Rola mass mediów w kształtowaniu tożsamości narodowej i rozumieniu innych kultur

In document SCRIPTORES SCHOLARUM Kwartalnik uczniów i nauczycieli oraz ich Przyjaciół (Page 28-36)

U w a g i wstępne

N a r o z w o j u w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y znaczące piętno w y c i s n ę ł y mass media. Ich zna-c z e n i e j e s t d o m i n u j ą zna-c e w dostarzna-czaniu r ó ż n o r o d n y zna-c h i n f o r m a zna-c j i , w u p o w s z e zna-c h n i a n i u k u l t u r y , uczestnictwie w niej o r a z w k r e o w a n i u obrazu tzw. k u l t u r y p o p u l a r n e j . N o w e t e c h n o l o g i e i n f o r m a c y j n e zapewniają nieograniczone m o ż l i w o ś c i w u p o w s z e c h n i a n i u w y k s z t a ł c e n i a i p o r o z u m i e w a n i a się bez ograniczeń przestrzennych i czasowych.

W e d ł u g Jacques'a Delorsa „ t e n s w o b o d n y ś w i a t o w y p r z e p ł y w o b r a z ó w i s ł o w a , także z j e g o n i e d o c i ą g n i ę c i a m i , przeobraził z a r ó w n o stosunki m i ę d z y n a r o d o w e j a k i r o z u m i e

-nie świata przez j e d n o s t k ę "1.

Rosnącej w c i ą ż p o p u l a r n o ś c i t y c h m e d i ó w t o w a r z y s z y niesłabnąca i c h k r y t y k a do-tycząca o f e r t y p r o g r a m o w e j i e f e k t ó w o d d z i a ł y w a n i a . P r o b l e m jest i s t o t n y i szeroki.

T u - z g o d n i e z t y t u ł e m referatu - s k o n c e n t r u j e m y się na d w u zagadnieniach: szan-sach i z a g r o ż e n i a c h mass m e d i ó w w k s z t a ł t o w a n i u tożsamości n a r o d o w e j o r a z na i c h r o l i w z b l i ż e n i u i r o z u m i e n i u i n n y c h k u l t u r , a zwłaszcza na d i a l o g u k u l t u r i i c h ochro-nie.

K u l t u r a i mass m e d i a a tożsamość n a r o d u

Tak j a k w ż y c i u c z ł o w i e k a k u l t u r a służy k s z t a ł t o w a n i u o s o b o w o ś c i , tak w ż y c i u na-r o d ó w s ł u ż y nie t y l k o na-r o z w o j o w i s p o ł c c z n o - g o s p o d a na-r c z c m u , ale pna-rzede w s z y s t k i m u t r w a l a n i u tożsamości n a r o d o w e j . Przenikanie r ó ż n o r o d n y c h k u l t u r m o ż e p r o w a d z i ć z a r ó w n o d o tolerancji, w z a j e m n e g o zbliżenia i z r o z u m i e n i a , j a k i d o p o g ł ę b i e n i a w z a -j e m n y c h f o b i i , uprzedzeń, a nawet k o n f l i k t ó w .

Z w r a c a m y tu u w a g ę na naród j a k o p o d s t a w o w y rodzaj w s p ó l n o t y l u d z k i e j , a nie p a ń s t w o , p o n i e w a ż nic m a d z i ś p r a w i e państw, które b y ł y b y w 100 procentach j e d n o l i -te n a r o d o w o i nic m a narodu, k t ó r y ż y ł b y w ramach j e d n e j organizacji p a ń s t w o w e j . G r u p y etniczne w z b o g a c a j ą k u l t u r ę g l o b a l n ą nadając j e j specyficzne zabarwienie. Pod t y m w z g l ę d e m j a k słusznie s t w i e r d z a K a j S m i t h : „ K u l t u r a w y d a j e się nam c u d o w -n y m d r z e w e m , które w y r o s ł o w c i ą g u -n i e l i c z -n y c h stuleei. Szarpały -n i m burze, p o ł a m a ł y j e g o gałęzie, w i c h r y z d m u c h n ę ł y liście i k w i a t y , lecz o n o samo stoi m o c n o , n i e u s z k o d z o n e i p e w n e g o d n i a , gdy słońce z n ó w zaświeci zza c h m u r , r o z w i n i e się w

1 J . Delors. Edukacja jat w niej ukryły skarb. Raport dla UNESCO. Warszawa 1998. s. 37.

całej o k a z a ł o ś c i i stanic się jeszcze mocniejsze, jeszcze potężniejsze w s w y m d ą ż e n i u d o światła. (...) Każda k u l t u r a i k a ż d y naród m a swoiste własne piętno; lecz w s z y s t k i e gałęzie k u l t u r y o d r o s ł y o d j e d n e g o pnia i w s z y s t k i e ż y w i ą się t y m i s a m y m i s o k a m i "2.

P o w y ż s z e s t w i e r d z e n i a w sposób w y m o w n y podkreślają rolę k u l t u r y j a k o c z y n n i k a tożsamości n a r o d o w e j . Problematyce tej, j a k r ó w n i e ż z a g r o ż e n i o m w r o z w o j u k u l t u r y p o ś w i ę c o n o w i e l e m i ę d z y n a r o d o w y c h k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h i p u b l i k a c j i z w i ą z a n y c h z n a b r z m i a ł y m i p r o b l e m a m i współczesności.

