• Nie Znaleziono Wyników

SWOISTOŚĆ ETYKI ZAWODOWEJ URZĘDNIKA

W dokumencie Etos urzędnika (Stron 70-80)

Moralność człowieka zależy od zdolności współodczuwania z innymi ludźmi, wykształcenia oraz więzi i potrzeb społecznych.

A. Einstein

Tradycje etyki zawodowej sięgają starożytności. Obecnie kwestia etyki zawodowej stała się tematem bardzo popularnym i nabrała szerszego wymiaru. Jej przedmiot nie wiąże się jedynie z grupami zawodowymi, którym w przeszłości poświęcano najwięcej uwagi (np. lekarzom, ryce-rzom, adwokatom), ale ze wszystkimi zawodami, które nabrały wymia-ru ogólnospołecznego. Rozwój etyki związany był z procesem socjalizacji, podziałem pracy oraz liczbą zajęć podejmowanych przez ludzi. Zwiększa-nie się możliwości zatrudZwiększa-nienia zrodziło problem etyk zawodowych.

Wąska i tradycyjna defi nicja etyki zawodowej określa ją jako zespół bardziej specjalnych niż ogólnych norm i zobowiązań wymaganych od pełniących określone funkcje zawodowe. Jest treścią zawartą w kodek-sach deontologicznych określonych zawodów. Etyka zawodowa rozumia-na w ścisłym zrozumia-naczeniu stanowi zbiór odpowiedzi rozumia-na pytanie o to, jak po-winien czynić moralnie przedstawiciel danej profesji w okolicznościach typowych i nietypowych. Okoliczności typowe są określone normami po-stępowania moralnego, sprowadzonymi niekiedy do procedur. Okoliczno-ści nietypowe określane są zalecanymi sposobami myślenia, utrwalanymi w przekonaniach moralnych. Ukazywanie tych przekonań i postępowań wynika z etyki życia. Norma moralna, w odpowiedzi na pytanie o to, jak powinien działać i myśleć reprezentant danej profesji, zawiera w sobie również opis tego, jak człowiek postępował lub jakie ma predyspozycje do działań moralnych. Tego typu norma wynika z moralności przekonań

i postępowań reprezentantów zawodów oraz przypuszczeń ze strony spo-łeczeństwa. Nie tworzy się odrębnych zasad etycznych dla różnych ludzi, różnych sytuacji. Etyka zawodowa to wskazanie na szczególną sytuację człowieka wykonującego ten właśnie rodzaj pracy, podejmującego reali-zację tego rodzaju funkcji społecznej i zastosowanie zasad ogólnych etyki do tej sytuacji. Istotną kwestią dla określenia zasad etyki zawodowej jest ukazanie najważniejszych celów i wartości danego zawodu.

Na pełną strukturę etyki zawodowej składają się cel (którym jest do-bro wspólne), dodo-bro (misja, powołanie lub ważna społecznie praca), po-winności pozytywne i negatywne, sumienie zawodowe i odpowiedzial-ność etyczno-moralna.

Etyki zawodowe są charakterystycznymi i szczegółowymi systemami etycznymi. Są to szczegółowe zbiory etyczne, które wzorują się na wiel-kich systemach etycznych stworzonych w obszarze makroetyki i mikroe-tyki. Są niezbędnymi elementami, ważnymi wartościami w życiu społecz-nym. Zapotrzebowanie na nie wynika z rozszerzającej się wolności ludzi popierających odpowiedzialność etyczną. Są środkiem zastępczym przed odpowiedzialnością karną, prawną i religijną (co nie oznacza, że one nie funkcjonują, ale ich skuteczność jest mniejsza). Postępujący proces so-cjalizacji, powstawania nowych zajęć i pracy podkreśla znaczenie ety-ki. Etyki zawodowe pełnią funkcję edukacyjną, przyczyniają się do prze-kształceń i ugruntowania świadomości moralnej. Dlatego są niezbędne nie tylko dla całego społeczeństwa, ale także dla poszczególnych profe-sji. Etyka korzysta z zainteresowania etykami zawodowymi, ponieważ dzięki nim staje się bardziej konkretna i użyteczna. Opiera się na gene-ralnych, wspólnych i niezmiennych zasadach mogene-ralnych, mających prze-znaczenie do życia zawodowego. Przyczynia się do identyfi kacji zawodo-wej człowieka, podnosi poziom moralny i dzięki temu rozwija osobowość człowieka. Reguluje stosunki wewnątrz grup zawodowych w duchu soli-darności, wzajemnej pomocy, życzliwości i sprawności funkcjonalnej oraz podnosi autorytet danego zawodu wśród społeczeństwa.

