Konstrukcja prawa do zdrowia jako prawa człowieka

W dokumencie PRAWO DO ZDROWIA (Stron 37-40)

2. Zdrowie jako przedmiot ochrony praw człowieka

2.1. Zakres i specyfika prawa do zdrowia jako prawa człowieka

2.1.1. Konstrukcja prawa do zdrowia jako prawa człowieka

prawo do zdrowia „wymyka się prostemu podziałowi na prawa i wol-ności”. prawo to ma charakter pozytywny w tym sensie, że jest wynikiem procesu stanowienia prawa i rodzi konkretne obowiązki państwa82. W uję-ciu Johna Locke’a prawo do zdrowia posiada przymiot wolnościowy, czyli

80 Z. Kędzia, op. cit., s. 16.

81 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169.

82 J. Barcik, Międzynarodowe prawo zdrowia publicznego, Warszawa 2013, s. 71. Od-miennie natomiast do tego zagadnienia podchodzi Jerzy Oniszczuk, traktujący zdrowie jako wolność o nasyceniu socjalnym, i który uważa, że „[...] ochrona wolności gwarantowana jest przez różne środki, np. o charakterze prawnym czy ekonomicznym. W każdym razie szcze-gólnie ważne jest, jak się rozumie wolność człowieka chronioną prawnie. Może tu pojawić się myśl traktująca wolność, jako pochodna swobodnie ustalonych gwarancji. [...] inaczej mówiąc, tyle wolności, ile treści normatywnej ją chroniącej zawartej w aktach władzy

sta-prawa negatywnego, jako wolność od zamachów na zdrowie jednostki oraz prawo do integralności cielesnej, psychicznej i duchowej, ,,z którym sko-relowany jest obowiązek niepodejmowania takich zamachów na drugiego człowieka”83. prawo do ochrony zdrowia to prawo, którego treścią jest moż-liwość uzyskania określonego świadczenia zdrowotnego, gwarantowanego przez państwo. W świetle starszych opracowań prawo człowieka do zdrowia jest kwalifikowane jako komponent szerszego prawa do bezpieczeństwa oso-bistego, czym bezpośrednio nawiązuje do doktryny liberalnej prawa między-narodowego praw człowieka (bezpieczeństwo zdrowotne)84. Zobowiązania w przypadku obu praw są jednak różne, tak jak wielopoziomowe jest prawo do zdrowia i jak zdynamizowana jest jego konstrukcja. W literaturze domi-nuje podejście socjalne, nastawione na eksplanację ochronnego wymiaru zdrowia, w którego świetle na państwie ciąży główny obowiązek zapewnie-nia jednostce dostępu do podstawowej opieki zdrowotnej85.

prawo człowieka do zdrowia i prawo człowieka do ochrony zdrowia są w stosunku do siebie różne: zarówno pod względem adresatów norm w aspekcie wertykalnym i horyzontalnym, zakresu ochrony i skuteczności, jak i stopnia marginesu oceny posiadanej przez władze publiczne. i prawo do zdrowia, i prawo do ochrony zdrowia należy zaś uznać za zobowiązania o charakterze erga omnes. interes w realizacji tego dobra ma bowiem cała wspólnota międzynarodowa.

Kwestie terminologiczne są wynikiem nie tyle odmiennych koncepcji polityczno-prawnych wyrażanych przez doktrynę, ile odzwierciedleniem po-jęć użytych w traktatach i innych aktach prawa międzynarodowego. Wspól-ny standard zasadniczy prawa człowieka poza Konstytucją WHO wyznaczają także art. 15 ust. 1 Powszechnej deklaracji praw człowieka (pDpcz), art. 7 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych (MppOip)86 i art.

12 MppGSiK. Nawet na gruncie uniwersalnym spotykane są zakresowo od-mienne pojęcia, takie jak: prawo do zdrowia (right to health), prawo do bycia zdrowym (right to be healthy), prawo do ochrony zdrowia (right to health protection), prawo do opieki zdrowotnej (right to healthcare; right to health

nowiącej, a nawet wykonawczej”. J. Oniszczuk, Wolności i prawa socjalne oraz orzecznictwo konstytucyjne, Warszawa 2005, s. 56.

83 K. Motyka, op. cit., s. 170.

84 A. redelbach, op. cit., s. 900.

85 M. Jean-Bernard, La protection internationale du droit à la santé, [w:] Le Médecin et les droits de l’homme. Manuel pour l’enseignement dans les Facultès de Mèdecine, Strasbourg 1985, p. 464.

