Izolacja sprawcy od ofiary w postępowaniu karnym

W dokumencie Przeciwdziałanie przemocy wobec kobiet, (Stron 44-48)

a polskie prawo 64 1. Uwagi wstępne

IV. Izolacja sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary

3. Izolacja sprawcy od ofiary w postępowaniu karnym

Podczas postępowania karnego, zarówno w  jego stadium przygotowaw-czym, jak i w postępowaniu rozpoznawczym przed sądem, zapewnienie bez-pieczeństwa osobie doświadczającej przemocy w  rodzinie jest kluczowe nie tylko ze względu na ochronę ofiary przemocy, ale też dla prawidłowej realizacji celów samego postępowania prowadzonego przeciwko sprawcy. Istotnym

na-114 S. Spurek, Przeciwdziałanie przemocy..., s. 247.

115 Ibidem, s. 290.

rzędziem służącym do tego celu mogą być środki zapobiegawcze uregulowa-ne w k.p.k., które stosuje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym także pro-kurator. Na uwagę zasługuje środek nakazu opuszczenia lokalu wprowadzo-ny do kodeksu w 2010 r. (art. 275a k.p.k.), a także dozór Policji (art. 275 k.p.k.), w ramach którego na oskarżonego można nałożyć ograniczenie polegające na zakazie kontaktowania się z pokrzywdzonym. Za niepotrzebną i powodującą jedynie wątpliwości prawne i  praktyczne należy natomiast uznać instytucję warunkowego dozoru Policji (art. 275 § 3 k.p.k.).

Instytucja warunkowego dozoru Policji została przeniesiona do k.p.k. z art. 14 u.p.p.r. Przepis art. 14 u.p.p.r. stanowił, że w przypadku, gdy zachodzą przesłanki dla zastosowania tymczasowego aresztowania wobec oskarżonego o przestęp-stwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec członka ro-dziny, sąd może zamiast tymczasowego aresztowania zastosować dozór Policji, pod warunkiem, że oskarżony opuści lokal zajmowany wspólnie z pokrzywdzo-nym w wyznaczoz pokrzywdzo-nym przez sąd terminie i określi miejsce pobytu. Możliwość za-stosowania warunkowego dozoru Policji była zatem ograniczona do poważnych przypadków – tymczasowe aresztowanie jest środkiem najsurowszym i niewy-starczające jest zaistnienie okoliczności pozwalających na zastosowanie bezwa-runkowego dozoru Policji116. Ponadto, statystycznie odsetek spraw, dotyczących przemocy w  rodzinie, w  których zachodzą podstawy do zastosowania środka izolacyjnego, jest stosunkowo niewielki117 i uzależnienie dopuszczalności zasto-sowania dozoru Policji od wystąpienia podstaw do orzeczenia tymczasowego aresztowania w znacznym stopniu ogranicza możliwość jego stosowania118. Po uchwaleniu przepisu pojawiły się również głosy jeszcze bardziej krytyczne, wska-zujące, że przepis pogarsza sytuację ofiar przemocy w rodzinie, bowiem osoba, wobec której zachodzą przesłanki zastosowania tymczasowego aresztowania, unika go, ponieważ postawiony jej zarzut dotyczy przemocy w rodzinie119.

Artykuł 14 u.p.p.r. został przeniesiony do k.p.k. ze stosunkowo drobnymi zmianami. Obecnie obowiązujący art. 275 § 3 k.p.k. stanowi mianowicie, że w przypadku, gdy zachodzą przesłanki zastosowania tymczasowego areszto-wania wobec oskarżonego o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub

116 R. A. Stefański, Warunkowy dozór Policji – nowy środek zapobiegawczy, Państwo i Prawo 2006, z. 6, s. 31 i n.

117 Ze statystyk Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że każdego roku jedynie kilka procent osą-dzonych było przed wydaniem wyroku tymczasowo aresztowanych.

118 J. Kosonoga, Dozór Policji jako środek zapobiegawczy w polskim procesie karnym, Warszawa 2008, s. 223.

119 M. Płatek, Prawnoporównawcze aspekty projektu ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzi-nie, Studia Iuridica 2005, t. 44, s. 307 i n.

ZASADA RÓWNEGO TRAKTOWANIA – PRAWO I PRAKTYKA

groźby bezprawnej na szkodę osoby najbliższej albo innej osoby zamieszkują-cej wspólnie ze sprawcą, zamiast tymczasowego aresztowania można zastoso-wać dozór, pod warunkiem że oskarżony w wyznaczonym terminie opuści lokal zajmowany wspólnie z pokrzywdzonym oraz określi miejsce swojego pobytu.

Do przepisu przeniesiono zatem wszelkie krytykowane uprzednio w doktrynie elementy warunkowego dozoru Policji, tj. w szczególności konieczne do jego zastosowania przesłanki tymczasowego aresztowania. Zawarcie w art. 275 § 3 k.p.k. regulacji tzw. warunkowego dozoru Policji należy również negatywnie ocenić w kontekście wprowadzenia do k.p.k. nowego środka zapobiegawcze-go – nakazu opuszczenia lokalu – określonezapobiegawcze-go w art. 275a k.p.k. Przepisy te odnoszą się do podobnych grup oskarżonych, lecz inne są przesłanki ich zasto-sowania, a także możliwości wydania określonego postanowienia. Instytucja warunkowego dozoru Policji jako trudniejsza do wykorzystania, a zatem mniej użyteczna i pomocna w zapewnieniu ochrony osobom doświadczającym prze-mocy w rodzinie, nie wydaje się potrzebna, a jedynie powoduje pytania o wza-jemne relacje tych dwóch regulacji120.

