• Nie Znaleziono Wyników

Uczestnictwo seniorów zamieszkujących tereny wiejskie w życiu rodzinnym i społecznym – syndrom znikającej ławeczki

W dokumencie Studia Pedagogiczne (Stron 172-185)

The participation of seniors living in rulal areas in family and social life – the disappearing bench syndrome

Studia Pedagogiczne. Problemy społeczne, edukacyjne i artystyczne 2018, t. 32: 179–191

się model rodziny wiejskiej z rodziny wielopokoleniowej na dwupokoleniową, z tendencją do singularyzacji seniorów w ostatnich fazach życia. Rodziny prze-szły od modelu prokreacji nastawionej na wielodzietność do prokreacji często niezabezpieczającej zastępowalności pokoleń. Przemianom podlega również sfera ekonomicznego i  społeczno-kulturowego funkcjonowania tych środo-wisk, co tworzy wiele trudnych metamorfoz, do których niełatwo zaadaptować się seniorom zamieszkującym tereny wiejskie. Część tych przemian opisana zo-stała jako syndrom znikającej ławeczki.

Założenia badawcze

W  niniejszym opracowaniu syndrom znikającej ławeczki rozumiany jest w  kategoriach „miejsca”, widzianego jako fragment przestrzeni zawierający określone znaczenia. Pojęcie miejsca odnosi się zatem do znaczeń, które są przypisywane określonemu fragmentowi tejże przestrzeni. Ławeczka stano-wi tu stano-więc swoistą metaforę „miejsca”, będącego uspołecznionym elementem aktywności i  uczestnictwa w  przestrzeni życia seniorów na wsi. „Ławeczka”

to współdziałanie, interakcja, to swoista przestrzeń społeczna ukształtowana przez kulturę, wyobrażenia i formy organizacji stosunków społecznych na wsi.

Kategorię tak pojętego miejsca należy postrzegać w sposób dynamiczny, gdyż podlega ona przemianom w czasie i przestrzeni. Syndrom znikającej ławeczki to poczucie tracenia „miejsca”, które ukształtowane zostało w doświadczeniach i wyobrażeniach dotyczących aktywności, podejmowanych w relacjach rozbu-dowanych sieci rodzinnych, silnych więzi sąsiedzkich i poczucia wspólnotowo-ści mieszkańców wsi.

W takim znaczeniu „ławeczka” była synonimem aktywności domowo-ro-dzinnej, spotkaniem, działaniem o psychofizycznym i symbolicznym wymia-rze, symbolem interakcji z krewnymi i spowinowaconymi. Każda rodzina po-siadała swoją naturalną przestrzeń, „ławeczkę”, na której zawsze było miejsce dla jej członków, niezależnie od ich wieku. Wraz ze zmianami w strukturze ro-dzin, ich atomizacją, w ramach której odchodzi się od modelu rodziny wielopo-koleniowej na rzecz rodziny dwupowielopo-koleniowej, dochodzi do autonomizacji jej członków, nastawionych na siebie, a nie na wspólnotę rodzinną.

Syndrom znikającej ławeczki, jako zanik czy deficyt psychofizycznej prze-strzeni dla podejmowania aktywności, stanowił tło wyraziście przebijające się w wielu wątkach badań.

Podstawę przedstawianych w artykule analiz stanowi materiał empiryczny, uzyskany w wyniku realizacji części badawczej projektu „Aktywizacja miesz-kańców wsi na rzecz podejmowania inicjatyw służących włączeniu społeczne-mu, w szczególności osób starszych – Edukatorzy Silver Sharing” 1. Projekt ten realizowano na terenie województwa warmińsko-mazurskiego od czerwca do października 2016 r. Przedmiot badań stanowiła sytuacja życiowa osób star-szych zamieszkujących w środowiskach wiejskich województwa, rozpoznawa-na poprzez pryz mat możliwości podejmowania przez nich różnorakich aktyw-ności w środowisku lokalnym.

Materiał gromadzono wykorzystując strategię badań mieszanych (Creswell 2013, s. 40), pozwalających na stosowanie zarówno metod ilościowych, jak i ja-kościowych. Dane ilościowe zostały zebrane z wykorzystaniem techniki ankie-towej, natomiast do zbierania danych jakościowych wykorzystano zogniskowa-ny wywiad grupowy (Focus Group Interview) (por. Barbour 2011).

