• Nie Znaleziono Wyników

Samodzielność i kompetencje jako uwarunkowania niezależności życiowej osób z niepełnosprawnością – wybrane obszary szans

W dokumencie Studia Pedagogiczne (Stron 46-64)

i zagrożeń

Independence and competences as determinants of independent life of people with disability – selected areas of opportunities and threats

takich, które z jednej strony będą sprzyjały inkluzji, z drugiej zaś – elimino-waniu stereotypów, uprzedzeń i  praktyk dyskryminacyjnych” (Kazanowski 2015, s. 34). Jakkolwiek wciąż jeszcze nazbyt często obserwujemy w świecie obecność wielu stereotypów, uprzedzeń i zachowań wskazujących na dyskry-minację osób z niepełnosprawnością, to jednak osobiste doświadczenia osób pełnosprawnych, kontaktujących się z osobami z niepełnosprawnością, ukazują wyjątkowość powstających więzi społecznych pomiędzy tymi dwiema grupa-mi, a akceptacja osób z niepełnosprawnością przez otoczenie społeczne w co-raz większym zakresie sprzyja ich wszechstronnemu rozwojowi, cow co-raz większej ich autonomii i coraz bardziej niezależnemu funkcjonowaniu.

Biorąc pod uwagę fakt, że niepełnosprawność stanowi kategorię niejedno-rodną i złożoną (zarówno z uwagi na jej stopień: lekki, umiarkowany, znaczny;

jak też ze względu na wielość jej rodzajów: fizyczna – ruchowa, sensoryczna;

psychiczna – umysłowa, emocjonalna; społeczna), trzeba jednocześ nie mieć świadomość, że podejmowanie ogólnych rozważań nad zagadnieniami doty-czącymi osób z niepełnosprawnością, zwłaszcza w kontekście ich życiowego funkcjonowania, zawsze będzie powodowało pewne trudności. Jednak pamię-tać również należy, że nawet najpoważniejsze ograniczenia funkcjono wania człowieka, powodowane niepełnosprawnością, nigdy go nie definiują i  że zawsze osoby z  niepełnosprawnością zachowują swoją ludzką godność i  posiadają wszystkie ludzkie prawa, co na świecie jest współcześ nie niemal powszechnie akceptowane. Tak też można podejść w pewnym sensie do za-gadnień dotyczących samodzielności i  kompetencji osób z  niepełnospraw-nością, zwłaszcza w  kontekście szeroko rozumianej niezależności życiowej i niezależnego ich funkcjonowania w życiu, podejmowania i pełnienia różno-rodnych ról życiowych.

Chociaż trudno jest, głównie z uwagi na ograniczone ramy artykułu, doko-nać kompletnych, pełnych i pogłębionych opisów czy analiz złożonych zagad-nień dotyczących uwarunkowań niezależnego funkcjonowania życiowego osób z  niepełnosprawnością, to jednak w  niniejszym opracowaniu podjęto próbę zwrócenia uwagi na wybrane obszary szans i zagrożeń w zakresie kształtowania samodzielności i kompetencji osób z niepełnosprawnością, które bez wątpie- nia stanowią kluczowe uwarunkowania ich niezależności życiowej. Trzeba jed-nak w tym miejscu dokonać pewnych istotnych zastrzeżeń: po pierwsze – pro-wadzone tu rozważania dotyczą osób z niepełnosprawnością, jednak odnoszą się do tej części, której możliwości nie są skrajnie ograniczone czy niemal zre-dukowane (zatem nie będą one dotyczyły np. osób z głębokim upośledzeniem umysłowym czy też osób całkowicie sparaliżowanych, które w sensie fizycznym

nie mogą zaspokajać często nawet swoich podstawowych potrzeb) i po dru-gie – w prowadzonych analizach przyjęto założenie, że określone postrzeganie zarówno kwestii samodzielności, jak i niezależności życiowej nie wyklucza, iż w niektórych sytuacjach życiowych każdemu człowiekowi może być potrzebne wsparcie i pomoc (faktem jest bowiem, że każdy człowiek może potrzebować pomocy czy wsparcia innej osoby w  wykonaniu określonych czynności czy realizacji pewnych zadań życiowych, co jednak nie powinno być utożsamiane z brakiem jego samodzielności czy niezależności życiowej).