Z j e d n e j strony p o w s t a n i u n o w y c h państw na skutek rozpadu i m p e r i ó w k o l o n i a l -n y c h - t o w a r z y s z y ł y i towarzyszą często boles-ne starcia -n a r o d o w e , z d r u g i e j zaś stro-ny j e s t e ś m y ś w i a d k a m i budzenia się ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j m a ł y c h g r u p ż y j ą c y c h w o b -rębie w i ę k s z y c h państw, że w y s t a r c z y wskazać B a s k ó w , F l a m a n d ó w c z y W a l o n ó w . Przebudzenie etniczne nastąpiło r ó w n i e ż w Stanach Z j e d n o c z o n y c h , s t a n o w i ą c y c h k o n -glomerat n a r o d o w o ś c i .

„ T o l e r a n c j i , w y r o z u m i a ł o ś c i , chęci do w s p ó ł p r a c y , o t w a r t o ś c i j a k s t w i e r d z a M i chael N o v a k nie osiąga się przez p o s t a w ę uniwersalisty, p r z e z t r a k t o w a n i e każdej j e d -nostki j a k o a u t o n o m i c z n e g o atomu, p o d o b n e g o d o w s z y s t k i c h i n n y c h . Z a r ó w n o samo-wiedza, j a k i d o k ł a d n e z r o z u m i e n i e i n n y c h nabierają psychicznej głębi d z i ę k i szerszem u z a a k c e p t o w a n i u odrębności p ł y n ą c y c h w r ó w n y szerszem s t o p n i u z n i e p o w t a r z a l n e j o s o b o -w o ś c i , j a k z o d m i e n n e g o p o c h o d z e n i a k u l t u r o -w e g o "5.

Poważne zagrożenia dla tożsamości n a r o d o w e j i r o z w o j u w ł a s n e j k u l t u r y niosą ze sobą treści u p o w s z e c h n i o n e przez mass m e d i a , a zwłaszcza t e l e w i z j ę k a b l o w ą , t e l e w i -zję satelitarną i v i d e o .

Zagrożenie t o w y n i k a w g ł ó w n e j mierze z l i k w i d o w a n i a p a ń s t w o w e g o m o n o p o l u :ad i o w o t e l e w i z y j n e g o , :adopuszczania :ado k o m e r c j a l i z a c j i ra:adia i t e l e w i z j i o r a z z a l e g a l i z o w a n i a działalności p r y w a t n y c h n a d a w c ó w , k t ó r z y nastawieni na z y s k i na to, co się o d -b i o r c y podo-ba - preferują g ł ó w n i e n i e w y -b r e d n ą r o z r y w k ę : f i l m y , seriale, t e l e d y s k i . Rozgłośnie te n i c czują się obciążone o b o w i ą z k a m i wobec k u l t u r y n a r o d o w e j , stąd też zakupują p r o g r a m y zagraniczne, zwłaszcza amerykańskie. Z n i m i t o p r z e g r y w a t e l e w i -z j a p u b l i c -z n a , dostarc-zająca c-zęściej p r o g r a m ó w k u l t u r a l n y c h na w y s o k i m p o -z i o m i e i p r o g r a m ó w p r o p a g u j ą c y c h k u l t u r ę narodową.

W o b e c t w o r z ą c y c h się p o t ę ż n y c h m i ę d z y n a r o d o w y c h k o r p o r a c j i , f i n a n s u j ą c y c h i k o n t r o l u j ą c y c h sferę m a s o w e g o k o m u n i k o w a n i a , czują się bezradne słabsze e k o n o m i c z -nie państwa, k t ó r e bezskutecz-nie próbują zapobiegać n a p ł y w o w i o b c y c h i c h k u l t u r z e n a r o d o w e j treści n i e s i o n y c h przez t e l e w i z j ę k o m e r c y j n ą i taśmy video. Ta m i ę d z y n a r o -d o w a p r o -d u k c j a p r o w a -d z i -d o z a p e w n i e n i a k u l t u r o w e j neutralności p r o g r a m ó w , pozbaw i e n i a i c h cech t y p o pozbaw y c h d l a k u l t u r y danego narodu, aby u c z y n i ć j e p o n a d n a r o d o pozbaw y m i i z d o b y ć j a k n a j w i ę c e j o d b i o r ó w ( d o t y c z y to g ł ó w n i e seriali i p r o g r a m ó w r o z r y w k o -w y c h ) .

Te w i e l o r a k i e zagrożenia budzą p o w s z e c h n y n i e p o k ó j . W z w i ą z k u z t y m przedsta-w i c i e l e 130 państprzedsta-w i przedsta-w i e l u znanych organizacji m i ę d z y n a r o d o przedsta-w y c h , podczas konferenc j i z w o ł a n e j przez U N E S C O w sierpniu 1982 r. j e d n o m y ś l n i e podpisali tzw. „ D e k l a r a

-1 K. Birkct-Smith. Ścieżki kultury. Warszawa 1985. s. 8.

y M . Novak. Przebudzenie etnicznej Ameryki, Warszawa 1985. $. 33.

cję M e k s y k a ń s k ą " - d o k u m e n t p o ś w i ę c o n y s p r a w o m p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . F o r m u ł u j e się w n i m zasady, n a j a k i c h p o w i n n a się opierać w t y m zakresie p o l i t y k a na c a ł y m ś w i e cie. N a p i e r w s z y m m i e j s c u stawia się sprawę tożsamości kulturalnej. O t o cztery p i e r w -sze paragrafy tekstu:

1. Każda k u l t u r a s t a n o w i całokształt n i e p o w t a r z a l n y c h i nic d a j ą c y c h się zastąpić w a r t o ś c i , p o n i e w a ż tradycje i f o r m y ekspresji narodu są n a j i s t o t n i e j s z y m ź r ó d ł e m , p r z y p o m o c y którego naród m o ż e zamanifestować swą obecność w świecie.