W badaniach zastosowano dobór celowy. Badaniami ankietowymi objęto 300 seniorów (osób powyżej 60. roku życia), zamieszkujących w środowisku wiejskim województwa warmińsko-mazurskiego. W ramach badań przeprowa-dzono również pięć zogniskowanych wywiadów grupowych (FGI) z udziałem praktyków prowadzących działania skierowane na aktywizację społeczności wiejskich w województwie.

Syndrom znikającej ławeczki – zmiany w aktywności domowo-rodzinnej seniorów

Syndrom „znikającej ławeczki”, rozumiany jako synonim okrojonej ak-tywności domowo-rodzinnej seniorów, jest efektem przemian w  dynamicz-nie zmieniającej się strukturze rodzin wiejskich. Ławeczka symbolizuje tu spotkanie, działanie o psychofizycznym i symbolicznym wymiarze, stanowiąc symbol interakcji z krewnymi i spowinowaconymi.

Wyniki badań wyraźnie wskazują, że wraz z postępującym wiekiem narasta zjawisko singularyzacji seniorów, tzn. blisko 40% seniorów w czwartym wieku, czyli po 80. roku życia, żyje samotnie (wykres 1). Zamieszkiwanie osób star-szych w jednoosobowych gospodarstwach domowych staje się rzeczywistością, która coraz częściej dotyka również środowiska wiejskie, gdzie do niedawna życie we wspolnocie rodzinnej było swoistym standardem.

1 Projekt był współfinansowany ze środków Pomocy Technicznej PROW 2014–2020.

10,9%

60-69 70-79 80 i więcej

samotnie

ze współmałżonkiem

z najbliższą rodziną (np. rodzeństwem, dziećmi, wnukami)

Wykres 1. Forma zamieszkania a wiek seniorów (dane dla N = 300)

Źródło: opracowanie własne.

Wśród osób samotnych dominują kobiety (17,6%), co wiąże się ze zjawi-skiem feminizacji starości, mającym powszechny charakter nie tylko na wsiach, ale i w środowiskach miejskich. Feminizacja starości, obok singularyzacji i po-dwójnego starzenia się, czyli wzrostu liczby seniorów po 80. roku życia (tzw.

czwarty wiek), stanowi kluczowy atrybut starzenia się, który urzeczywistnia się w badanych środowiskach wiejskich.

z najbliższą rodziną (np. rodzeństwem, dziećmi, wnukami)

Wykres 2. Forma zamieszkania a płeć seniorów (dane dla N = 300)

Źródło: opracowanie własne.

Co trzecia osoba zamieszkująca samotnie wskazuje na złą lub bardzo złą sytuację materialną. Warto również podkreślić, że na złą sytuację materialną

wskazuje jedynie 4,1% osób mieszkających ze współmałżonkiem i 6,1% osób mieszkających z  najbliższą rodziną. Analiza uzyskanych wyników pozwala wnioskować, że nasilająca się wraz z wiekiem singularyzacja seniorów wiąże się nierozerwalnie z pogorszeniem warunków egzystencji wśród badanych.

2,1% 4,8% 3,1%

samotnie ze współmałżonkiem z najbliższą rodziną (np. rodzeństwem, dziećmi, wnukami) bardzo dobra dobra przeciętna zła bardzo zła

Wykres 3. Sytuacja materialna a forma zamieszkania seniorów (dane dla N = 300)

Źródło: opracowanie własne.

W związku z powyższym nie dziwi fakt, że seniorzy żyjący samotnie znacz-nie rzadziej odczuwają, że człowiek stary jest potrzebny rodziznacz-nie. Blisko 40%

z nich nie czuje się ważnym członkiem wspólnoty rodzinnej. W tej grupie bada-nych wyraźnie zauważalny jest „syndrom znikającej ławeczki”, przejawiający się odczuwalnym brakiem miejsca na rodzinnej ławeczce.

Wykres 4. Przekonanie, że senior jest potrzebny w rodzinie a forma zamieszkania seniorów (dane dla N = 300) często mi czegoś brakuje, jest słabo

mam najpotrzebniejsze rzeczy, jest przeciętnie

mam wszystko, jest bardzo dobrze

Z badań wynika, że najbardziej potrzebne w rodzinie czują się osoby starsze, które mieszkają z najbliższymi. W takim znaczeniu „ławeczka” stanowi syno-nim aktywności domowo-rodzinnej, spotkanie, interakcję z krewnymi i spo-winowaconymi. W rodzinach tych tradycyjnie zachowała się naturalna prze-strzeń, „ławeczka”, na której jest miejsce również dla seniorów, co pozwala im czuć się ważnymi dla najbliższych.