Samodzielność jako uwarunkowanie niezależności życiowej człowieka

W  świetle refleksji pedagogicznych samodzielność stanowi podstawowy warunek osiągania dorosłości i niezależności życiowej. O ile każde dziecko ma prawo do niesamodzielności, której dopiero się uczy i którą doskonali w toku własnego rozwoju, o tyle w odniesieniu do człowieka dorosłego samodziel-ność stanowi nieodłączny atrybut jego dorosłości i jest najczęściej traktowana jako własna zdolność osoby do decydowania o sobie oraz własna odpowie-dzialność.

Samodzielność może być rozpatrywana jako: potrzeba psychiczna, cel roz-woju, warunek prawidłowego rozroz-woju, forma aktywności człowieka czy w koń-cu postawa życiowa (Mudrecka 2006, s. 597–601). Z uwagi na znaczenie okreś-lonego sposobu traktowania samodzielności, w kontekście podejmowanych tu rozważań dotyczących osób z niepełnosprawnością, warto zwrócić na to więk-szą uwagę. I tak:

• samodzielność traktowana jako potrzeba psychiczna człowieka stanowi jego naturalną tendencję do uczenia się i jest wyrazem dążenia człowieka do wolności, a w toku rozwoju przekształca się w potrzebę autonomii;

samodzielność jako potrzeba psychiczna charakteryzuje również osoby z niepełnosprawnością (w zasadzie niezależnie od jej rodzaju);

• samodzielność, stanowiąc formę aktywności człowieka, przejawia się w fakcie, że eksploruje on rzeczywistość, już jako małe dziecko, z własnej inicjatywy, podejmuje różnorodne działania, a przy tym uczy się pono-szenia za nie odpowiedzialności; w procesie uczenia się i wychowania ta forma aktywności powinna być właściwie stymulowana przez rodziców i  innych wychowawców, co odnosi się również do dzieci z  niepełno-sprawnością (przy czym rodzaj aktywności zawsze należy dostosować

do poziomu sprawności oraz potrzeb każdego dziecka, w tym również dziecka z niepełnosprawnością);

• samodzielność stanowi również cel rozwoju i wychowania, które są ukie-runkowane na przygotowanie każdego człowieka do dorosłego życia;

samodzielność stanowi atrybut dojrzałości i dorosłości, a osoby z niepeł-nosprawnością, mając do tego pełne prawo, również dorastają i stają się dorosłymi;

• samodzielność, postrzegana jako warunek prawidłowego rozwoju, określa się m.in. poprzez odwagę bycia sobą i stawania się indywidualnym czło-wiekiem; przy czym osoba z niepełnosprawnością zawsze jest indywi-dualnym człowiekiem, który ma prawo do bycia sobą i, niezależnie od niepełnosprawności, dąży do tego (adekwatnie do własnych możliwości wyznaczanych rodzajem czy stopniem niepełnosprawności);

• samodzielność staje się w  końcu postawą życiową człowieka, a  w  tym kontekście oznacza dyspozycję jednostki do samosterowania i stanowi (warunkuje) świadome kierowanie własnym postępowaniem; fakt nie-pełnosprawności nie odbiera „z założenia” człowiekowi tych możliwości, nawet w przypadku niepełnosprawności intelektualnej (z wyłączeniem przypadków najgłębszych upośledzeń); a  sytuacje, w  których osoba z niepełnosprawnością potrzebuje (wymaga) pomocy i wsparcia w wy-konywaniu określonych czynności, nie powinny przesądzać o traktowa-niu jej możliwości wykonawczych jako wyrazu samodzielności (rozu-mianej jako postawa życiowa).