Zainteresowanie etyką zawodową urzędników w naszym kraju nasi-liło się w wyniku zachodzących zjawisk patologii wśród funkcjonariuszy publicznych. Otwarcie zaczęto mówić o korupcji, wykorzystywaniu peł-nionych stanowisk dla załatwienia prywatnych interesów oraz naduży-wania pełnionych obowiązków. Równocześnie wpływ na rozwój etyki za-wodowej miały zmiany środowiska społecznego, w którym funkcjonuje administracja. Zachodzące przemiany w systemach wymagały konfron-tacji różnych zachowań1. Dlatego zaczęto zwracać uwagę na stosunki na linii urzędnika z obywatelem, które według P. Sztompki wymagają

1 L. Dziewięcka-Bokun, A. Umińska-Woroniecka, Etyka zawodowa urzędnika

nistracji publicznej jako podstawa zaufania publicznego [w:] Profesjonalizm w admi-nistracji publicznej, red. A. Dębicka, M. Dmochowski, B. Kudrycka, Libra, Białystok

pielęgnacji, stopniowo i sumiennie wykluczając pasywizm, ostrożność, oportunizm, dystans, arogancję, tj. zjawiska będące skutkami „kultury nieufności”2.

Dodatkowym czynnikiem, dzięki któremu coraz szerzej podjęto prob-lematykę etyki administracji publicznej jest prawo obywatela do „do-brej administracji”. Ma ona oznaczać bezstronność i obiektywizm urzęd-ników oraz przeciwstawianie się ewentualnym naciskom politycznym, a także innym „pragmatykom urzędniczym”. Szczegółowo problem po-dejmuje Europejski Kodeks Dobrej Administracji, który jest niezwy-kle istotny przy omawianiu etyki zawodowej urzędników3. W grudniu 2001 ro ku przyjęto Kartę Praw Podstawowych Unii Europejskiej, w któ-rej w art. 41 przyjęto prawo do dobktó-rej administracji.

„Dobra administracja” stanowi dyrektywę, która ma zapewnić efek-tywne funkcjonowanie organów administracji, co wiąże się ściśle z obo-wiązkami urzędników. Zgodnie z przywołanym artykułem, obywatel ma prawo, aby jego sprawy były załatwiane przez instytucje i organy Unii Europejskiej bezstronnie, rzetelnie i w rozsądnym terminie.

Rozwinięciem prawa do „dobrej administracji” był uchwalony 6 wrześ-nia 2001 roku przez Parlament Europejski w formie rezolucji Kodeks

Dobrej Administracji. Normy zawarte w jego postanowieniach mają co

prawda formę zaleceń, ale wyznaczają standardy właściwego postępowa-nia pracowników administracji w relacji z obywatelami. Dokument UE nie koncentruje się na powiązaniach organów władzy publicznej, na ich strukturze, lecz uwydatnia znaczenie stosunków między interesantem a urzędnikiem, organem a obywatelem4. W swoich zaleceniach nie tyl-ko podkreśla działania urzędników zgodne z prawem, bezstronne, nieza-leżne, podejmowane bez zbędnej zwłoki, lecz także wskazuje na materię, o której często się zapomina, tj. uprzejmość urzędnika w relacjach z pe-tentami czy udzielanie wszechstronnej informacji. Zawarte w Kodeksie zasady zobowiązują do unikania wszelkich zróżnicowań ze względu na narodowość, płeć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub wyznanie czy przekonania polityczne itp. Kodeks podkreśla obowiązek zbadania przed podjęciem decyzji ogra-niczającej określone prawa, czy jej zastosowanie jest adekwatne do obra-nego celu. Urzędnik powinien unikać ograniczania praw obywateli lub nakładania na nich obciążeń, jeżeli byłyby one niewspółmierne do celu prowadzonych działań. W toku rozpatrywania spraw ma zwrócić uwagę

2 P. Sztompka, Prolegomena do teorii zaufania [w:] Idee a urządzenia świata

społecz-nego, red. E. Nowicka, M. Chałubiński, Znak, Warszawa 1999, s. 108.