2. A f i r m a c j a tożsamości k u l t u r a l n e j sprzyja w y z w o l e n i u n a r o d ó w i na o d w r ó t , ka-żda f o r m a d o m i n a c j i j e s t zaprzeczeniem lub osłabieniem tej tożsamości.

3. Tożsamość kulturalna jest s t y m u l u j ą c y m b o g a c t w e m , które rozszerza m o ż l i w o ś c i r o z w o j u l u d z k i e g o , skłaniając k a ż d y naród, każdą grupę, aby ż y w i ł a się swą przeszłością, i aby p r z y s w a j a ł y e l e m e n t y z zewnątrz, m o ż l i w e d o p o g o d z e n i a ze s w o i m charakterem i w ten sposób k o n t y n u o w a ł a proces swej w ł a s n e j k r e a c j i .

4. W s z y s t k i e k u l t u r y są częścią w s p ó l n e g o d z i e d z i c t w a l u d z k o ś c i . Tożsamość k u l t u -ralna n a r o d ó w odradza się i w z b o g a c a w w y n i k u k o n t a k t ó w z t r a d y c j a m i i w a r t o ś c i a m i i n n y c h narodów. K u l t u r a to dialog, w y m i a n a idei, doświadczeń o r a z uznania d l a in-n y c h wartości i t r a d y c j i . W izolacji kultura w i ę d in-n i e i g i in-n i e "4.

S t w i e r d z e n i e p o w y ż s z e d o b i t n i e akcentuje znaczącą rolę k u l t u r y j a k o c z y n n i k a to-żsamości n a r o d o w e j .

Tożsamość k u l t u r a l n a narodu w i d z i a n a j e s t j a k o siła m o t o r y c z n a . d z i ę k i której może ona trwać i t w o r z y ć siebie. W i d z i a n a jest także, j a k podkreśla K . Ż y g u l s k i : . j a k o rodzaj uczucia, stanu ś w i a d o m o ś c i c z ł o n k ó w tej z b i o r o w o ś c i , k t ó r z y sami siebie rozpo-znają w danej k u l t u r z e - i nic w i d z ą poza nią m o ż l i w o ś c i s w e g o r o z w o j u , realizacji sa-m y c h siebie.

Tak r o z u m i a n a tożsamość k u l t u r a l n a oznacza nic t y l k o ś w i a d o m o ś ć przeszłości, a w i ę c p a m i ę ć , lecz także w s p ó l n e p r z e ż y w a n i e teraźniejszości i chęć b u d o w y na niej w s p ó l n e j p r z y s z ł o ś c i "5.

W z b o g a c a n i e o w e j tożsamości następuje poprzez p r z y s w a j a n i e z d o r o b k u i n n y c h k u l t u r tego, c o jest d o b r o w o l n i e akceptowane i przetwarzane zgodnie ze s w y m i potrze-b a m i . Podkreśla się, że tożsamość kulturalna narodu związana jest z trzema w i e l k i m i c z y n n i k a m i - h i s t o r y c z n y m , l i n g w i s t y c z n y m i p s y c h o l o g i c z n y m .

H i s t o r i a cementuje naród i przez zapewnienie zawartości c z y n i go o d p o r n y m na ata-k i z z e w n ą t r z . W w a l ata-k a c h o niepodległość o d w o ł u j e m y się zawsze d o h i s t o r i i , ata-którą w r ó g stara się p o m n i e j s z y ć i o ś m i e s z y ć . D ą ż y o n d o osłabienia ś w i a d o m o ś c i h i s t o r y c z -nej, a n a w e t zniszczenia j e j .

Podobnie m a się rzecz z j ę z y k i e m . Popularne p o r z e k a d ł o głosi, że n a r ó d ż y j e , d o p ó k i j ę z y k j e g o ż y j e . Stąd w i e l e słusznej t r o s k i o zachowanie k u l t u r y j ę z y k a . K t o b o w i e m zna i m i ł u j e j ę z y k ojczysty, j a k g ł o s i znane p o w i e d z e n i e , ten j e s t patriotą. W w a l -ce z p o d b i t y m i n a r o d a m i k o l o n i z a t o r z y k i e r o w a l i zawsze atak na historię i j ę z y k . Zabra-n i a l i u ż y w a Zabra-n i a w ł a s Zabra-n e g o j ę z y k a i Zabra-narzucali s w ó j . Jeśli t a k i Zabra-narzucoZabra-ny j ę z y k p r z y j ą ł się, to stawał się z czasem j ę z y k i e m o f i c j a l n y m ( u r z ę d o w y m ) i j a k o t a k i b y ł c z y n n i k i e m

ł K. Żygulski. Mass medta i przemiany wartości kultury, „ R e g i o n y " 1979. nr 2. s. 2 3 - 2 4 .