Pamiętając o tym, że niepełnosprawność często powoduje ograniczenie sa-modzielności, rozumianej jako forma aktywności człowieka lub warunek pra-widłowego rozwoju, a czasem bywa tak, iż dorosłej osobie z niepełnosprawno-ścią tak rozumiana samodzielność jest „niedostępna” z uwagi na rodzaj i stopień jej niepełnosprawności, trzeba stwierdzić, że na ogół osoby z niepełnospraw-nością bardzo często postrzegane są jako niesamodzielne, mimo że nie zawsze jest to zgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. Często bywa też tak, że owa niesamodzielność, jak podkreśla Antonina Ostrowska, jest pochodną

ograniczenia procesu socjalizacji osób niepełnosprawnych, którym najbliższe oto-czenie, z obawy przed przyszłymi frustracjami i ewentualnymi niepowodzeniami, wpaja minimalistyczną orientację życiową. Ogranicza ona cele, do których war-to dążyć, i nie wyposaża w środki, które do realizacji tych celów byłyby niezbęd-ne. Kultywowanie tej biernej postawy jest w dalszej perspektywie równoznaczne z ubezwłasnowolnieniem i bezradnością – a więc cechami bliższymi dziecku niż osobie dorosłej (2003, s. 52).

Trzeba tu zaznaczyć, że do czynników mających duże znaczenie dla kształ-towania się i rozwoju samodzielności osób z niepełnosprawnością można za-liczyć m.in.:

poziom rozwoju biopsychospołecznego (samodzielności, posiadanych umiejęt­

ności i kompetencji), który jest w określonym stopniu zdeterminowany ro-dzajem i stopniem niepełnosprawności, przy czym szczególne znaczenie ma w tym przypadku zachowany potencjał i możliwości (mocne strony), a nie tylko ograniczenia wynikające z niepełnosprawności (słabe strony);

wychowanie rodzinne, w obszarze którego szczególnie ważna jest akcepta-cja dziecka i jego niepełnosprawności, determinująca w znacznym stop-niu postawy rodziców i innych członków rodziny wobec dziecka i jego rzeczywistych możliwości;

edukację i rehabilitację, które analogicznie do wychowania w rodzinie wa-runkują samodzielność dziecka z niepełnosprawnością nie tylko poprzez zindywidualizowaną realizację treści dydaktycznych, ale również po-średnio poprzez pozadydaktyczne działania i postawy nauczycieli, opie-kunów i wychowawców oraz poprzez pozytywne relacje międzyrówieś-nicze;

intencjonalne i nieintencjonalne oddziaływania środowiska lokalnego, które obejmują m.in. postawy społeczne sprzyjające samodzielności lub blo-kujące jej rozwój, czy też system wsparcia i pomocy osobom z niepełno-sprawnością, który może stać się zarówno szansą, jak i zagrożeniem dla funkcjonowania osób z niepełnosprawnością.

Wskazane powyżej czynniki (grupy czynników) determinują cały rozwój każdego człowieka i stanowią swoiste podłoże, na tle którego rozwija się jego życiowa niezależność. Tak też dzieje się w sytuacji osób z niepełnosprawno-ścią, przy czym – jak się wydaje – w ich przypadku samodzielność oraz kom-petencje nabierają szczególnego znaczenia i zawsze winny stanowić przedmiot wnikliwej refleksji i działań prowadzących w kierunku optymalizacji ich funk-cjonowania.

Kompetencje osób z niepełnosprawnością

Niepełnosprawność, co już wcześ niej podkreślono, stanowi konsekwencję zakłóceń w stanie zdrowia człowieka i jest źródłem większych lub mniejszych utrudnień i ograniczeń w funkcjonowaniu oraz realizacji jego zadań życiowych.

W świetle definicji niepełnosprawności, ustalonej przez WHO (2001), jej isto-tą są odchylenia od normalnego poziomu funkcjonowania w trzech obszarach:

• biologicznym – zniesienie, ograniczenie lub zaburzenie przebiegu czyn-ności organizmu na skutek uszkodzenia jego narządów,

• indywidualnym – ograniczenie aktywności i działania w podstawowych sferach życia osobistego (w tym również zawodowego),

• społecznym – ograniczenie uczestnictwa w życiu społecznym swojego środowiska (w tym również w relacjach zawodowych).