Syndrom znikającej ławeczki – przemiany aktywności seniorów w środowisku społecznym wsi

„Ławeczka” stanowiła miejsce, przestrzeń budującą i wzmacniającą więzi spo- łeczne wśród mieszkańców wsi. Syndrom znikającej ławeczki w  wymiarze społeczności lokalnej, grupy sąsiedzkiej, to poczucie straty tego psychofizycz-nego wymiaru wspólnotowości, opartej na aktywności, uczestnictwie czynnym czy biernym w życiu mieszkańców wsi. Ławeczki znikają z przestrzeni nie tylko w sposób symboliczny, ale również dosłowny, zastępowane często przez coraz okazalsze płoty. Taki podział przestrzeni, a także brak miejsc spontanicznych spotkań mieszkańców wiosek powoduje rozluźnienie więzi społecznych i po-czucie izolacji społecznej, prowadzącej niejednokrotnie do nasilania się domo-centryzmu i poczucia osamotnienia seniorów.

20,8% 13,1% 14,3%

22,9% 30,3% 25,5%

20,8% 24,8% 23,5%

35,4% 31,7% 36,7%

0%

20%

40%

60%

80%

100%

samotnie ze współmałżonkiem z najbliższą rodziną (np. rodzeństwem, dziećmi, wnukami)

mocno przeciętnie słabo wcale

Wykres 5. Poczucie, że jest się niepotrzebnym/nieważnym a forma zamieszkania seniorów (dane dla N = 300)

Źródło: opracowanie własne.

Z analizy badań wynika, że najbardziej wyobcowani czują się seniorzy sa-motnie zamieszkujący swoje domostwo. Singularyzacja życia osób starszych

rzutuje również na ocenę relacji w zakresie komunikacji seniorów z mieszkań-cami wsi i poczucia, że są przez nich rozumiani. W najlepszej sytuacji są osoby starsze mieszkające z  najbliższą rodziną (71,4%), najmniej rozumiane przez społeczność wsi czują się zaś osoby samotne (wykres 6).

56,3% 65,5% 71,4% często mi czegoś brakuje, jest słabo

mam najpotrzebniejsze rzeczy, jest przeciętnie

mam wszystko, jest bardzo dobrze

Wykres 6. Poczucie, że potrafię się dogadać z ludźmi na wsi, rozumieją mnie, a forma zamieszkania seniorów (dane dla N = 300)

Źródło: opracowanie własne.

Samotne zamieszkiwanie nie sprzyja wyraźnie poczuciu przynależności i wspólnotowości seniorów, którzy znacznie częściej niż ich zamieszkujący ze współmałżonkiem czy szerszą rodziną rówieś nicy czują się wyobcowani z, wy-dawać by się mogło, dobrze im znanej wspólnoty zamieszkania jaką jest wieś (wykres 7).

W czasach mojego dzieciństwa wszyscy wszystkich znali, wszyscy ze wszystkimi się spotykali. Wszyscy dziwnym trafem mieli czas na rozmowy, pogaduszki (…). Dziś jak się pojedzie na wieś to po pierwsze ludzi nie widzę, po drugie te domy są ładne, zagrody są ładne, ale płoty wysokie (uczestniczka FGI, grupa Krekole).

Seniorzy zamieszkujący samotnie stanowią grupę respondentów, która w najmniejszym stopniu deklarowała, że czuje się bezpiecznie zarówno wśród sąsiadów, jak i we wsi. Izolacja społeczna, wynikająca z singularyzacji, powodu-je poczucie wyobcowania oraz poczucie braku bezpieczeństwa płynącego z by-cia częścią stosunkowo małej społeczności,w której dochodzi do rozluźnienia więzi społecznej łączącej od pokoleń mieszkańców wsi.