86 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167.

Karta Narodów Zjednoczonych art. 55

„Narody Zjednoczone będą popierały [...] rozwiązywanie mię-dzynarodowych zagadnień [...] zdrowotnych i innych z nimi związanych”.

powszechna deklaracja praw człowieka art. 25 ust. 1

„Każdy człowiek ma prawo do poziomu życia zapewniającego zdrowie i dobrobyt jemu i jego rodzinie, włączając w to wyży-wienie, odzież, mieszkanie, opiekę lekarską i niezbędne świad-czenia socjalne oraz prawo do zabezpieświad-czenia na wypadek bez-robocia, choroby, niezdolności do pracy, wdowieństwa, starości lub utraty środków do życia w sposób od niego niezależny”.

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych

i kulturalnych art. 12 ust. 1 i ust. 2

„państwa-strony uznają prawo każdego do korzystania z naj-wyższego osiągalnego poziomu ochrony zdrowia fizycznego i psychicznego”.

„Kroki, jakie państwa-strony niniejszego paktu powinny podjąć dla osiągnięcia pełnego wykonania tego prawa, będą obejmo-wały środki konieczne do:

a) zapewnienia zmniejszenia wskaźnika martwych urodzeń i śmiertelności niemowląt oraz do zapewnienia zdrowego roz-woju dziecka;

b) poprawy higieny środowiska i  higieny przemysłowej we wszystkich aspektach;

c) zapobiegania chorobom epidemicznym, endemicznym, zawo-dowym i innym oraz ich leczenia i zwalczania;

d) stworzenia warunków, które zapewniłyby wszystkim pomoc i opiekę lekarską na wypadek choroby”.

Deklaracja wiedeńska cz. i, pkt 31

„Wzywa się do poszanowania [...] w szczególności prawa każde-go człowieka do odpowiednich warunków życia zapewniających zdrowie i godną egzystencję, obejmujących wyżywienie i opiekę medyczną, mieszkanie i konieczne świadczenia socjalne”.

Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia.

preambuła

„Korzystanie z najwyższego, osiągalnego poziomu zdrowia jest jednym z podstawowych praw każdej istoty ludzkiej bez różnicy rasy, religii, przekonań politycznych, warunków ekonomicznych lub społecznych”.

Deklaracja z Ałma Aty pkt i

„Zdrowie jest stanem pełnego fizycznego, psychicznego i spo-łecznego dobrego samopoczucia, a nie tylko brakiem choroby czy niepełnosprawności, jest podstawowym prawem człowie-ka i osiągnięcie najwyższego możliwego poziomu zdrowia jest w skali świata najważniejszym celem społecznym”.

tabela 1. Zdrowie jako prawo człowieka w wybranych dokumentach systemu ONZ

care), prawo dostępu do opieki zdrowotnej (right to medical acces) czy prawo do opieki medycznej (right to medical care)87. Zob. tabela 1.

87 H. Hannum, The UDHR in National and International Law, „Health and Human rights” 1998, No. 2, p. 147; J. Kapelańska-pręgowska, op. cit., s. 12-13; t. Jasudowicz, Pra-wo do zdrowia, [w:] Prawa człowieka i ich ochrona, red. B. Gronowska et al., toruń 2010, s. 491-492.

W systemie rady europy (re) prawo do ochrony zdrowia explicite sta-tuuje art. 11 Europejskiej karty społecznej (eKS)88, w systemie Unii europej-skiej (Ue) art. 35 Karty praw podstawowych (Kpp)89, w systemie panamery-kańskim prawo do zdrowia rozumiane jako ludzki dobrostan znajduje się w art. 10 Protokołu dodatkowego do Amerykańskiej konwencji praw człowieka (AKpcz)90, w systemie afrykańskim prawo do korzystania z najlepszego osią-galnego stanu zdrowia fizycznego i psychicznego umożliwia art. 16 Afrykań-skiej karty praw człowieka i ludów (AKpcziL)91. Wielopoziomowość prawa do zdrowia została najpełniej oddana w art. 39 Zrewidowanej arabskiej karty praw człowieka (ZAKpcz), w której wyrażono prawo jednostki do ciesze-nia się najwyższym standardem zdrowia fizycznego i psychicznego, a także prawo każdego obywatela do wolnego i niedyskryminacyjnego dostępu do usług zdrowotnych i ośrodków opieki zdrowotnej92. Zob. tabela 2.

W dokumencie PRAWO DO ZDROWIA (Stron 37-40)