Z pedagogicznego punktu widzenia niepełnosprawność polega na utrudnio-nym, ograniczonym lub defektywnym uczeniu się, cechującym daną jednostkę w sposób decydujący o jej biografii. Jednakże osoby z niepełnosprawnością, jak podkreśla wielu autorów, w tym np. Irena Obuchowska, nie różnią się tak bar-dzo od osób pełnosprawnych, jak to się na ogół wydaje, gdyż mają takie same potrzeby, dążenia i często również plany: chcą zwyczajnie żyć, mieć pracę, dom, chcą kochać i być kochanymi, zakładać rodzinę oraz posiadać i wychowywać dzieci (Obuchowska 2008, s.  205; por. także: Rzedzicka, Kobylańska 2003;

Górnicka 2004; Rusinek 2014).

Niezależność życiowa każdego człowieka kształtuje się w  odniesieniu do jego indywidualnych możliwości, wyznaczanych m.in. poprzez szeroko ro-zumiane kompetencje, którym warto w tym miejscu poświęcić nieco więcej uwagi. Kompetencje, pojmowane jako połączenie wiedzy, umiejętności i po-staw, decydują w znacznym stopniu o sposobie i jakości realizacji podejmo-wanych przez człowieka zadań i ról życiowych. Szczególne miejsce w ich obrę-bie przypisuje się umiejętnościom jednostki, zwłaszcza szeroko rozumianym umiejętnościom życiowym. A te z kolei, zgodnie z definicją WHO, oznaczają

„umiejętności umożliwiające człowiekowi pozytywne zachowanie przystoso-wawcze, dzięki którym może skutecznie sobie radzić z zadaniami i wyzwania-mi codziennego życia” (Woynarowska 2002). Warto zaznaczyć, że właściwie ukształto wane umiejętności życiowe warunkują samodzielność w wypełnianiu zadań i ról życiowych, ale też samodzielność w podejmowaniu oraz wypełnia-niu zadań i ról życiowych podnosi poziom umiejętności życiowych.

Umiejętności podstawowe ujęto w pięciu grupach, jako:

podejmowanie decyzji i rozwiązywanie problemów (w tym np. uzyskiwanie informacji i ich ocena, stawianie sobie celów, ocena konsekwencji, ocena ryzyka, poszukiwanie alternatyw),

twórcze i krytyczne myślenie (co oznacza np. budowanie związków przy-czynowo-skutkowych, oryginalne przetwarzanie informacji, innowacyj-ne rozwiązywanie problemów),

skuteczne porozumiewanie się i dobre relacje interpersonalne (co obejmuje np. komunikowanie się werbalne i niewerbalne, umiejętność współdzia-łania, asertywność, umiejętność negocjowania),

samoświadomość i empatia (a w tym np. samoocena, budowanie obrazu własnej osoby, identyfikacja własnych mocnych i  słabych stron, pozy-tywne myślenie, samowychowanie),

radzenie sobie z emocjami i kierowanie stresem (czyli np. radzenie sobie z presją, lękiem, rozwiązywanie trudności, poszukiwanie pomocy, samo-kontrola, gospodarowanie czasem) (Woynarowska 2002).

Szanse i zagrożenia w niezależnym funkcjonowaniu osób z niepełnosprawnością

Wśród licznych szans i  zagrożeń w  niezależnym funkcjonowaniu osób z niepełnosprawnością wyróżnia się dwie grupy czynników: wewnętrzne i ze-wnętrzne, a jedne i drugie można rozpatrywać zarówno w obszarze szans, jak i zagrożeń. Warto zwrócić uwagę na fakt, że to, co w pozytywnym wymiarze jest szansą, w swoim wymiarze negatywnym może stać się zagrożeniem. Tak więc szanse i zagrożenia w obszarze wewnętrznym są związane z samą jednost-ką i dotyczą stanu jej zdrowia oraz jej cech i właściwości.