60,4% 67,6% 71,4%

często mi czegoś brakuje, jest słabo

mam najpotrzebniejsze rzeczy, jest przeciętnie

mam wszystko, jest bardzo dobrze

Wykres 7. Poczucie, że należę do mojej wsi, bo traktują mnie jak swojego a forma zamieszkania seniorów (dane dla N = 300)

Źródło: opracowanie własne. często mi czegoś brakuje, jest słabo

mam najpotrzebniejsze rzeczy, jest przeciętnie

mam wszystko, jest bardzo dobrze

Wykres 8. Bezpieczeństwo wśród sąsiadów a forma zamieszkania seniorów (dane dla N = 300)

Źródło: opracowanie własne.

Syndrom znikającej ławeczki – zmiany w aktywności formalnej seniorów w środowisku wiejskim

Syndrom znikającej ławeczki to również poczucie straty po miejscach, któ-re na wsiach stanowiły przestrzeń dla aktywności jej mieszkańców. Jak zauwa-żają praktycy, wyraźnie zmieniająca się infrastruktura polskich wsi skutecznie

eliminuje z nich miejsca, które przez lata pozwalały na nawiązywanie kontaktu i integrację jej mieszkańców: „… jak się szło przez wieś, to przy każdym domu były ławeczki i ci co do sklepu szli tam przysiadali, panie sobie wychodziły, mężczyźni siadali i  rozmawiali. Teraz żadnej ławeczki” (uczestniczka FGI, grupa Krekole). W badaniach przejawia się również wspomnienie, tęsknota za formalnymi, zrzeszającymi mieszkańców wsi „ławeczkami”, takimi jak cho-ciażby: koła gospodyń wiejskich, kluby, szkoły, świetlice czy biblioteki wiej-skie, w których można się było integrować i realizować swoje zainteresowania niezależnie od wieku. Obecnie próbuje się rewitalizować takie miejsca, czy tworzyć nowe, ale odbudowywanie tej staro-nowej infrastruktury społeczno--kulturalnej nie należy do najłatwiejszych zadań. W wielu wątkach badań poja-wia się opis problemów z tego wynikających. Jak zauważa jedna z uczestniczek badań fokusowych:

… Ludzie starsi cierpią w tych czasach, bo one zupełnie nie odpowiadają ich pew-nym wyobrażeniom z młodości. Bo tutaj tak szybko zmieniły się realia, że siłą rze-czy zostali wplątani, wepchnięci w ten nowy styl życia. To, co robimy, to jest takie trochę sztuczne stwarzanie możliwości, żeby wyjść, spotkać się (…) ale tak gene-ralnie ta izolacja postępuje z każdym rokiem (uczestniczka FGI, grupa Krekole).

Potwierdzeniem powyższych wypowiedzi są dane ilościowe, ukazujące miejsca, w których czas wolny spędzają badani seniorzy. Okazuje się, że naj-więcej czasu spędzają oni we własnym domu (ok. 80%). Domocentryzm jest domeną osób samotnie zamieszkujących, którzy stosunkowo rzadziej niż pozo-stali badani przebywają u sąsiadów czy w miejscach specjalnie stworzonych dla mieszkańców wsi, np. w klubach, świetlicach, bibliotekach itp. Osoby samotne częściej też w czasie wolnym udają się do miejsc, gdzie można spotkać miesz-kańców wsi, ale spotkania te są mało zobowiązujące i mają raczej przypadkowy charakter, częściej niż pozostali przebywają oni w sklepie wiejskim czy przed kościołem.

Uczestnictwo seniorów w  zorganizowanych formach czasu wolnego ma związek z ich miejscem zamieszkania. Dane zawarte poniżej (wykres 10) ob-razują poziom uczestnictwa w kształcie, który można opisać jako próbę rewi-talizacji „znikających ławeczek”, towarzyszących niegdyś mieszkańcom wsi jako zorganizowane formy animowania społeczności lokalnych, w tym senio-rów. Singularyzacja osób starszych nie sprzyja zdecydowanie ich uczestnictwu w różnego typu zorganizowanych zajęciach, które pozwoliłyby im na wyjście z izolacji społecznej.

43,8%

w miejscach, gdzie spotykają się ludzie ze wsi (np. w sklepie, pod kościołem) w miejscach specjalnie przygotowanych dla mieszkańców wsi (np. świetlica, biblioteka, klub, Uniwersytet Trzeciego Wieku, boisko) w miejscach, gdzie zbierają się parafianie

u sąsiadów, znajomych we własnym domu w innych miejscach

samotnie ze współmałżonkiem z najbliższą rodziną (np. rodzeństwem, dziećmi, wnukami)

Wykres 9. Miejsca, w których spędzają czas seniorzy a forma zamieszkania seniorów (dane dla N = 300)

samotnie ze współmałżonkiem z najbliższą rodziną (np. rodzeństwem, dziećmi, wnukami)

tak nie

Wykres 10. Uczestnictwo seniorów w zajęciach a forma zamieszkania seniorów (dane % dla N = 300).

