Stosowanie środków przymusu bezpośredniego

W dokumencie Warszawa, dnia 5 kwietnia 2019 r. KMP.574.1.2019.JZ (Stron 24-29)

Na negatywną atmosferę w Ośrodku może wpływać m.in. bardzo duża liczba pracowników ochrony, którzy pełnią dyżury w swoistym umundurowaniu nosząc w widocznym miejscu środki przymusu bezpośredniego (gaz obezwładniający, pałka wielofunkcyjna typu tonfa). Na tę kwestię zwracał uwagę już w 2017 roku CPT wskazując, że strażnicy noszą specjalne wyposażenie (długie pałki policyjne, kajdanki i gaz pieprzowy) przez cały czas, w tym w strefach mieszkalnych, tak, iż pacjenci to widzą. Jest to zastraszająca i nieuzasadniona praktyka; Komitet zaleca, by zaprzestano takich działań niezwłocznie33. Jak potwierdziła wizytacja KMPT zalecenie to nie zostało zrealizowane.

33 Raport CPT z wizyty w Polsce, CPT/Inf (2017) 62, § 128.

25

Jest to szczególnie niepokojące ponieważ, w opinii ekspertek niedyskretna wszechobecność pracowników ochrony przyczynia się do budowania barier terapeutycznych i społecznych w placówce. CPT również podkreśla, że m.in. szpitale psychiatryczne powinny być miejscami bezpiecznymi dla pacjentów. Stwarzanie i utrzymywanie dobrych warunków życia dla pacjentów, jak również odpowiedni klimat leczenia, będący priorytetowym zadaniem personelu szpitala, implikuje brak agresji i przemocy między pacjentami34. Ponadto w opinii KMPT, noszenie środków przymusu bezpośredniego w tak widoczny sposób sprawia, że istnieje ryzyko przechwycenia tych elementów przez samych pacjentów, co np. w przypadku nieuprawnionego wykorzystania gazu pieprzowego w zamkniętej przestrzeni może doprowadzić do negatywnych skutków zdrowotnych dla wielu osób – zarówno pacjentów, jak i członków samego personelu. W tym kontekście warto zaznaczyć, że w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 22 listopada 2013 r. wskazano, że Wobec osób stwarzających zagrożenie umieszczonych w Ośrodku można stosować przymus bezpośredni (..). A zatem ustawodawca nie obliguje służby ochrony do noszenia tych środków na co dzień, a jedynie stwarza możliwość ich użycia.

W opinii KMPT środki przymusu bezpośredniego powinny znajdować się jedynie na wyposażeniu Ośrodka, nie zaś jako element obowiązkowy umundurowania pracownika ochrony. Można umieścić je np. w wyznaczonym miejscu na każdym z oddziałów, gdzie w razie konieczności można będzie szybko skorzystać z tych środków.

Biorąc pod uwagę ogromną liczbę zatrudnionego personelu, w szczególności w dziale ochrony takie rozwiązanie wydaje się wystarczające.

Omawiając kwestie związane ze stosowaniem przymusu bezpośredniego w Ośrodku należy wskazać przede wszystkim, że zgodnie z art. 36 ust 1 ustawy, można stosować przymus bezpośredni polegający na: przytrzymaniu; przymusowym zastosowaniu produktów leczniczych; założeniu pasów obezwładniających lub kaftana bezpieczeństwa; izolacji;

a także: użyciu: kajdanek, pałki służbowej, ręcznego miotacza substancji obezwładniających.

Przy czym zgodnie z art. 36 ust 2 ustawy prewencyjnie nie można zastosować kaftana lub pasa obezwładniającego, pałki i miotacza gazu. W związku z tym zaniepokojenie KMPT wzbudziła praktyka unieruchamiania (dane usunięto) na żądanie. (dane usunięto)

Opisana sytuacja nie spełnia zatem żadnej z przesłanek zastosowania środków przymusu bezpośredniego określonych w art. 35 ust 1 ustawy. Zgodnie z tym przepisem:

34 Wyciąg z Ósmego Sprawozdania Ogólnego CPT, CPT/Inf(98) 12, § 37.

26

Przymus bezpośredni można zastosować, gdy osoba stwarzająca zagrożenie umieszczona w Ośrodku: 1) dopuszcza się zamachu na życie lub zdrowie własne lub innej osoby;