Czynniki wewnętrzne, rozumiane jako szanse, są związane z zachowanym pomimo niepełnosprawności potencjałem i obejmują m.in.: zachowane moż-liwości (samodzielność), samoakceptację (akceptację własnej niepełnospraw-ności) i  motywację, rozwinięte zainteresowania i  posiadane umiejętności itp. Natomiast czynniki wewnętrzne jako zagrożenia – oznaczają konsekwencje powodowane przez niepełnosprawność. Zewnętrzne obszary szans i zagrożeń sytuują się z kolei w ekosystemie osoby z niepełnosprawnością i jako szanse oznaczają czynniki tkwiące w środowisku społeczno-wychowawczym, sprzy-jające rozwojowi potencjału osoby z  niepełnosprawnością, jako zagrożenia wiążą się zaś z nieprawidłowościami w zakresie funkcjonowania rodziny, spo-łeczeństwa czy państwa. Próba ukazania podejmowanego w tym opracowaniu zagadnienia implikuje potrzebę zaprezentowania konkretnych czynników, de-terminujących zarówno rozwój samodzielności i kompetencji osób z niepełno-sprawnością, jak też, w bardziej ogólnym ujęciu, ich życiową niezależność.

Wśród wybranych obszarów wewnętrznych uwarunkowań niezależności ży-ciowej osób z niepełnosprawnością można zatem wyróżnić m.in.:

1. Uwarunkowania sprzyjające:

• zachowany potencjał rozwojowy (nienaruszone przez niepełnospraw-ność możliwości biopsychospołecznego funkcjonowania oraz zachowa-ne sprawności),

• brak zaburzeń współwystępujących,

• posiadane rozwinięte zdolności i zainteresowania,

• wysoki poziom umiejętności życiowych (wysoki ogólny poziom samo-dzielności życiowej, rozwinięte umiejętności osobiste, np. radzenia sobie ze stresem; rozwinięte umiejętności społeczne, np. komunikacyjne),

• prawidłowo ukształtowane osobowościowe mechanizmy regulacyjne (właściwie rozwinięta struktura potrzeb; adekwatna samoocena; poczu-cie własnej wartości; motywacja wewnętrzna i inne);

2. Uwarunkowania utrudniające:

• konsekwencje niepełnosprawności (zależne od rodzaju niepełnospraw-ności ograniczenia poznawcze, sensoryczne, komunikacyjne, motorycz-ne itp.),

• zaburzenia współwystępujące (np.  zaburzenia osobowościowe, zacho-wania),

• brak rozwiniętych zdolności i zainteresowań,

• niski poziom umiejętności życiowych (niski poziom samodzielności, brak lub słabo rozwinięte umiejętności osobiste, np. nieradzenie sobie ze stresem; niski poziom umiejętności społecznych, np. nadmierna ule-głość),

• niewłaściwie ukształtowane mechanizmy regulacyjne (zaburzona struk-tura potrzeb; nieadekwatna samoocena: zaniżona lub zawyżona; niskie poczucie własnej wartości; motywacja zewnętrzna i inne).

O wiele dłuższa jest lista wybranych obszarów zewnętrznych uwarunkowań niezależności życiowej osób z niepełnosprawnością, do których można zaliczyć m.in.:

1. Uwarunkowania sprzyjające:

korzystna sytuacja rodzinna (np. wysoki status socjoekonomiczny rodzi-ny, prawidłowa struktura i funkcjonalność rodziny itp.),

świadomie realizowane wychowanie w rodzinie (np. akceptacja niepełno-sprawności dziecka, prawidłowe postawy rodziców wobec dziecka itp.),

adekwatna i skuteczna rehabilitacja (m.in. wczesna, kompleksowa i syste-matyczna rehabilitacja, realizowana z zachowaniem współuczestnictwa jednostki i rodziny itp.),

racjonalne i sprawiedliwie realizowane przepisy prawne wobec osób z niepeł­

nosprawnością (w tym np.: urzeczywistnianie idei równości praw osób z  niepełnosprawnością, racjonalne orzecznictwo, dostępność wsparcia prawnego itp.),