5 Ibidem, s. 26.

scalającym odrębne niegdyś państwa i narody, a zatem p e ł n i ł f u n k c j ę pańs-t w o w o pańs-t w ó r c z ą ( n p . j ę z y k a n g i e l s k i o b o k j ę z y k ó w n a r o d o w y c h w Indiach).

C z y n n i k p s y c h o l o g i c z n y , s t o s u n k o w o najbardziej d y s k u s y j n y , odnoszony j e s t d o struktur u m y s ł o w y c h , d o mentalności narodu.

O b o k tych c z y n n i k ó w , na tożsamość k u l t u r o w ą narodu składają się ponadto f o r m y p r o d u k c j i , s t y l ż y c i a , organizacja b i o l o g i c z n o - s p o ł c c z n a , religia. K a ż d y naród stara się szukać o w y c h k o r z e n i w p a t r i o t y c z n y c h tradycjach s w e j k u l t u r y , sięga z w ł a s z c z a d o o b r z ą d k ó w i pieśni g m i n n y c h j a k o „ a r k i p r z y m i e r z a m i ę d z y d a w n y m i i n o w y m i l a t y " .

W i e l e m n i e j s z y c h n a r o d ó w z a g r o ż o n y c h jest w s w e j tożsamości przez z j a w i s k o eks-p a n s j o n i z m u k u l t u r o w e g o sueks-permocarstw, k t ó r y zawsze z n a j d u j e s w o j e f i l o z o f i c z n e i n a u k o w e uzasadnienie.

W c y t o w a n y c h tezach „ D e k l a r a c j i M e k s y k a ń s k i e j " podkreśla się z a r ó w n o znaczenie t r w a n i a k u l t u r y j a k o znaczeniezastąpionej cechy narodu, j a k i koznaczenieczności z m i a n , w z b o -gacania j e j e l e m e n t a m i z zewnątrz, a to p r o w a d z i d o k o l e j n e j refleksji d o t y c z ą c e j r o l i mass m e d i ó w w r o z u m i e n i u i n n y c h k u l t u r .

Mass media a zrozumienie dla innych k u l t u r

P r o b l e m nic j e s t n o w y Organizacja N a r o d ó w Z j e d n o c z o n y c h , a ściślej, w y s p e c j a l i -zowana j e j agenda U N E S C O , k ł a d z i e nacisk na podniesienie w ś w i a d o m o ś c i l u d z i r o l i k u l t u r y j a k o c z y n n i k a o s o b o w o ś c i o t w ó r c z c g o i k r e a t y w n e g o w ż y c i u społeczeństw oraz na w s p ó ł p r a c ę i w y m i a n ę kulturalną. B y ł o n j u ż p r z e d m i o t e m obrad X I K o n g r e s u M i ę d z y n a r o d o w e g o Stowarzyszenia d o Badań K o m u n i k o w a n i a M a s o w e g o w d n i a c h 4 - 9 września 1978 r o k u w Warszawie. W y b i t n i uczeni i p r a k t y c y z 37 państw w s k a z a l i na dużą r o l ę ś r o d k ó w m a s o w e g o przekazu w u m a c n i a n i u i u p o w s z e c h n i a n i u w a r t o ś c i poszczególnych k u l t u r n a r o d o w y c h w krajach, j a k i na c a ł y m ś w i e c i e poprzez w y m i a -nę i w s p ó ł p r a c ę k u l t u r a l n ą . P o t w i e r d z i l i r ó w n o r z ę d n e t r a k t o w a n i e k u l t u r j a k o z e s p o ł ó w o t w a r t y c h na o b c o w a n i e z i n n y m d o r o b k i e m i w y r a z i l i przekonanie o znacznie w i ę k szych m o ż l i w o ś c i a c h mass m e d i ó w p r z y w z b o g a c a n i u h u m a n i s t y c z n y c h w z o r ó w i w a r -tości o g ó l n o l u d z k i e j k u l t u r y p o d w a r u n k i e m , że te będą stanowić własność n a r o d ó w i państw, i będą w o l n e o d k o m e r c j a l i z a c j i i k o s m o p o l i t y z a c j i .

O k a z u j e się, że w b r e w u n i f i k u j ą c e m u d z i a ł a n i u ś r o d k ó w masowego p r z e k a z u d u ż y m z a i n t e r e s o w a n i e m cieszą się treści cechujące się a u t e n t y z m e m , n i e p o w t a r z a l n o -ścią, z w i ą z a n e z r e g i o n e m , narodem, z tradycją kulturalną.

D i a l o g k u l t u r

A n t o n i o Pasquali u w a ż a za konieczne p o d p o r z ą d k o w a n i e m a s o w e j k o m u n i k a c j i dial o g o w i k u dial t u r i udziedialanie p r i o r y t e t u a n a dial i z o m stosunku: mass media k u dial t u r a n a r o d o wa. Jako wartość nadrzędną w d i a l o g u k u l t u r uznać trzeba wartość w z a j e m n o ś c i , r ó w -nej godności i szacunku w z a j e m n e g o r ó ż n y c h k u l t u r . Prowadzi to w k o n s e k w e n c j i d o w y e l i m i n o w a n i a z f o r m m i ę d z y n a r o d o w e j k o m u n i k a c j i e l e m e n t ó w a u t o r y t a t y w n y c h i a g r e s y w n y c h na rzecz d y s k u r s y w n y c h i p r o p o n u j ą c y c h , aby w s z e l k i e k o m u n i k a t y m o g ł y służyć r z e c z y w i s t e m u d i a l o g o w i kultur.