2) dopuszcza się zamachu na bezpieczeństwo powszechne; 3) w sposób gwałtowny niszczy lub uszkadza przedmioty znajdujące się w jej otoczeniu; 4) zachowuje się w sposób powodujący poważne zakłócenia w funkcjonowaniu Ośrodka; 5) próbuje samowolnie opuścić Ośrodek;

6) nawołuje inne osoby umieszczone w Ośrodku do zachowań określonych w pkt 1–5;

7) próbuje oddalić się samowolnie, gdy przebywa poza terenem Ośrodka w związku z udzielaniem jej świadczeń zdrowotnych. Co prawda art. 35 ust 2 dopuszcza, że przymus bezpośredni można zastosować prewencyjnie także w celu zapobieżenia samowolnemu oddaleniu się osoby pozostającej pod nadzorem służby ochrony poza Ośrodkiem; lub (co mogłoby zostać uznane za przesłankę we wskazanej sytuacji) jeżeli zachowanie osoby stwarzającej zagrożenie wskazuje, że jest to niezbędne dla zapobieżenia jej agresji lub autoagresji. Jednak jak już zaznaczono, ustawa nie pozwala na prewencyjne stosowanie pasów bezpieczeństwa.

Zatem samo tylko przewidywanie pacjenta dotyczące możliwości pogorszenia się jego stanu i ewentualnego wystąpienia niebezpiecznych sytuacji nie upoważnia do stosowania przymusu bezpośredniego w postaci unieruchomienia i w ocenie wizytujących należy zaprzestać tej praktyki. Poza argumentami natury prawnej, należy również wskazać na opinię prof. dr hab. n. med. Jacka Wciórki – Kierownika I Kliniki Psychiatrycznej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, którego zdaniem personel nie powinien spełniać automatycznie prośby pacjenta. Jeśli pacjent prosi o prewencyjne zastosowanie wobec niego unieruchomienia, należy zapewnić mu odpowiednią opiekę terapeutyczną, która zneutralizuje zbliżający się atak. Proste spełnianie próśb pacjentów niesie za sobą ryzyko utrwalenia w ich postawie pewnych nawyków, przyzwyczajeń, które pozbawione jest zupełnie charakteru leczniczego. Dlatego też przedstawiciele KMPT zalecają odstąpienie od stosowania unieruchomienia wyłącznie na prośbę pacjenta.

W opinii ekspertek analiza zestawienia zbiorczego dotyczącego zastosowania przymusu prowadzi do wniosku, że przymus bezpośredni - poza prewencyjnie stosowanymi kajdankami - nie jest nadużywany. Kajdanki są natomiast stosowane w sytuacjach przewożenia pacjentów na konsultacje medyczne i do sądów. Pacjenci przewożeni są do wyznaczonego miejsca transportem własnym Ośrodka w towarzystwie dwóch ochroniarzy i sanitariusza. Kajdanki używane są w każdym takim przypadku. Opinie samych pacjentów na temat stosowania przymusu bezpośredniego są najczęściej bardzo negatywne. Jeden z nich

27

wskazywał, że chciano mu założyć kajdanki w związku z wyjazdem na umówioną konsultację lekarską. Poprosił, aby tego nie robiono, bo to poniżające. W związku z odmową ze strony personelu zakomunikował, że w tej sytuacji rezygnuje z wizyty u lekarza, do czego miał prawo. Wówczas miał zostać brutalnie potraktowany przez 5 strażników. Miał być podduszany od tyłu pałką i szarpany za ręce, w celu założenia kajdanek. Po rzuceniu na ziemię został skuty.

Inny z pacjentów wskazywał natomiast, że został przykuty do łóżka szpitalnego w szpitalu ortopedycznym. Informował także, że podczas rozprawy sądowej ochroniarze nie zgodzili się na jego rozkucie mimo nakazu sądu, co na prośbę jego pełnomocnika miało zostać wpisane do protokołu. W związku z tym KMPT zwróci się do prezesa sądu o przesłanie protokołu z tej rozprawy.