dobra organizacja systemu oświaty i prawidłowy przebieg edukacji (w tym np.: rzeczywista realizacja edukacji włączającej, adekwatność wymagań edukacyjnych, pożądane postawy kadry pedagogicznej itp.),

korzystne warunki gospodarczo­polityczne (m.in.: właściwa organizacja systemu zatrudnienia osób z niepełnosprawnością, zabezpieczenie ma-terialne, korzystna sytuacja mieszkaniowa itp.),

właściwa i  efektywna organizacja systemu pomocy i  wsparcia społecznego (w tym np.: rzetelna diagnoza potrzeb jednostki i jej rodziny, udzielanie adekwatnej pomocy i wsparcia, urzeczywistniona oraz skuteczna działal-ność asystenta osoby niepełnosprawnej lub asystenta rodziny itp.),

optymalizacja procesu usamodzielnienia młodzieży z niepełnosprawnością (m.in.: deinstrumentalizacja procesu usamodzielnienia, konsekwencja w realizacji zadań instytucji, efektywne działania opiekuna usamodziel-nienia itp.),

pozytywne postawy społeczne wobec niepełnosprawności i osób nią dotknię­

tych (w tym np.: wysoki poziom świadomości i wiedzy społeczeństwa na temat niepełnosprawności, upowszechnianie rzeczywistego obrazu niepełnosprawności w mediach, pozytywne – akceptujące postawy spo-łeczne itp.);

2. Uwarunkowania utrudniające:

niekorzystna sytuacja rodzinna (np. niski status socjoekonomiczny, zabu-rzona struktura i funkcjonalność rodziny),

zakłócenia w wychowaniu w rodzinie (w tym np.: brak akceptacji dziecka, niewłaściwe postawy rodziców wobec dziecka, błędy rodzicielskie itp.),

niewłaściwie realizowana rehabilitacja (m.in. późno rozpoczęta rehabilita-cja, sporadyczne zabiegi i oddziaływania rehabilitacyjne itp.),

nieracjonalne i  nierealizowane rozwiązania formalno­prawne wobec osób niepełnosprawnych (w  tym np.: nieprzestrzeganie równości praw osób z  niepełnosprawnością, błędy w  zakresie orzecznictwa, niedostępność wsparcia prawnego itp.),

błędy organizacyjne w systemie oświaty i niewłaściwa edukacja (w tym np.:

bariery w dostępie do edukacji, niewłaściwa realizacja procesu kształce-nia, błędy dydaktyczno-wychowawcze kadry pedagogicznej itp.),

niekorzystne warunki gospodarczo­polityczne (m.in.: niewłaściwa organi-zacja systemu zatrudniania osób z niepełnosprawnością, brak zabezpie-czenia materialnego, niekorzystna sytuacja mieszkaniowa itp.),

niewłaściwa i nieskuteczna organizacja systemu pomocy i wsparcia społecz­

nego (w tym np.: nietrafna diagnoza potrzeb jednostki i jej rodziny, ogra-niczona nieadekwatna pomoc i pozorne wsparcie, nieskuteczna działal-ność asystenta osoby niepełnosprawnej lub asystenta rodziny itp.),

niewłaściwa realizacja procesu usamodzielnienia młodzieży z  niepełno­

sprawnością (m.in.: instrumentalizacja procesu usamodzielnienia, nie-konsekwencja w realizacji zadań instytucji, pozorne działania opiekuna usamodzielnienia itp.),

negatywne postawy społeczne wobec niepełnosprawności i osób nią dotknię­

tych (np.: niski poziom świadomości i wiedzy społeczeństwa na temat niepełnosprawności, upowszechnianie w mediach stereotypów dotyczą-cych niepełnosprawności, negatywne – nieakceptujące postawy społecz-ne itp.).

Wskazane dotychczas wewnętrzne i zewnętrzne obszary szans i zagrożeń w  niezależnym funkcjonowaniu życiowym osób z  niepełnosprawnością po-winny zostać dokładnie zidentyfikowane i przeanalizowane, a uzyskane wnio-ski i opisy ujawnionych czynników zastosowane w projektowaniu i realizacji działalności wychowawczo-rewalidacyjnej wobec osób z niepełnosprawnością, zgodnie z zasadą wczesnej interwencji, obowiązującą w pedagogice specjalnej.

