• Nie Znaleziono Wyników

Koncepcja pedagogiczna Marii Montessori

Teoretyczne założenia pedagogiki Marii Montessori mają istotny wpływ na praktyczną działalność muzeów dla dzieci i młodzieży. Włoska lekarka i pe-dagog Maria Montessori (1870–1952) prowadziła badania nad dziećmi z nie-dorozwojem umysłowym. Wyniki swoich analiz porównywała z wynikami dzieci prawidłowo się rozwijającymi. Postulowała wychowanie człowieka wolnego, w pełni realizującego swoje predyspozycje i osobowość. Rozwój wolnej osobowości dziecka przez pracę z nim, opartą na dobrowolnym, sa-mostanowiącym, indywidualnym postępowaniu. W tak przyjętym wychowa-niu, nauczaniu rola dorosłych sprowadzała się do zorganizowania dzieciom

„odpowiedniego dla nich otoczenia”. Najważniejsze pedagogiczne zadanie – to stworzyć dziecku warunki odpowiadające jego naturalnym, pierwot-nym popędom w sensie bodźcowym, które wprowadzą go na drogę rozwoju, uważając na kształtowanie się zaufania ku własnemu pędowi do kształcenia, uczenia się129. Dobry wychowawca, nauczyciel to ten, który obserwuje wy-chowanka, pozwalając mu zrobić błąd (niezagrażający jego życiu fi zycznemu i psychicznemu), z którego dziecko, wychowanek będzie mógł wyciągnąć dla siebie odpowiednie wnioski, naukę, poznanie. Kształtowanie umiejętności dziecka prowadzi do rozwoju samodzielności, samodzielnego działania, wy-konywania czynności, postępowania, samokształcenia, „samouczenia się”, samokontroli i samowychowania. Wychowanie wspierające rozwój dziecka, według Montessori, daje dziecku szansę wszechstronnego rozwoju: fi zyczne-go, duchowezyczne-go, kulturowego oraz społecznezyczne-go, umożliwia jego spontaniczną i twórczą aktywność.

Montessori proponuje wspieranie rozwoju przez stymulowanie i gotowość do działania (Handlungsbereitschaft ), a także umiejętność skoncentrowanego uczenia się i samodzielnego przyswajania, zdobywania wiedzy oraz umiejęt-ności. W rozwoju predyspozycji, które każdy człowiek posiada, Montessori widziała potrzebę tworzenia miejsca – przestrzeni wyposażonej w interesu-jące przedmioty, obiekty, bogate w „momenty interesujących aktywności”, gdzie dzieci w sposób wolny i dobrowolny mogą się samodzielnie decydować na własne działanie:

129 M. Montessori, Kinder sind anders. Berlin 1985, s. 258–259. Zob. M. Montessori, Über die Bildung des Menschen, München 1949. Na temat pedagogiki Montessori więcej można przeczytać w badaniach Barbary Surmy: Pedagogika Montessori – podstawy teoretyczne i twór-cze inspiracje w praktyce, Łódź 2008, Pedagogika Montessori w Polsce i na świecie, red. B. Surma, Łódź 2009, oraz M. Montessori, Odkrycie dziecka, tłum. A. Pluta, red. B. Surma, Łódź 2014.

Pozostawiamy otoczeniu, aby ono prowadziło dziecko w jego pracy: wszystkie przedmioty, które tworzą owo otoczenie, mają wspólną cechę: umożliwiają kontro-lowanie błędów130.

To za pomocą przygotowanych przedmiotów dydaktycznych (quasi--obiektów – eksponatów) – przez przedmioty i operacje na nich, przez mani-pulowanie nimi następuje proces uczenia się. Pedagogika Montessori pomaga w rozwijaniu indywidualnych cech osobowości, w formowaniu prawidłowe-go charakteru, zdobywaniu wiedzy, umiejętności szkolnych i współdziałania.

Cele te realizowane są przez pomoc dziecku w:

– rozwijaniu samodzielności i wiary we własne siły, – wypracowaniu szacunku do porządku i do pracy, 

– wypracowaniu zamiłowania do ciszy i w tej atmosferze do pracy indy-widualnej oraz zbiorowej,

– osiąganiu długotrwałej koncentracji nad wykonywanym zadaniem, – wypracowaniu postaw posłuszeństwa opartego na samokontroli, a nie

na zewnętrznym przymusie, uniezależnieniu od nagrody, – formowaniu postaw wzajemnej pomocy bez rywalizacji, – szacunku dla pracy innych,

– rozwijaniu indywidualnych uzdolnień i umiejętności współpracy, – osiąganiu spontanicznej samodyscypliny wynikającej z dziecięcego

posłuszeństwa.