3 J. Świątkiewicz, Europejski Kodeks Dobrej Administracji, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 2002, s. 9.

4 J. Szreniawski, Europejski Kodeks Dobrej Administracji a zasady ogólne Kodeksu

Postępowania Administracyjnego [w:] Profesjonalizm w administracji publicznej,

na stosowne wyważenie spraw osób prywatnych i ogólnego interesu pub-licznego.

Według zaleceń Kodeksu urzędnik powinien zawsze działać bezstron-nie i bezstron-niezależbezstron-nie, bezstron-nie ulegać wpływom środowiskowym, politycznym, to-warzyskim czy rodzinnym. Powinien wyłączyć się z postępowania, jeśli jego udział może powodować nawet pośrednie podejrzenia o jego pry-watnym interesie w danej sprawie. Kodeks podkreśla nakaz uprzejme-go i życzliweuprzejme-go odnoszenia się do osób, z którymi urzędnik służbowo się spotyka, gotowość świadczenia pomocy, wskazywania zainteresowanym właściwych osób lub instytucji, jeżeli sprawa, z którą się zwrócono nie należy do jego kompetencji.

Na początku transformacji ustrojowej po 1989 roku panowała opinia, że wystarczy być człowiekiem uczciwym, wystarczająco znanym w swej profesji (być wziętym adwokatem, reżyserem, lekarzem, biznesmenem, dziennikarzem) czy posiadać zdolności do przewodzenia, by być dobrym politykiem5. Według M. Webera, rzetelny urzędnik „(...) nie powinien zgodnie ze swoim powołaniem zawodowym uprawiać polityki, tylko

ad-ministrować i być przede wszystkim bezstronnym”6. Innymi słowy, jego myślą przewodnią powinno być łacińskie sine ira et studio, tzn. bez gnie-wu i stronniczości.

Określone sytuacje zawodowe niosą swoiste dla określonych profe-sji dylematy moralne i jednocześnie społeczne wymogi wobec zachowań przedstawicieli określonych zawodów w trakcie wykonywania ich obo-wiązków zawodowych. Działalność administracyjna, tak jak każda dzia-łalność posiada wymiar moralny i jako taka podlega ocenie moralnej. Nie można traktować jej jako sfery wolnej od wartości. Zajmuje się ona kwe-stiami ludzkiego współżycia, starając się złagodzić konfl ikty interesów, budując ład społeczny. Określenie głównych zasad etycznych na użytek administracji publicznej jest niezbędne, gdyż mogą być one punktem po-rozumienia w kwestiach szczególnie ważnych dla funkcjonowania społe-czeństwa i państwa. Potrzebna jest refl eksja nad moralnymi podstawa-mi zarządzania, dopuszczalnypodstawa-mi środkapodstawa-mi, pożądanypodstawa-mi zachowaniapodstawa-mi. W dłuższej perspektywie powinno to zaowocować administracją etyczną.

Warunkiem niezbędnym do przetrwania demokratycznych struktur władzy jest oparcie ich na podstawie etycznej. Taką podstawą powin-ny tworzyć cnoty obywatelskie. Ich ukształtowanie jest realne jedynie w oparciu o szkołę, rodzinę, wspólnoty sąsiedzkie, zawodowe czy koś-cielne. W sprawnie funkcjonującym społeczeństwie, w którym instytucje funkcjonują z poszanowaniem cnót obywatelskich i są etyczne (etyczne

5 R. Piekarski, Czy istnieją cnoty specyficznie polityczne? [w:] Cnoty polityczne –

daw-niej i obecnie. Moralne źródła polityki, red. R. Piekarski, Wyd. GTN, Gdańsk 1997,

s. 22.

jest ich prawo, struktury organizacyjne i procedury), osoby pracujące w tych instytucjach przyswajają sobie odpowiednią wrażliwość etyczną i pragną przyczyniać się do podnoszenia etyczności tych instytucji. Ka-talog wartości etycznych staje się stabilny, jeśli odpowiada mu dojrzałość etyczna pracowników. Wówczas lepiej przeciwdziała się skłonnościom destrukcyjnym, a instytucje w mniejszym stopniu sprzyjają złym zacho-waniom i pokusom nieetycznego działania. Natura ludzka jest tak skon-struowana, że żyjąc w społeczeństwie, w którym funkcjonują etyczne in-stytucje, człowiek przyswaja sobie pragnienie etycznego działania.