Źródło: opracowanie własne.

Być może odpowiedzi należy doszukiwać się w  motywowaniu seniorów i  dostępie do wiadomości o  możliwościach wzięcia udziału w  różnego typu zajęciach. Jak wynika z badań, najwięcej propozycji otrzymują osoby starsze

zamieszkujące z rodziną (61,2%), najmniej zaś seniorzy żyjący w jednoosobo-wych gospodarstwach domow jednoosobo-wych (35,4%). Im większa wspólnota rodzinna, tym większy dostęp badanych do tych informacji.

35,4% 52,4% 61,2%

64,6% 47,6% 38,8%

0%

20%

40%

60%

80%

100%

samotnie ze współmałżonkiem z najbliższą rodziną (np. rodzeństwem, dziećmi, wnukami)

tak nie

Wykres 11. Propozycja udziału seniorów w zajęciach a forma zamieszkania seniorów (dane % dla N = 300)

Źródło: opracowanie własne.

Podsumowanie

Polska wieś ulega przeobrażeniom i choć zmiany te niosą za sobą głównie pozytywne skutki, to ich dynamika przysparza seniorom wielu problemów o charakterze adaptacyjnym i partycypacyjnym. Gwałtownym zmianom ule-gło środowisko życia, począwszy od środowiska rodzinnego, które zdomino-wały dwa procesy: atomizacji i autonomizacji ich członków, a skończywszy na środowisku lokalnym, które w ciągu jednego pokolenia zmieniło się zarówno w kontekście ekonomicznym, jak i społeczno-kulturowym. Pojawiły się nowe zjawiska np.: singularyzacja. Singularyzacja seniorów na wsiach jest zjawiskiem, z którym przyszło się zmierzyć szczególnie seniorom w czwartym wieku, czyli po 80. roku życia, często mieszkającym samotnie. Osoby starsze wskutek prze-mian społeczno-obyczajowych na wsi muszą zmierzyć się z poczuciem wyob-cowania zarówno w rodzinie, jak i w środowisku lokalnym. Można też zauważyć wśród najstarszych seniorów tendencje do wycofywania się, domocentryzmu i  wyłączenia z  uczestnictwa i  partycypacji społecznej. Badania pokazują, jak syndrom znikającej ławeczki dotyka seniorów w  zmieniającej się strukturze

rodzin, w  których często brak miejsca dla osób starszych czy w  środowisku lokalnym, w którym rozluźniają się więzi społeczne. Trudno jest wpływać na powyższe procesy, będące rezultatem przemian ogólnospołecznych, kulturo-wych i cywilizacyjnych, w dużej mierze wpływających na syndrom znikającej ławeczki. Wpływ natomiast mamy na tworzenie nowych przestrzeni dla senio-rów na wsiach, nowych ławeczek stworzonych dla nich, stanowiących miejsce, przestrzeń budującą i wzmacniającą więzi społeczne wśród mieszkańców wsi.

Tworzenie miejsc i animowanie aktywności dla ludzi starszych na wsi pozwoli zrekompensować poczucie straty ławeczki w wymiarze domowo-rodzinnym, jak również stopniowo odbudowywać czy tworzyć na nowo miejsca na ławecz-kach w wymiarze społeczności lokalnej.

BIBLIOGRAFIA

Baltes P.B. (1993), The aging mind: potential and limits, „The Gerontologist”, 5.

Barbour R. (2011), Badania fokusowe, Warszawa: PWN.

Białobrzeska K., Głuszak B., Kurkowski C., Maciejewska M. (2016), Syndrom zni­

kającej ławeczki, czyli o uwarunkowaniach aktywności seniorów w środowiskach wiejskich, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Błędowski P., Szatur-Jaworska B., Szweda-Lewandowska Z., Kubicki P. (2012), Ra­

port na temat sytuacji osób starszych w Polsce, Warszawa, http://senior.gov.pl/

source/raport_osoby%20starsze.pdf (dostęp: 20.10.2016).