B r o n i s ł a w G o ł ę b i o w s k i przez d i a l o g k u l t u r r o z u m i e : w y m i a n ę i a f i l i a c j ę wartości m i ę d z y k u l t u r a m i , k o n f r o n t a c j ę i selekcję wartości m i ę d z y k u l t u r a m i6. W z a j e m n a rze-telna i n f o r m a c j a u m o ż l i w i a i spaja w jeden proces obie te płaszczyzny.

Jeżeli i n f o r m a c j a k u l t u r o w a jest jednostronna, a u t o r y t a t y w n a c z y a g r e s y w n a , k o n frontacja wartości p r o w a d z i z a z w y c z a j d o odrzucenia o b c y c h treści bez ich g r u n t o w n e -g o poznania. W t e d y także i w y m i a n a , a t y m bardziej a f i l i a c j a jest n i e m o ż l i w a . M o ż e nastąpić j e d y n i e c z ę ś c i o w o w w y n i k u działania r y n k u lub n a c i s k u w ł a d z y , a w i ę c agre-s j i k u l t u r a l n e j , która m o ż e być określona j a k o wagre-spółczeagre-sny n c o k o l o n i a l i z m k u l t u r o w y . W a ż n y m zagadnieniem j e s t powstanie m i ę d z y n a r o d o w e j o p i n i i p u b l i c z n e j dotyczącej p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w współczesnego świata, t a k i c h j a k : p o k o j o w e współistnienie. r o z b r o j e n i e , w s p ó ł p r a c a gospodarcza, w y m i a n a n a u k o w a , ochrona p r a w c z ł o w i e -k a , o c h r o n a ś r o d o w i s -k a naturalnego, s p r a w y -k u l t u r y , w y m i a n y i n f o r m a c j i i -k o n t a -k t ó w m i ę d z y l u d z k i c h . U w a ż a się, nic bez r a c j i , że w y m i a n a i n f o r m a c j i oświaty, k u l t u r y służyć będzie w zasadzie suwerenności i n i e i n g e r e n c j i w sprawy i n n y c h k r a j ó w i na-r o d ó w , a także w y c h o w a n i u dla p o k o j u j a k o n i e o d z o w n e g o w a na-r u n k u zaistnienia fak-tycznego i o w o c n e g o d i a l o g u k u l t u r .

Z a s y g n a l i z o w a n e treści są w s p ó l n e dla w s z y s t k i c h k u l t u r n a r o d o w y c h i w y n i k a j ą z n a j g ł ę b s z y c h interesów całej ludzkości. C h o d z i tu o u m o c n i e n i e przekonania ś w i a t o w e j o p i n i i o k o n i e c z n o ś c i ustanowienia s p r a w i e d l i w e g o p o k o j u opartego na w s p ó l n o -c i e interesów r ó ż n y -c h k r a j ó w , o p r z e z w y -c i ę ż e n i e nieufnoś-ci i agresywnoś-ci, o pogłębia-nie zasad w z a j e m n e g o z r o z u m i e n i a i szacunku dla tożsamości i n n y c h narodów, a także 0 p o d e j m o w a n i e w y s i ł k ó w z m i e r z a j ą c y c h d o zwiększenia l i c z b y p r z e k ł a d ó w z j ę z y -k ó w m a ł o r o z p o w s z e c h n i o n y c h , t w o r z e n i e funduszy dla popierania r o z w o j u , w y m i a n y 1 w s p ó ł p r a c y k u l t u r a l n e j , w e r y f i k a c j e p o d r ę c z n i k ó w s z k o l n y c h , a k a d e m i c k i c h , szcze-g ó l n i e z d z i e d z i n y h i s t o r i i i szcze-geoszcze-grafii. Jest to jednocześnie zadanie d o podjęcia przez mass media. Treści m a s o w e j k o m u n i k a c j i należy badać p o d k ą t e m w y c h o w a n i a dla po-k o j u i a n a l i z o w a ć s p o ł e c z n o - po-k u l t u r o w ą s p e c y f i po-k ę mass m e d i ó w w obrębie poszczegól-n y c h k u l t u r poszczegól-n a r o d o w y c h .

