poznania naukowego zauważa się wyodrębnienie trzechwzajemnie komplementarnych ról konstytuujących dziś sferę społecznych powinności ludzi nauki: roli badacza, nauczyciela i eksperta1. Mając na uwadze powyższy podział, zajmiemy się szczegółową analiząpozauczelnia­

nej działalności nauczycieli akademickich. Działalnościąpozauczelnianą nauczycieli akademickich autorka nazywacały obszardziałańzawodowych uczonego, który sytu­

uje się poza uczelnią macierzystą. Kłopotliwe staje się jednak jednoznaczne nazwanie tych działań. Określenie „pozauczelniana” nie wydaje się bowiem najtrafniejsze ze względuna działania dydaktyczne inaukowe nauczycieli akademickich w innych(niż macierzysta) uczelniach wyższych. Zasadne wydało się więc poszukiwanie innego określenia interesującego nas obszaru. Autorka po wielu namysłach zdecydowała się na przyjęcie określenia „równoległa” i będzie ono używane szczególnie często przy charakteryzowaniudziałańnauczycieliakademickich na innychuczelniach.

1 M.Malewski, Od misjiżyciowejdorolizawodowej. O kryzysogennej ewolucji kompetencji w nauce,

„Teraźniejszość - Człowiek - Edukacja", 2000, nr3, s. 80.

W pozauczelnianej działalności nauczycieli akademickich autorka pracy wyróżnia podstawowe bloki aktywności, skupione wokół działań o charakterze dydaktycznym, naukowym i społecznym. Podziałtaki znalazł odzwierciedlenie w przeprowadzonych przez autorkę badaniach i będzie stanowił klucz do scharakteryzowania działalności nauczycieli akademickich poza uczelnią macierzystą. Działaniom o charakterze na­

ukowym i społecznym poświęcone są osobne rozdziały, gdyż obszary te najsilniej wpisują się wdefinicjędziałalności popularyzatorskiej uczonych.

Do działań o charakterze dydaktycznym zaliczono wygłaszanie wykładów i refera­ tów,prowadzenie zajęćw zakresie dokształcania i doskonalenia zawodowegooraz pracę dydaktyczną w innych uczelniachwyższychlub szkołach średnichi policealnych.

Do działań, które autorka nazywa naukowymi, będą należeć: opiniowanie projek­ tów, działalność konsultacyjno-doradcza,udział w komisjach eksperckich,wykonywa­ nie ekspertyz. Do tej kategorii autorka zaliczyła także uczestnictwow radachredakcyj­ nychczasopism.

Do działań o charakterze społeczno-politycznym autorka włączyła szeroko pojętą aktywność społeczną w stowarzyszeniach, partiach politycznych, w sferze obywatel­

92 Nauczyciele akademiccy a popularyzacjawiedzy

skiej i pomocowej, jak również we współpracy z mediami. Wyodrębnienie i przeanali­

zowanie tych kategorii działań nauczycieli akademickich stanowi podstawę do współ­ czesnego dookreślenia społecznej roli uczonego. Szczegółowaanalizatak zakreślonych obszarówpozauczelnianej działalności nauczycieliakademickich znajduje się w kolej­

nych rozdziałach ipodrozdziałach.

Dodatkowa praca zawodowa nauczycieli akademickich jest zjawiskiem nagmin­

nym. Dzięki wysokim kwalifikacjom w większości znajdują dodatkowe zatrudnienie.

Potwierdzajątozarównoliczne publikacje i opracowania naukowe, jak i artykuły pra­

sowe. W grupiebadanych nauczycieli akademickich odsetek osób, które są zaangażo­

wane w różnorodne działania pozauczelniane, sięgnął 80%, co szczegółowo zostanie zaprezentowane w kolejnych rozdziałach i podrozdziałach.

Nauczyciel akademicki zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, podejmując dodatkowe zatrudnieniew ramach stosunku pracy, maw myśl Ustawy o szkolnictwie wyższym z dnia 12 września 1990 roku obowiązek zawiadomić o tymrektoraswojej uczelni macierzystej2. Badaniprzez E. Wnuk-Lipińską dyrektorzy instytutówi dzieka­ ni zdawali sobie sprawę, że działalnośćzarobkowapodwładnych zmniejsza szanse ich rozwoju naukowego i negatywnie oddziałujena efektywność ichpracy,ale wwiększo­

ści nie próbowali ograniczać im dostępu do innychźródełdochodu. Głównym powo­

dem jest przekonanie, że dodatkowe prace podejmują w większości naukowcyzajmu­

jący wiodące pozycje, najbardziej aktywni i przydatni. Stawianieprzeszkódtej grupie mogłobydoprowadzić do strat kadrowych, które byłybytrudne do odrobienia.