Rozpoznajemy w działaniach muzeów dla dzieci i młodzieży następujące, charakterystyczne dla pedagogiki Montessori, metody pracy:

– uczenie przez działanie – dzieci zdobywają wiedzę i praktyczne umie-jętności dzięki własnej aktywności, w przemyślanym środowisku pe-dagogicznym, przy współpracy z nauczycielami,

– samodzielność – dzieci swobodnie wybierają rodzaj, miejsce, czas i formę pracy (indywidualną lub z partnerem) przy zachowaniu re-guł społecznych, rozwijają indywidualne uzdolnienia i uczą się realnej oceny swoich umiejętności,

– koncentracja – dzieci ćwiczą dokładność i wytrwałość przy wykony-waniu konkretnych zadań,

– wyciszenie – dzieci uczą się współpracować w cichych zajęciach indy-widualnych i grupowych,

– porządek – dzieci zdobywają umiejętności przestrzegania zasad po-rządku w otoczeniu i swoim działaniu,

– społeczne reguły – dzieci zróżnicowane wiekowo (trzy roczniki) są łą-czone w grupy, sprzyja to wymianie wzajemnych zdolności i umiejęt-ności, dzieci uczą się także przestrzegać reguł: nie rań, nie niszcz, nie przeszkadzaj.

130 M. Montessori, Grundlagen der Montessori – Pädagogik, Breisgau 1978, s. 35.

63 Koncepcje pedagogiczne w działaniach muzeów dla dzieci i młodzieży

Obserwacja – jest „kluczem dorosłych” do poznania świata dziecka. Na-uczyciel z szacunkiem i uwagą obserwuje postępy oraz trudności dziecka, jest jego przewodnikiem. Indywidualny tok rozwoju każdego dziecka – dzie-cko jest serdecznie przyjęte, znajduje uwagę i indywidualną opiekę nauczy-ciela. Pracuje według własnego tempa i możliwości, podejmując zadania, do których jest już gotowe. Środowisko, najbliższe otoczenie – jak już wcześniej wspomniano, szczególnie istotne, ważne w metodzie Montessori jest otocze-nie, w którym przebywa dziecko. Może ono wspomagać w pełni harmonijny rozwój osobowości dziecka – sprawia, że czuje się ono szczęśliwe i radosne, szybko i chętnie się uczy. Respektuje kolejne fazy zainteresowań związane z rozwojem dziecka. Wszystkie materiały są uporządkowane tematycznie i łatwo dostępne – umieszczone w zasięgu ręki dziecka. Nauczyciel jest po-średnikiem pomiędzy otoczeniem a dzieckiem, pomaga dziecku samodziel-nie odkrywać rzeczywistość.

Ważną rolę w pedagogice Montessori odgrywa zestaw pomocy dydaktycz-nych zwany „Materiałem Montessori”. Charakteryzują go następujące cechy:

– prostota, precyzja i estetyka wykonania, – uwzględnienie zasady stopniowania trudności, – dostosowanie do potrzeb rozwojowych dziecka, – logiczna spójność ogniw ciągów tematycznych,

– konstrukcja umożliwiająca samodzielną kontrolę błędów,

– ograniczenie – dany rodzaj występuje tylko raz, w jednym egzemplarzu.

„Materiał Montessori” można podzielić na pięć kategorii:

1. Materiał do ćwiczeń z praktycznego życia – związany z samoobsługą, troską o środowisko, zwyczajami i normami społecznymi.

2. Materiał sensoryczny – rozwijający poznanie zmysłowe, służy pobu-dzaniu aktywności umysłowej.

3. Materiały do nauki języka, matematyki, kultury i innych dziedzin wie-dzy.

4. Materiały artystyczne związane z ekspresją muzyczną, plastyczną i zręcznościową dziecka.

5. Materiały religijne, np. przedstawiające przypowieści biblijne.

Materiały te obowiązują w przedszkolach i szkołach prowadzonych meto-dą „Montessori”131.

131 Strony internetowe Stowarzyszenia Oświatowego Montessori: www.montessori.pl [do-stęp 20.02.2006]. Prace Marii Montessori i sama jej postać stały się w ostatnich latach przed-miotem badań polskich naukowców. Zob. M. Miksza, Zrozumieć Montessori, Kraków 1997;

B. Surma, Fakty, mity i legendy wokół sylwetki Marii Montessori, „Rocznik Wydziału Pedago-gicznego WSF-P „Ignatianum” w Krakowie” 2007, s. 193–201.

Na podstawie tej teorii można wysunąć determinanty koncepcji muzeów dla dzieci i młodzieży, które zakładają:

– dzieci uczą się chętnie,

– learning by doing – dzieci uczą się na podstawie własnych doświadczeń i samodzielnie wykonywanych czynności we własnym otoczeniu, – uczenie się przez doświadczenie jest zasadniczym wyznacznikiem

(podstawą, założeniem) w psychicznym i społecznym rozwoju dzieci, – materiały (przedmioty) udostępnione dziecku do pracy (działania,

tłumaczenia świata), rozmowy, dyskusje powinny przemawiać do jego zmysłów oraz ćwiczyć i rozwijać jego poznanie polisensoryczne (wie-lozmysłowe: wzroku, czucia, powonienia, dotyku, ruchu),

– zadaniem pedagoga jest inicjowanie sytuacji, momentów bogatych w interesującą aktywność własną dziecka oraz udostępnianie, stworze-nie otoczenia bogatego w przedmioty (sytuacje) dostarczające bodź-ców,

– samokontrola (samosprawdzanie) – otoczenie dziecka powinno mu umożliwić sprawdzanie swoich umiejętności, rozwiązań, postępowa-nia i określapostępowa-nia stoppostępowa-nia jego poprawności.

2.3. Koncepcja rozwoju struktur poznawczych Jeana