W ocenie KMPT kajdanki nie powinny być profilaktycznie stosowane wobec wszystkich, a tylko wtedy, gdy wyraźnie uzasadnia to ocena ryzyka w indywidualnym przypadku. Kajdanki nie powinny być zbyt ciasno zapięte (może to powoływać poważne konsekwencje medyczne) i należy je stosować tylko tak długo, jak jest to absolutnie niezbędne35. Ponadto kajdanki, nie powinny być stosowane jako zasada w czasie transportu36. Ich użycie powinno być uzasadnione oceną ryzyka w konkretnym przypadku, kiedy ich zastosowanie wydaje się absolutnie konieczne. Powinny być wówczas stosowane w sposób, który eliminuje ryzyko zranienia osoby konwojowanej37.

Za niedopuszczalne należy uznać stosowanie kajdanek w trakcie badań lekarskich lub przykuwanie zatrzymanego do łóżka podczas pobytu w szpitalu. Taka praktyka narusza godność człowieka, utrudnia właściwe leczenie, hamuje rozwój właściwej relacji na linii lekarz-pacjent i może być szkodliwa dla obiektywności ustaleń medycznych38.

W opinii KMPT nadużywanie prewencyjnego zastosowania kajdanek w sytuacji, gdy pacjent jest pod stałym nadzorem minimum dwóch przedstawicieli Ośrodka może

35 Zob. Raport CPT z wizyty we Francji, CPT/Inf (2017) 7, § 13; Raport CPT z wizyty na Cyprze, CPT/Inf (2018) 16, § 15; Raport CPT z wizyty w Holandii, CPT/Inf (2017) 1, § 13; Raport CPT z wizyty w Belgii, CPT/Inf (2018) 8, § 18; Raport CPT z wizyty w Hiszpanii, CPT/Inf (2017) 34, § 8; Raport CPT z wizyty w Wielkiej Brytanii, CPT/Inf (2017) 9, § 14; Raport CPT z wizyty w Serbii, CPT/Inf (2016) 21, § 53; Raport CPT z wizyty na Gibraltarze, CPT/Inf (2015) 40, § 11; Raport CPT z wizyty w Rosji, CPT/Inf (2013) 41, § 28; Raport SPT z wizyty w Chile, CAT/OP/CHL/1, § 45-46; Raport SPT z wizyty w Nowej Zelandii, CAT/OP/NZL/1,

§ 110- 112.

36 Zob. Raport SPT z wizyty w Nowej Zelandii, CAT/OP/NZL/1, § 110-111; Transport of detainee, Factsheet, June 2018, CPT/Inf (2018) 24, pkt. 3. Security measures.

37 Zob. Transport of detainee, Factsheet, June 2018, CPT/Inf (2018) 24, pkt. 3. Security measures; Raport CPT z wizyty w Serbii, CPT/Inf (2016) 21, § 53.

38 Zob. Raport CPT z wizyty w Hiszpanii, CPT/Inf (96) 9 [Part 1], § 150; Essex paper 3 Initial guidance on the interpretation and implementation of the UN Nelson Mandela Rules, Penal Reform International Head Office i Human Rights Centre University of Essex, February 2017, s. 57 i 163.

28

stanowić przejaw poniżającego i nieludzkiego traktowania. W tym kontekście warto bowiem wskazać, że Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że przykucie kobiety do krzesła w czasie badań ginekologicznych w szpitalu oraz gdy przebywała tam po porodzie (i przez cały czas była pilnowana przez trzech strażników) stanowiło nieludzkie i poniżające traktowanie w rozumieniu art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284)39.

Biorąc pod uwagę, że ustawodawca użył w ustawie termin „można stosować przymus bezpośredni”, KMPT zaleca odstąpienie od obligatoryjnego użycia kajdanek w czasie transportu. Kluczowym czynnikiem decydującym o zastosowaniu tego środka powinna być ocena ryzyka dokonywana indywidualnie w przypadku każdego z pacjentów. Mając powyższe na uwadze, KMPT przypomina, iż kajdanki nie powinny być profilaktycznie stosowane wobec wszystkich osób konwojowanych, ale tylko w sytuacji obiektywnego ryzyka. Należy zaznaczyć, że stosowanie kajdanek powinno być ograniczone czasowo do niezbędnego minimum. Biorąc pod uwagę standardy przedstawione przez CPT zaleca się rozważenie stosowania środków przymusu z indywidualnych powodów i w oparciu o zasadę proporcjonalności40. KMPT zaleca także przypomnienie pracownikom służby ochrony, że czynności dotyczące stosowania środków przymusu bezpośredniego powinni wykonywać z poszanowaniem godności pacjentów.