W g l o b a l n y c h p r o b l e m a c h e d u k a c y j n y c h , zwłaszcza w w y c h o w a n i u d l a p o k o j u , istotną s p r a w ą jest p o z n a w a n i e i n n y c h n a r o d ó w i budzenie z r o z u m i e n i a dla i c h k u l t u r . D i a l o g k u l t u r p o w i n i e n p r o w a d z i ć d o w y r o b i e n i a postawy szacunku i t o l e r a n c j i dla o d m i e n n y c h i o b c y c h n a m s y s t e m ó w wartości, d o u t r w a l e n i a odrębności i tożsamości k u l -tur, a nic d o agonii t a k z w a n y c h słabszych k u l t u r . P r o b l e m ten występuje szczególnie ostro w o d n i e s i e n i u do rdzennej ludności A u s t r a l i i , U S A i Kanady. Cechą d o m i n u j ą c ą t y c h k u l t u r jest przekaz ustny, k t ó r y p r z e g r y w a z przekazem a u d i o w i z u a l n y m . M ł o d z i e ż p o r z u c a k u l t u r ę p r z o d k ó w , w y b i e r a j ą c amerykańską d r o g ę życia. Z b y t późno u ś w i a d o m i o n o sobie m o ż l i w o ś c i t k w i ą c e w e l e k t r o n i c z n y c h technikach przekazu dla ra-t o w a n i a g i n ą c y c h j ę z y k ó w , r y ra-t u a l n y c h ra-t a ń c ó w i w i e r z e ń , s y s ra-t e m ó w warra-tości i m o d e l i ż y c i a . A b o r y g e n i , I n d i a n i e i E s k i m o s i uruchamiają l o k a l n e radiostacje dla p i e l ę g n o w a -n i a r o d z i m e j k u l t u r y . O i l e w p r z y p a d k u A b o r y g e -n ó w audycje r o d z i m e i-ntegrują tę społeczność, to w p r z y p a d k u E s k i m o s ó w jest o d w r o t n i e , p o n i e w a ż p u b l i c z n a radiofo-nia w c h ł o n ę ł a większość l o k a l n y c h stacji a m a t o r s k i c h w A r k t y c e d o n a r o d o w e j sieci

4 Por. B. Gołębiowski, Dialog kuhur, Jlcgiony" 1979. nr 2.

anglojęzycznej, co oznacza utratę m o ż l i w o ś c i s w o b o d n e g o k o m u n i k o w a n i a . W y b r o -n i ł y się -natomiast d w i e e s k i m o s k i e orga-nizacje t e l e w i z y j -n e -nadające w y ł ą c z -n i e progra-m y I n d i a n i E s k i progra-m o s ó w . N a p r z y k ł a d z i e t y progra-m w i d a ć , że w p r z e c i w i e ń s t w i e d o l o k a l n y c h rozgłośni r a d i o w y c h i t e l e w i z y j n y c h systemy profesjonalne scentralizowane m o g ą przy-spieszyć proces r o z k ł a d u k u l t u r etnicznych7.

W ł a ś c i w a prezentacja r ó ż n y c h k u l t u r w mass mediach, a zwłaszcza w t e l e w i z j i , p r o -wadząca d o autentycznego d i a l o g u j e s t trudna. N i e s p r z y j a j ą j e j r o z w ó j t e l e w i z j i satelitarnej i k o n c e n t r a c j a p r o d u k c j i p r o g r a m ó w p o w s t a w a n i e k o m p l e k s u m e d i a l n o p r z c m y s ł o w e g o . Częściej zamiast d i a l o g u i r ó w n o u p r a w n i e n i a s p o t y k a m y się ze z j a w i -s k i e m i n w a z j i k u l t u r a l n e j c z y h i p e r k o m u n i k a c j i , będącej z a l e w e m j e d n y c h k u l t u r przez inne bądź też przez elementy t y c h i n n y c h kultur. Zamiast d i a l o g u d o c h o d z i d o antag-o n i z m ó w k u l t u r antag-o w y c h i n a r antag-o d antag-o w y c h , dantag-o b r a t antag-o b ó j c z y c h w y n i s z c z a j ą c y c h w antag-o j e n , j a k w b y ł e j J u g o s ł a w i i c z y G r u z j i .

O c h r o n a k u l t u r

O c h r o n a k u l t u r e t n i c z n y c h , a nawet państw słabszych k u l t u r o w o i gospodarczo j e s t coraz trudniejsza w s k u t e k t w o r z e n i a się m i ę d z y n a r o d o w e g o k a p i t a ł u w d z i e d z i n i e ra-dia i t e l e w i z j i . O w e m u i m p e r i a l i z m o w i k u l t u r a l n e m u zaczynają ulegać nawet p a ń s t w a zachodnioeuropejskie. D o końca jednak naprawdę nie w i a d o m o - na ile o b c c treści w środkach m a s o w e g o k o m u n i k o w a n i a zagrażają tożsamości n a r o d o w e j i k u l t u r a l n e j , a na ile prowadzą d o z b l i ż e n i a k u l t u r o w e g o . W y d a j e się nawet, że mogą p r o w a d z i ć d o zdystansowania się w o b c c o b c e j k u l t u r y . W dużej mierze jest to u w a r u n k o w a n e nasta-w i e n i e m o d b i o r c y , choć nasta-w p ł y nasta-w u mass m e d i ó nasta-w także n i e należy l e k c e nasta-w a ż y ć .