2 Ustawa o szkolnictwie wyższym z dnia 12 września 1990 roku, DzUz1990 r., nr 65, poz. 385.

3 M. Dąbrowa-Szefler, H. Gulczyńska, J.Jablecka, E. Świerzbowska-Kowalik, Mobilnośćpracowników naukowychw Polsce, Wyd.Tepis, Warszawa 1998, s. 91.

4 Por. E.Wnuk-Lipińska, Innowacyjność akonserwatyzm, CBPN i SWUW,Warszawa1996, s. 143.

Taki samkierunek myślenia licznych przełożonych nauczycieli akademickich był także wskazywany w opracowaniu na temat mobilności pracowników naukowych wPolsce. Twierdzili oni, że zdają sobie sprawę, iżdziałalność zarobkowa w innej in­

stytucji niż macierzysta ogranicza szanse rozwoju naukowego i zdecydowanie nega­

tywnieoddziałujena efektywność pracy naukowej i dydaktycznej przeważającej więk­ szości pracowników. Nie protestują jednak, ze względuna prawdopodobną utratę naj­ bardziej aktywnych iprzydatnychosób3.

Najczęściej podejmowanymi działaniami poza uczelnią macierzystą są (według badań opisanychprzez E. Wnuk-Lipińską): wykłady, seminaria, referaty; recenzowanie, opi­

niowanie prac; uczestnictwo w radach naukowych, komisjach, komitetach, towarzy­ stwach naukowych; praca wredakcjach naukowych; konsultacje, doradztwo, ekspertyzy dla organizacji społecznych, rządu i innych uczelni; praca dla prasy,radiaitelewizji4.

Pośród wielu argumentów przemawiających na korzyść pracypoza uczelnią macie­ rzystą, o których będzie mowa w ostatnim podrozdziale, na czoło wysuwają się za­ pewne także względyzarobkowe. Zagadnieniate nie były jednak poruszaneprzez au­ torkę w trakcie wywiadów, by nie wnikać w kwestie, które są przezwiększość osób traktowane jako poufne,a niemieściłysięwzakresie realizowanego rozpoznania.

Wynagrodzenia na macierzystych uczelniach są dla większości uczonych zdecydo­

wanie niezadowalające. Dodatkowe dochody można osiągnąć wpodstawowym miej­ scu pracytylko wtedy,kiedy otrzymuje się granty (dofinansowanieprojektów badaw­

V. Charakterystyka pozauczelnianej działalnościnauczycieli akademickich 93

czych), stypendia zagraniczne czypodejmuje się zlecenia dla jednostek pozauczelnia-nych. Większość wybiera jednak pracę w drugim miejscu. Jak podają M. Jastrząb--Mrozicka i M. Kuniński, napodstawie analizymateriałów z badań własnychprowa­ dzonychrównież z początkiemlat dziewięćdziesiątych, do wykonywania dodatkowej pracy przyznało się 33% badanych5. Owo dodatkowe zatrudnienie, jak podają dalej autorzy, to najczęściej praca na drugim etacie lub jego części bądź stałe zlecenie lub działalność na własny rachunek. Aż75% badanych lokuje miejsce swojego drugiego zatrudnienia poza szkolnictwem wyższym. Częściej podejmują się takichzadań męż­

czyźni niż kobiety. Adiunkci i asystenci pracują dodatkowo częściej niż pracownicy samodzielni, z czego połowapracowników samodzielnych związanajest z uczelniami;

z kolei w grupie adiunktów 3/4, a w grupie asystentów 90% badanych pracujepoza szkolnictwem wyższym. Wśród profesorów (osób z najstarszej grupy wiekowej i z najdłuższym stażem pracy) dodatkowo pracuje co piąty badany, wśród pracowni­ ków młodszych co trzeci.

5 M. Jastrząb-Mrozicka, M.Kuniński, Systemawansu wszkolnictwie wyższym -ocenyipropozycje, CBPN i SW UW, Warszawa1995, s.12.

6 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportuz dnia 28 marca 2002 roku,DzU z 2002 r., nr 55, poz. 480.