Przy czym trzeba pamiętać, że zawsze musi być to proces realizowany adekwat-nie do indywidualnej sytuacji każdej osoby (każdy człowiek bowiem, nawet z tym samym rodzajem czy stopniem niepełnosprawności, zachowuje indywi-dualny, unikatowy potencjał, a ponadto każdy funkcjonuje w unikatowym zin-dywidualizowanym ekosystemie).

Można to zobrazować, posługując się czterodzielną matrycą strategiczną analizy SWOT 2 (Tylińska 2005; Zakrzewska 2015) (tabela 1).

2 Analiza SWOT polega na podzieleniu zebranych informacji na cztery grupy (czte-ry kategorie czynników strategicznych): S (Strengths) – mocne strony, czyli szanse:

wszystko to, co stanowi atut, przewagę, zaletę; W (Weaknesses) – słabe strony, czyli za-grożenia: wszystko to, co stanowi słabość, barierę, wadę; O (Opportunities) – szanse:

wszystko to, co stwarza szansę korzystnej zmiany; T (Threats) – zagrożenia: wszystko to, co stwarza niebezpieczeństwo zmiany niekorzystnej.

Tabela 1. Obszary szans i  zagrożeń w  samodzielnym funkcjonowaniu życiowym

• zachowane możliwości (samodzielność)

• samoocena i motywacja

• zainteresowania

• niska samoocena i brak motywacji

• brak zainteresowań i niski poziom umiejętności

• funkcjonalna rodzina i prawidłowe wychowanie

• optymalna edukacja i rehabilitacja

• pozytywne postawy społeczne

• odpowiednie wsparcie państwa

ZAGROŻENIA (T)

• dysfunkcjonalna rodzina i błędy wychowawcze

• nieefektywna edukacja i rehabilitacja

• negatywne postawy społeczne

• brak lub niedostateczne wsparcie państwa

Źródło: opracowanie własne.

Zastosowanie analizy SWOT jako podstawy określenia pożądanych działań na rzecz niezależnego funkcjonowania życiowego osób z  niepełno-sprawnością wymaga zwrócenia uwagi na wzajemne powiązania pomiędzy wy odrębnionymi uwarunkowaniami rozwoju i kształtowania dyspozycji, któ-rymi w tym przypadku są pozornie niezwiązane ze sobą mocne i słabe strony jednostki (czynniki wewnętrzne) oraz szanse i zagrożenia tkwiące w jej eko-systemie (czynniki zewnętrzne). Trzeba zatem znaleźć odpowiedzi na pyta-nia o to, czy dana mocna strona pozwoli nam wykorzystać daną szansę lub pozwoli wyeliminować (bądź chociaż tylko zmniejszyć) dane zagrożenie oraz czy dana słaba strona ogranicza możliwość wykorzystania danej szansy czy też

Zastosowanie analizy SWOT jako podstawy określenia pożądanych działań na rzecz niezależnego funkcjonowania życiowego osób z  niepełno-sprawnością wymaga zwrócenia uwagi na wzajemne powiązania pomiędzy wy odrębnionymi uwarunkowaniami rozwoju i kształtowania dyspozycji, któ-rymi w tym przypadku są pozornie niezwiązane ze sobą mocne i słabe strony jednostki (czynniki wewnętrzne) oraz szanse i zagrożenia tkwiące w jej eko-systemie (czynniki zewnętrzne). Trzeba zatem znaleźć odpowiedzi na pyta-nia o to, czy dana mocna strona pozwoli nam wykorzystać daną szansę lub pozwoli wyeliminować (bądź chociaż tylko zmniejszyć) dane zagrożenie oraz czy dana słaba strona ogranicza możliwość wykorzystania danej szansy czy też

W dokumencie Studia Pedagogiczne (Stron 46-64)