Na znaczenie wykształcenia moralnego zwrócił uwagę R. Cox. Wska-zywał, iż potrzebne jest „niezbędnie właściwe kształcenie moralne, po-czynając od wczesnego dzieciństwa: jak się zasadzi młodą roślinę – tak też będzie rosła. (…) Instytucja takiego kształcenia moralnego obywateli jest zarówno największą odpowiedzialnością, jak i największą trudnością dla polityków i pracodawców (...) właściwy człowiek to taki, który jest naprawdę i aktualnie, ale też potencjalnie, zdolny do osiągnięcia znaczą-cego poziomu moralnych zasad i cnót, to znaczy takich zdolności i woli korzystania z posiadanej własności w naprawdę szlachetnych celach, jak np. zaangażowania się na rzecz aktywności obywatelskiej, albo też po-święcenia się dla dobra nauki”7. Dlatego postawy, decyzje, zachowania urzędników podlegają ocenom moralnym. Skutki ich decyzji mogą mieć wpływ na wielu ludzi. Sposoby administrowania i jego efekty są moral-nie moral-nieobojętne, mogą bowiem rodzić cierpienia, krzywdy i moral- niesprawied-liwość. Mogą prowadzić do pogwałcenia praw człowieka bądź minimali-zować ludzkie cierpienia, zwiększać zakres wolności i sprawiedliwości.

W związku z tym, że zarządzaniem w administracji publicznej zaj-mują się konkretne osoby i grupy społeczne, tak znaczącą rolę odgry-wają ich osobiste przymioty. Cechy osób sprawujących władzę czy ma-jących na nią wpływ są przedmiotem badań i analiz naukowych. Wśród zbioru cnót uznawanych za powszechnie moralne można znaleźć takie, które byłyby pożądane w pracy pracownika administracji. Między cecha-mi, którymi powinien charakteryzować się urzędnik znajdują się: lojal-ność, roztroplojal-ność, cierpliwość, konsekwencja w działaniu, dotrzymywa-nie słowa, wierność wyznawanym zasadom i wartościom, elastyczność i zdolność do zawierania kompromisów i porozumień, niepodatność na korupcję i innego rodzaju pokusy, niekierowanie się przy podejmowaniu decyzji egoistycznymi pobudkami i partykularnymi interesami, otwar-tość na krytykę, tolerancja wobec innych stanowisk i punktów widzenia, przestrzeganie zasady fair play. Wymienione cechy są uniwersalne, po-nieważ mogą być charakterystyczne w wielu dziedzinach życia, np. na-uce, biznesie. Posiadanie najbardziej pożądanych cech nie jest gwarancją,

7 R.H. Cox, Aristotle and Machiavelli on Liberality [w:] The Crisis of Liberal

że ktoś może być idealnym pracownikiem. Dobry urzędnik to człowiek uczciwy, ale również przygotowany do zawodu, kompetentny.

Wartości zawodu nie utożsamiają się z wartościami moralnymi – moż-na być człowiekiem szlachetnym, co nie ozmoż-nacza, że będzie się wybitnym urzędnikiem. Lekceważąc wiedzę i umiejętności zawodowe, nie wypełni się rzetelnie swojego zawodu. Społeczny podział pracy czy też pełnionych funkcji działa na podstawie swego rodzaju umowy społecznej, zakładają-cej, że wyniki takiego działania przyniosą zamierzone rezultaty. Dążenie do wiedzy i umiejętności zawodowych jest wymogiem moralnym, a nie tylko zawodowym. Obowiązkiem moralnym każdego funkcjonariusza publicznego jest zdobywanie wiedzy i umiejętności zawodowych, choć re-zultaty tylko w części od tego zależą. Wartość moralna wraz z mądrością są zasadniczym wyznacznikiem autorytetu człowieka. W społeczeństwie potrzebne jest pełnienie wielu ról, a rola autorytetu moralnego jest jedną z najbardziej znaczących.