Mass m e d i a ukazując odrębność p o s z c z e g ó l n y c h k u l t u r , prowadzą jednocześnie d o i c h u n i f i k a c j i . Poważna rola przypada i m w ochronie i adaptacji d a w n y c h t r a d y c y j n y c h wartości, w k u l t y w o w a n i u d z i e d z i c t w a k u l t u r y oraz w t w o r z e n i u i p r o p a g o w a n i u n o -w y c h -w z o r ó -w . C h o d z i tu z-właszcza o ochronę a r c h i t e k t u r y i dzieł sztuki t r a k t o -w a n y c h j a k o w s p ó l n e d o b r o , j a k o podstawę powszechnej k u l t u r y i j a k o istotny element j e j u n i -w c r s a l i z a c j i . M a s s m e d i a m o g ą skutecznie -w y k o r z y s t y -w a ć i p o p u l a r y z o -w a ć d o r o b e k p r z y s z ł o ś c i , a k t u a l i z o w a ć g o i uprzystępniać o l b r z y m i m rzeszom o d b i o r c ó w . Jest t o szczególnie i s t o t n y p r o b l e m dla m a ł y c h i słabych e k o n o m i c z n i e państw, które muszą zatroszczyć się o w ł ą c z e n i e własnego d z i e d z i c t w a d o n o w o c z e s n e g o o b i e g u k u l t u r a l n e -go, a zwłaszcza d o ś r o d k ó w m a s o w e j k o m u n i k a c j i oraz o odparcie i n w a z j i o b c y c h tre-ści. N i c m o ż e t o j e d n a k nastąpić mechanicznie i z z e w n ą t r z . P r z e j m o w a n i e n o w y c h w z o r ó w i w a r t o ś c i to swoisty akt t w ó r c z y d o k o n y w a n y za p o m o c ą wartości nadrzęd-nych. „ T a m . gdzie panuje n i e w i a r a l u b pogarda d l a w ł a s n e g o d z i e d z i c t w a - j a k słusznie s t w i e r d z a K . Ż y g u l s k i - zabieg t a k i nie uda się, co n a j w y ż e j przybierze f o r m ę f o l k l o r y s t y c z n e j z a b a w y , j a k ą urządza się dla t u r y s t ó w . A b y adaptować stare w a r t o ś c i trzeba uznać i c h t r w a ł o ś ć i aktualność dla nas, l u d z i w s p ó ł c z e s n y c h "8.

Mass m e d i a są jednocześnie katalizatorem p r z e m i a n k u l t u r a l n y c h . Rodzą one n o w e w z o r y i n o w e wartości, zwłaszcza w sferze estetycznej. I m bardziej r ó ż n o r o d n e p o d

' U. Kohbcrling. Rundfung aufdcm Eis.... ..Rundufnk un F c m s c b c n " 1989, nr 4.

' K. ż y g u l s k i . Mass media i przemiany wartości kultury, „ R e g i o n y " 1979. nr 2. s. 138.

w z g l ę d e m t e m a t y c z n y m i a r t y s t y c z n y m są p r o g r a m y , t y m m n i e j s z e zachodzą o b a w y co d o m o ż l i w o ś c i i c h o d d z i a ł y w a n i a u n i f o r m i z a c y j n e g o . M a s s m e d i a nie stanowią w a r t o -ś c i n a d r z ę d n y c h , ale są p o d p o r z ą d k o w a n e okre-ślonej i d e i w p a ń s t w i e , na terenie któ-rego działają. M i m o t y c h r ó ż n i c ł ą c z y j e j e d n a k nadrzędna idea czasów w s p ó ł c z e s n y c h - idea r ó w n o ś c i , g o d n o ś c i i wartości k u l t u r y każdego narodu. W y n i k a z n i e j postawa s z a c u n k u wobec d o r o b k u i n n y c h , a także p r a w o d o o c h r o n y suwerenności w ł a s n e j k u l -tury.

Z w y m i e n i o n y c h zadań e d u k a c y j n y c h mass m e d i a w skali g l o b u z i e m s k i e g o nie zdają sobie jeszcze w p e ł n i sprawy. S t o s u n k o w o lepiej przedstawia się ten p r o b l e m w p a ń s t w a c h w y s o k o u p r z e m y s ł o w i o n y c h , które d y s p o n u j ą m n o g o ś c i ą r ó ż n o r o d n y c h cza-s o p i cza-s m i r o z b u d o w a n ą cza-siecią radia i t e l e w i z j i . Poza t e l e w i z j ą k a b l o w ą icza-stotne znaczenie m a t e l e w i z j a satelitarna i specjalistyczna p r o d u k c j a t a ś m w i d e o . Ł a t w o w t e d y m o ż n a w y d z i e l i ć kanały specjalizujące się w n a d a w a n i u treści e d u k a c y j n y c h . A l e i w t y c h pań-stwach n i c jest d o b r z e . Często b o w i e m r z e c z y w i s t y obraz k u l t u r y j a k i e g o ś k r a j u p r z e s ł o n i ę t y jest u p r z e d z e n i a m i p o l i t y c z n y m i c z y r a s o w y m i i przedstawiana jest ona j a k o m n i e j w a r t o ś c i o w a . W p r e z e n t o w a n i u j e j p o j a w i a j ą się rażące uproszczenia,

o d w o ł y w a n i e się d o z a k o r z e n i o n y c h stereotypów myślenia.

W r a d i u i t e l e w i z j i poza s p o r a d y c z n y m i p r o g r a m a m i b r a k u j e p r z e m y ś l a n y c h , system a t y c z n y c h c y k l i p r o g r a system o w y c h p o ś w i ę c o n y c h o b c y system k u l t u r o system . W s p ó ł p r a c a system i ę d z y -n a r o d o w a w t y m zakresie jest j e d -n ą z -n a j p i l -n i e j s z y c h w e w s p ó ł d z i a ł a -n i u r a d i o f o -n i i i te-l e w i z j i .

T o samo d o t y c z y czasopism p o p u l a r n y c h , w y d a w a n y c h w d u ż y c h nakładach. C h o d z i ł o b y o c y k l e p o ś w i ę c o n e k u l t u r o m p o s z c z e g ó l n y c h k o n t y n e n t ó w i p a ń s t w w i c h o b -rębie.