Creswell J.W. (2013), Projektowanie badań naukowych. Metody jakościowe, ilościowe i mieszane, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Wilkin J., Nurzyńska I. (red.) (2016), Polska wieś 2016. Raport o stanie wsi, Warsza-wa: Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa.

STRESZCZENIE

Polska wieś ulega przeobrażeniu i choć zmiany te niosą za sobą głównie pozytywne skutki, to ich dynamika przysparza seniorom wielu problemów o charakterze adapta-cyjnym i partycypaadapta-cyjnym. Osoby starsze wskutek przemian społeczno-obyczajowych na wsi muszą zmierzyć się z poczuciem wyobcowania w środowisku życia zarówno w rodzinie, jak i w środowisku lokalnym. W niniejszej publikacji autorzy przedstawili wyniki badań dotyczące uczestnictwa seniorów zamieszkujących tereny wiejskie w ży-ciu rodzinnym i społecznym.

SŁOWA KLUCZOWE: seniorzy, aktywność, środowisko wiejskie, syndrom znikają-cej ławeczki

SUMMARY

The Polish countryside is changing, and although the changes bear mainly positive effects, the dynamics of these changes give seniors many problems of an adaptive and participatory character. The elderly as a result of social and moral changes in the coun-tryside have to face the feeling of alienation in the living environment both in the fam-ily and in the local environment. In this publication, the authors presented the results of research on the participation of seniors living in rural areas in family and social life.

KEYWORDS: seniors, activity, rural environment, disappearing bench syndrome

KATARZYNA BIAŁOBRZESKA – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie e-mail: katarzyna.bialobrzeska@uwm.edu.pl CEZARY KURKOWSKI – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie e-mail: cezary.kurkowski@uwm.edu.pl Historia / Article history Przysłano do redakcji / Received: 28.11.2018 Przysłano do redakcji po recenzjach / Received in revised form: 20.12.2018 Data akceptacji do publikacji / Accepted: 21.12.2018 Dyscyplina naukowa: pedagogika

Wstęp

Różnorodne dziedziny naukowe zajmujące się rozwojem człowieka podkreślają, że rodzina to nie tylko miejsce narodzin człowieka, ale tak-że jego człowieczeństwa. Jest nie tylko fundamentem egzystencji z per-spektywy biologicznej, do jej podstawowych zadań należy też stworze-nie dzieciom optymalnego środowiska. Nauki socjologiczne podkreślają zachodzące w  niej zjawisko socjalizacji. Psychologia zwraca uwagę na rozwój psychiczny osoby na każdym etapie jego życia rodzinnego. Peda-godzy zajmują się wychowawczą rolą rodziców. Kwestię oddziaływania rodziny na człowieka podejmują naukowcy z różnych dziedzin i w róż-norodny sposób. Każde podejście podkreśla, iż jest to silna, komplekso-wa i długotrkomplekso-wała interakcja (Gorbaniuk, Parysewicz 2009).

Wpływ wychowawczy warunkuje rozwój dziecka we wszystkich jego sferach – fizycznej, poznawczej, społecznej czy motorycznej. Współcześ-nie rozwój psychiczny dziecka tłumaczy się interakcją wielu innych czyn-ników, do których należą czynniki biologiczne, środowiskowe, ale także oddziaływanie procesu wychowania rodzicielskiego. Rodzinę zalicza się do czynników środowiskowych, które mogą zarówno zaspokajać, jak i deprymować potrzeby dziecka. Podkreśla się, iż w niej kształtuje się poczucie własnej wartości, potrzeba osiągnięć, samoocena, aktywność, style komunikacyjne. Jest to środowisko kluczowe dla rozwoju, bez względu na jego wyposażenie genetyczne. Zdaje się, że czynniki wycho-wawcze mogą mieć większy wpływ na dziecko niż determinanty biolo-giczne (Dysarz 2003).

Rodzina ma szczególne znaczenie dla rozwoju dzieci i  młodzieży.

Procesy socjalizacyjne, które w niej się dokonują, mają istotny wpływ na ukształtowanie się postaw, opinii, tradycji, wzorców i wartości. Rodzi-na, która funkcjonuje prawidłowo, buduje właściwe, racjonalne i realne

W dokumencie Studia Pedagogiczne (Stron 172-185)