Przepis art. 275a k.p.k. określa środek zapobiegawczy – expressis verbis nakaz opuszczenia lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie z  pokrzyw-dzonym. Nakaz może być wydany oskarżonemu o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej. Przesłanką na-kazania opuszczenia lokalu jest uzasadniona obawa, że oskarżony ponownie popełni przestępstwo z  użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził. Należy podkreślić, że w przypad-ku stosowania tego środka, podobnie jak w przypadw przypad-ku nakazu regulowane-go przez Kodeks karny, nie ma znaczenia status prawny mieszkania i tytuł do lokalu, a obowiązek opuszczenia lokalu nie jest zależny od tego, kto jest jego właścicielem121.

W  postępowaniu przygotowawczym nakaz stosuje się na wniosek Policji albo z urzędu. W przypadku, gdy wobec oskarżonego, zatrzymanego na pod-stawie art. 244 § 1a lub 1b k.p.k., zachodzą podstawy do zastosowania nakazu opuszczenia lokalu, Policja niezwłocznie, nie później niż przed upływem 24 go-dzin od chwili zatrzymania, występuje z wnioskiem do prokuratora o zastoso-wanie tego środka zapobiegawczego. W ten sposób prokuratorski nakaz opusz-czenia lokalu powiązano z kompetencjami Policji. Art. 244 § 1a k.p.k. uprawnia bowiem Policję do zatrzymania osoby podejrzanej, jeżeli istnieje uzasadnione

120 S. Spurek, Przeciwdziałanie przemocy..., s. 302.

121 S. Spurek, Izolacja…, s. 276.

przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, a zachodzi obawa, że ponownie popełni prze-stępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi. Natomiast stosownie do art. 244 § 1b k.p.k. Policja zatrzymuje – czyli zobowiązana jest do zatrzymania – osobę podejrzaną, jeśli przestępstwo, o którym mowa w § 1a, zostało popełnione przy użyciu broni palnej, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu, a zachodzi obawa, że ponownie popełni ona przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby wspól-nie zamieszkującej, zwłaszcza gdy popełwspól-niewspól-niem takiego przestępstwa grozi.

Wniosek Policji powinien być rozpoznany przed upływem 48 godzin od chwili zatrzymania oskarżonego.

Nakaz opuszczenia lokalu mieszkalnego stosuje się na okres nie dłuższy niż 3 miesiące, natomiast jeżeli nie ustały przesłanki jego stosowania, sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, na wniosek prokuratora, może przedłużyć jego stosowanie na dalsze okresy, nie dłuższe niż 3 miesią-ce. Wydając postanowienie o nakazie opuszczenia przez oskarżonego lokalu mieszkalnego, można, na wniosek oskarżonego, wskazać mu miejsce pobytu w placówkach zapewniających miejsca noclegowe. Placówkami wskazanymi do umieszczenia oskarżonego nie mogą być placówki pobytu ofiar przemocy w rodzinie.

Zastosowanie nakazu opuszczenia lokalu pozwala na zabezpieczenie pra-widłowego toku postępowania w  wyniku odseparowania oskarżonego od pokrzywdzonego i  od ewentualnych świadków. Ogranicza się w  ten sposób możliwość bezprawnego wpływania na ich zeznania, a ponieważ najczęściej są to osoby najbliższe, które mają prawo odmowy składania zeznań, może to skłaniać sprawcę do zmuszania ich do złożenia takiego oświadczenia proceso-wego122.

Choć art. 275a k.p.k. nie określa wprost sankcji w  przypadku niepodpo-rządkowania się nakazowi opuszczenia lokalu, to z pewnością realizacja tego środka jest obwarowana przymusem państwowym w  postaci zastosowania surowszego środka zapobiegawczego. W przypadku zatem, gdy oskarżony nie podporządkował się nakazowi opuszczenia lokalu, należy uznać, że środek ten nie jest wystarczający i powinien być zastosowany środek surowszy123.

122 J. Kosonoga, Nakaz opuszczenia lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym jako środek zapobiegawczy (w:) Funkcje procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Janusza Tyl-mana, red. T. Grzegorczyk, Warszawa 2011, s. 232.

123 R. A. Stefański, Środek nakazu opuszczenia lokalu...; Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2011, red. P. hofmański, s. 1538.

ZASADA RÓWNEGO TRAKTOWANIA – PRAWO I PRAKTYKA

Warto przy tym wskazać na pewien brak dotyczący środka zapobiegawcze-go nakazu opuszczenia lokalu. Inaczej niż w przypadku tymczasowezapobiegawcze-go areszto-wania, nie ma tu obowiązku zawiadomienia pokrzywdzonego o uchyleniu lub zmianie tego środka na inny środek zapobiegawczy. Pokrzywdzony, niepoin-formowany o takim orzeczeniu, może więc zostać zaskoczony faktem powrotu oskarżonego do lokalu mieszkalnego, który wspólnie zajmują124.

W dokumencie Przeciwdziałanie przemocy wobec kobiet, (Stron 44-48)