U w a g i k o ń c o w e

P o r u s z o n y tu p r o b l e m jest d a l e k i nawet o d s k r ó t o w e g o ujęcia. M o ż n a g o rozpatry-w a ć rozpatry-w skali m a k r o i m i k r o . W skali m a k r o i s t o t n y m i z a g a d n i e n i a m i są globalizacja i in-d y w i in-d u a l i z a c j a o in-d b i o r u .

G l o b a l i z a c j a o d b i o r u ł ą c z y się g ł ó w n i e z k o m e r c j a l i z a c j ą mass m e d i ó w i t w o r z e -n i e m o l b r z y m i c h rzesz p u b l i c z -n o ś c i po-nad-narodowej. Stąd też treści przekazywa-ne d o takiej p u b l i c z n o ś c i będą o d b a r w i o n e ze s p e c y f i c z n y c h akcentów, a b y n i k o g o nie urazić i trafić w upodobania najszerszego k r ę g u o d b i o r c ó w .

W r a m a c h t y c h t e n d e n c j i g l o b a l n y c h - d y r e k t y w a m y ś l e n i a k a t e g o r i a m i dobra całego g l o b u p o w i n n a z a o w o c o w a ć p r o g r a m a m i w s p ó l n i e p r o d u k o w a n y m i , do-t y c z ą c y m i e d u k a c j i e k o l o g i c z n e j , n a u k o w e j i do-technicznej, p r o b l e m ó w poszanowania p r a w c z ł o w i e k a , r e l i g i i , o b y c z a j ó w i odrębności k u l t u r n a r o d o w y c h w aspekcie zbliże-n i a i d i a l o g u m i ę d z y o d m i e zbliże-n zbliże-n y m i k u l t u r a m i , czego p o z y t y w zbliże-n e zbliże-nieliczzbliże-ne p r z y k ł a d y m a j ą j u ż miejsce.

W i e l o ś ć m e d i ó w d o p r o w a d z i ł a d o zaciętej w o j n y o pozyskanie o d b i o r c y w skali mak r o i m i mak r o , co d o p r o w a d z i ł o z j e d n e j strony d o o b n i ż e n i a j a mak o ś c i p r o g r a m ó w , ale z d r u g i e j d o u w z g l ę d n i e n i a w w i ę k s z y m s t o p n i u potrzeb o d b i o r c ó w o bardziej w y s u b l i m o -w a n y m s m a k u i o k r e ś l o n y c h zaintereso-waniach p o z n a -w c z y c h - d o tak z -w a n e j persona-l i z a c j i o d b i o r u ( persona-l u b i n d y w i d u a persona-l i z a c j i o d b i o r u ) . P r o d u k c j a w t e d y przestaje być masowa.

a staje coraz bardziej zróżnicowana, obejmująca n i e w i e l k i e grupy. Taką p r o d u k c j ę po-d e j m u j ą zwłaszcza m e po-d i a o zasięgu r e g i o n a l n y m i l o k a l n y m . Są one k o m p l e m e n t a r n e w stosunku do m e d i ó w o zasięgu k r a j o w y m i p o n a d n a r o d o w y m . M e d i a te w w i ę k s z y m stopniu m o g ą i p o w i n n y służyć u t r w a l a n i u i k s z t a ł t o w a n i u tożsamości n a r o d o w e j , a na-wet regionalnej.

Rola mass m e d i ó w i hiper m e d i ó w (internet) jest o l b r z y m i a także j a k p r ó b o w a l i -śmy uzasadnić - w k s z t a ł t o w a n i u tożsamości narodowej i r o z u m i e n i u i n n y c h k u l t u r . C z y j e d n a k ze s w y c h potencjalnych m o ż l i w o ś c i i p o w i n n o ś c i w y w i ą z u j ą się one w sp-osób dostateczny?

Bibliografia:

1. K. Birket-Smith, Ścieżki kultury. W u m w i 1985.

2. J. Delors. Edukacja jest w niej ukryty skarb Raport dla UNESCO. W i r r n w i 1998.

3. J. G a j d a , Edukacja bez granic. Lublin 1992.

4. J. G a j d a , Wprowadzenie do wiedzy o kulturze. Lublin 1999.

5. B Gołębiowski. Dialog kultur. J U g i o n y " 1979, nr 2.

6. U. Kohbcrłing. Rundfung au/dem Eis Rundufnk un F e n u e h c n " 1989, nr 4.

7. Mass media i problem równości kultur - referaty wygłoszone na XI Kongresie Międzynarodo-wego Stowarzyszenia do Badań Komunikowania Mason ego w dniach 4-9 sierpnia 1978 w War-szawie. Relacje z Kongresu: Mass media a kultury narodowe. „Regiony" 1979, nr 2.

8. M . Novak. Przebudzenie etnicznej Ameryki. Warszawa 1985.

9. K. Żygulski. Kultura jako czynnik tożsamości narodowej, (w:) Edukacja kulturalna a egzysten-cja człowieka, Warszawa 1986.

10. K. Żygulski, Mass media i przemiany wartości kultury. ..Regiony" 1979. nr 2.

„Być albo nie być"

In document SCRIPTORES SCHOLARUM Kwartalnik uczniów i nauczycieli oraz ich Przyjaciół (Page 28-36)