M. Kosewski charakteryzuje sytuację urzędnika, tłumacząc, iż peł-niąc swoje obowiązki, musi on stawiać czoło wyzwaniom stwarzanym przez swoją rolę zawodową8. Należy stwierdzić, że urzędnik pełni cześnie dwie role społeczne: jest tym, który „sprawuje władzę” i jedno-cześnie tym, który „podlega władzy”. Pierwszą rolę odgrywa w stosunku do petenta, a w drugiej znajduje się względem przełożonego. W przypad-ku „sprawowania władzy” dobrze poradzi sobie człowiek, który wykazu-je dojrzałość i ma wykształcony system przekonań moralnych; który zna techniki społecznego zachowania się. Praktycznie w jednej chwili musi odnaleźć się w roli, w której sprawuje władzę, a za chwilę w roli, w której podlega władzy. W swoim postępowaniu nie powinien przenosić emocji i zachowań z jednej roli do drugiej.

Urzędnik w swojej pracy musi być świadomy, że jego działania bę-dą zagrożone sytuacjami trudnymi. Oferta wręczenia łapówki może wywołać dysonans moralny. Z jednej strony może nastąpić zachwianie poczucia własnej wartości i godności jako urzędnika, z drugiej zaś prze-świadczenie, że można go kupić. Wyjście z tej trudnej sytuacji wymaga dojrzałości emocjonalnej oraz umiejętności niepoddawania się i nieule-gania wpływom innych, aby ochronić własną godność i nie naruszyć god-ności osób trzecich.

Jeśli normy moralne mają odnieść zamierzony skutek w pracy urzęd-nika, ważne jest, aby zostały omówione konkretne przypadki podejmo-wania etycznych wyborów, które będą wskazywały, jak postępować zgod-nie z własnymi przekonaniami i przyjętymi zasadami wykonywanego zawodu. Sens tego będzie widoczny wtedy, kiedy przypadki te nie będą wskazywały, co jest etyczne, a co nieetyczne, lecz będą uzmysławiały, że

8 M. Kosewski, Urzędnicy w sytuacjach zawodowej pokusy [w:] Profesjonalizm w

nie warto odstępować od przyjętych zasad moralnych wykonywanego za-wodu. Urzędnik powinien posiąść umiejętności, które pozwolą mu anali-zować „niemoralne propozycje” i jednocześnie dzięki przyjętym zasadom etycznym zawodu będzie mógł postąpić zgodnie z własnym sumieniem.

Analizując trudne wybory moralne urzędników, można wysnuć wnio-ski, iż najczęściej brakuje im umiejętności trafnego zidentyfi kowania wiarygodności i przejrzystości zachodzących sytuacji. Równocześnie przypadki, które nie dotyczą ich bezpośrednio, potrafi ą zidentyfi kować prawidłowo i odpowiednio. Pracownicy administracji mają problemy z odnalezieniem się w trudnych rolach społecznych, stwarzanych przez zwierzchność nad innymi. Nie radzą sobie z przypadkami manipulacji ze strony szefów, współpracowników czy znajomych. Osoby, które potrafi ą poradzić sobie z nieetycznymi sytuacjami osiągnęły to dzięki życiowemu doświadczeniu. Warto tutaj przywołać słowa D. Levisa, który słusznie stwierdził, że „jeśli kanały przepływu informacji pomiędzy urzędnika-mi a osobaurzędnika-mi odpowiedzialnyurzędnika-mi za profesjonalizm służby cywilnej bę-dą wystarczająco drożne i skuteczne, wówczas można domniemywać, że urzędnicy nie będą poszukiwać innych sposobów na wyrażenie swoich profesjonalnych wątpliwości poprzez ich ujawnienie mass mediom, nie będą poszukiwać poparcia w opinii publicznej”9. Należy przypuszczać, że swoje dylematy etyczne będą rozwiązywać w urzędzie, w którym są zatrudnieni, jeśli tylko będą ufać ludziom, którzy odpowiadają za etykę administrowania w danej instytucji. Dlatego tak istotnym narzędziem do podejmowania etycznych rozstrzygnięć powinny być dialog, dyskusja, debata lub refl eksja nad danym problemem innych osób, np. współpra-cowników. Chodzi tu o wzbogacenie rozważań o odmienne punkty widze-nia. W sytuacji, gdy nie można znaleźć jednego słusznego rozwiązania, odpowiednia komunikacja społeczna oraz wymiana poglądów są nieoce-nione przy wyborze najlepszego sposobu rozstrzygnięcia.