Podejmowanie działań pozauczelnianych przez pracowników pomocniczych (ad­

iunkt, asystent) wynika najczęściej z potrzeb materialnych. Wprzypadku pracowników samodzielnych trudno ocenić, czy dotyczy to tylko względów finansowych, ambicjo­

nalnych czytakiedziałaniemieścisięraczej w obrębie misjiuczonego,działającegona rzecz otoczenia społecznego. Dzieje się tak szczególnie w przypadku podejmowania przez uczonych funkcji eksperckich, doradczych, nadzorczych. Zadania tego rodzaju wiążąsię ze znacznymiprofitami finansowymi i częstoowocują następnymi propozy­

cjami. Trudno jednak rozstrzygnąć, czy o wykonywaniu tego typu prac i pełnieniu takich funkcji w większej mierze decydują względy osobiste i pozazawodowe, czy rozwójnaukowyi prestiż zawodowy.

Trudna sytuacjakadrowa, a takżeniezwykleszybki wzrostliczby uczelni wyższych w ostatnim czasie prowadzi do sytuacji, w której samodzielni pracownicy nauki są wręcz zmuszani do wyrażenia zgody na zatrudnienie ich w miejscach,gdzie od takiej zgodyzależy powołanie bądź rozwiązanie kierunkustudiów czy specjalności. I nie są to jedynie przypadki uczelni niepaństwowych. Z takimi samymi kłopotami borykają się bowiem nawet renomowane uczelniepaństwowe. Ministerstwo Edukacji Narodo­ wej i Sportu, próbując ustabilizować sytuację, wprowadziło rozporządzenie z dnia 28marca 2002 roku w sprawie warunków, jakie powinna spełniać uczelnia, aby utworzyć i prowadzić kierunek studiów. Określa ono minimum kadrowe nauczycieli akademickichposzczególnych stopni naukowychzatrudnionychna uczelni,wymagane do utworzenia i prowadzenia określonegokierunków studiów magisterskich istudiów wyższych zawodowych. Ministerstwo ustaliło ponadto zasady wliczania do minimum kadrowego osóbzatrudnionych na kilkuuczelniachjednocześnie (dominimum kadro­

wego wliczane mogą być jedynie te osoby, które pracująna nie więcej niż dwóch uczelniachjednocześnie)6.

94 Nauczyciele akademiccy a popularyzacja wiedzy

Podsumowując:

- dodatkowe prace zarobkowe podejmują pracownicy naukowi zatrudnieni na wszystkichstanowiskachi we wszystkich instytucjach, przyczymjest to zjawi­

sko najczęstsze w uczelnianychinstytutachhumanistycznych i instytutach PAN, najrzadsze zaśwmedycznych i technicznychinstytutach resortowych;

- najczęściej są to prace podejmowane na podstawie umów zleceń i umów o dzieło i obejmują 20-50% badanych pracowników naukowych;

- w instytutach prowadzących badania o wyraźnymcharakterze usługowym (dla przemysłu, wymiaru sprawiedliwości, służby zdrowia) lub wyróżniających się dużą liczbą prac naukowych (publikacje)i badawczych (granty) oraz ożywioną współpracą instytucjonalną z krajowymi i zagranicznymi placówkami nauko­ wymi, liczba pracowników podejmujących dodatkowe prace jest znacznie mniejsza;

- pracownicy naukowi podejmują dodatkowe prace zarobkowe zarówno wiążące się z dziedziną ich zainteresowań badawczych, jak i będące całkowicie poza kręgiem ichzainteresowań badawczych;

- rzadko praca dodatkowa wzbogaca warsztat naukowy, stymuluje do rozwoju naukowego lub podnosi prestiż pracowników naukowych, znacznie częściej to kwalifikacje uzyskane w podstawowym miejscu pracy zapewniają możliwości realizacji zadań dodatkowych;

- dodatkowe prace nawet we własnej lub innej instytucji naukowej, ale wykony­ wane ze zbytnią intensywnością, wykluczają rzetelną pracę naukową czy dy­ daktyczną;

- dodatkowa pracarzadko jest źródłem pożądanych ze względu na karierę naukową kontaktów personalnych czy instytucjonalnych, a jeśli już, to zdarza sięznacznie częściej pracownikom samodzielnym,o ugruntowanej pozycjinaukowej;

- praca dodatkowawykonywana jest równolegle zpracą podstawową,rzadziej niż w latachosiemdziesiątych pojawia siępodejmowaniepracyzagranicą,bądź,jak w latach dziewięćdziesiątych, okresowe rezygnowanie z pracy w macierzystej instytucji;

- oobciążeniu pracowników dodatkowąpracą decyduje rynek - czyli popyt na ich kwalifikacje;

- wieloetatowość i dodatkowa praca zarobkowa poważnie zmniejszają efektyw­ ność pracy naukowej.

W dokumencie Nauczyciele akademiccy a popularyzacja wiedzy (Stron 93-96)