Natomiast analiza wybranego zapisu monitoringu z dnia 20 lutego 2019 r. dotycząca zastosowania przymusu bezpośredniego w postaci unieruchomienia nie wykazała nieprawidłowości. W zabezpieczeniu pacjenta brało czynny udział 5 pracowników ochrony i pielęgniarka. Obserwacje ujęte w karcie unieruchomienia i izolacji pokrywają się z zapisem monitoringu. To co zwraca uwagę, to stosunkowo długi czas samego zapinania w pasy, który – co potwierdza dokumentacja – spowodowany był utrudnieniami ze strony pacjenta. Być może trudności te wynikają także z wykorzystanych do unieruchomienia dwóch rodzajów pasów - tylko jedne z ich są pasami magnetycznymi, pozostałe to pasy na tzw. „sprzączkę”.

W opinii ekspertek liczba personelu niezbędna do zastosowania przymusu bezpośredniego zgodnie z zasadą 5 osób (po jednej na każdą kończynę i głowę) jest zapewniona zarówno w ciągu dyżuru dziennego jak i nocnego. Przymus monitorowany jest przez personel pielęgniarski oraz poprzez monitoring wizyjny. Informacje dotyczące stanu pacjenta zapisywane są w karcie zastosowania unieruchomienia. Według analizy ewidencji zbiorczej długość zastosowania przymusu rzadko przekracza 10 godzin.

39 Wyrok ETPCz z dnia 24 marca 2016 r. w sprawie Korneykova i Korneykov p. Ukrainie, skarga nr 56660/12.

40 Zob. Raport z wizyty w Holandii, 9 sierpień 2012 r., CPT/Inf (2012) 21.

29

Ekspertki zwróciły jednak uwagę, że karty unieruchomienia prowadzone są według zasad sprzed dnia 21 grudnia 2018 roku, kiedy to zostało wydane nowe rozporządzenie dotyczące dokumentowania przymusu bezpośredniego41, wprowadzające nowy wzór karty unieruchomienia.

W tym kontekście warto jednak zwrócić uwagę na szerszy problem. Dokumentowanie zastosowania środków przymusu w KOZZD reguluje bowiem rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 stycznia 2014 r. w sprawie sposobu dokumentowania przypadków zastosowania przymusu bezpośredniego (Dz.U. z 2014 r. poz. 87; dalej: rozporządzenie w sprawie przymusu w KOZZD). Dokument ten nie zawiera jednak żadnych wzorów kart zastosowania przymusu bezpośredniego, co należy uznać za niepokojące. Do tej pory w KOZZD korzystano więc z wzorów dołączonych do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 28 czerwca 2012 r. w sprawie sposobu stosowania i dokumentowania zastosowania przymusu bezpośredniego oraz dokonywania oceny zasadności jego zastosowania (Dz.U. z 2012 r. poz. 740), które było aktem wykonawczym do ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.). Akt ten został jednak w grudniu 2018 r. uchylony i zastąpiony kolejnym rozporządzeniem, wprowadzającym nowe wzory m.in. kart obserwacji, na co zwróciły uwagę ekspertki KMPT.

Mechanizm zaleca zatem, aby Minister Zdrowia wskazał jasno w rozporządzeniu jakie wzory dokumentacji powinny być stosowane w przypadku KOZZD. Niezwykle ważne jest bowiem, aby kwestie dotyczące tak daleko idącej ingerencji w prawo do wolności i poszanowania godności człowieka były dokumentowane z zachowaniem najwyższych standardów.

W dokumencie Warszawa, dnia 5 kwietnia 2019 r. KMP.574.1.2019.JZ (Stron 24-29)