Urzędnicy ciągle muszą szukać odpowiednich środków i sposobów wcielania w życie słusznych zamierzeń i pożądanych celów. Są zmusze-ni przewidywać natychmiastowe i krótkofalowe skutki projektowanych działań oraz dokonywać oceny prawdopodobieństwa osiągnięcia sukcesu. Nie w pełni świadomi wchodzą w świat moralnej niepewności, względno-ści, kompromisów. W związku z tym podejmują także ryzyko moralne.

Etyka, która podsuwa człowiekowi ogólne prawidła działania, nie mo-że wskazać konkretnych, jednostkowych, dostosowanych do każdej sytu-acji i czasu, sposobów postępowania. Pozostaje tu pole do działania dla każdego człowieka, również dla funkcjonariusza publicznego. Wszyscy pracownicy administracji są zobowiązani moralnie do podejmowania in-telektualnego wysiłku poznawania dobra, do poznawania okoliczności

9 B. Kudrycka, M. Dębicki, Etyczne administrowanie. Wyzwanie dla samorządu

i narzędzi działania. Są zobowiązani do kształtowania w sobie prawości, do uznawania dobra i stosowania go w praktyce. Moralność domaga się zaangażowania całej osobowości. Zadania urzędnika wychodzą daleko poza zasięg spraw osobistych. Jego zadania dotyczą społeczeństwa. Dla-tego jednym z najbardziej podstawowych zadań urzędnika jest wyczula-nie swojego sumienia, dzięki czemu może poznać dobro i wcielić je w ży-cie. Funkcjonariusz publiczny może stać się, ze względu na zajmowanie widocznego miejsca w społeczeństwie, wzorem osobowym; od jego spo-sobu zachowania, postawy i działania zależy sposób życia innych, zależy dobro i zło społeczne. Urzędnik w swoich działaniach powinien postępo-wać zgodnie ze swoim sumieniem i przekonaniami etycznymi. Kierowa-nie się przez Kierowa-niego dobrem publicznym spowoduje przychylność społe-czeństwa, a co za tym idzie pogłębianie zaufania publicznego.

Jawność działania, swobodny przepływ informacji są warunkami nie-zbędnymi do funkcjonowania etycznej administracji. Człowiek ucieka przed wzrokiem innych, gdy ma coś na sumieniu, gdy chce zataić swo-je niewłaściwe zachowanie. Działa otwarcie wtedy, gdy nie ma nic sobie do zarzucenia. Jawność, jasne reguły postępowania i sprawny przepływ informacji między instytucjami a obywatelami to istotne elementy wpły-wające na etyczne postępowanie funkcjonariuszy publicznych. Przepi-sy prawne nie są w stanie wykluczyć konfl iktów oraz spornych Przepi-sytuacji, które mogą mieć miejsce w sferze zarządzania sprawami publicznymi. Kluczowe staje się stworzenie jasnych, zrozumiałych dla wszystkich pro-cedur działania. Otwartość działań rozumie się jako publiczne funkcjo-nowanie oraz możliwość dostępu dla wszystkich obywateli. Ma to na celu eliminowanie niepewności względem decyzji i postanowień administra-cyjnych, które przyznają osobom, grupom prawa lub zwolnienia z obo-wiązków względem państwa. Przykłady takich sytuacji mogą m.in. wy-stępować w przypadku udzielania zamówień publicznych, zawierania umów z wykorzystaniem majątku publicznego, zwolnień, umorzeń po-datku.

Ochronie etyki w życiu publicznym służy regulacja dotycząca wyco-fania się ze sprawy, jeśli dotyczy ona osobistych interesów danej oso-by. Przepisy prawne wskazują, że decyzje podejmowane w administracji mają być obiektywne i oparte na podstawach merytorycznych. Na roz-strzygnięcia nie mogą mieć wpływu nieformalne układy: przyjacielskie, rodzinne, partyjne. W 1994 roku Trybunał Konstytucyjny zajął stanowi-sko w sprawie wykonywania przez funkcjonariuszy publicznych swoich

W dokumencie Etos urzędnika (Stron 70-80)