WTO jako dobro publiczne

W dokumencie Zrównoważony rozwój (Stron 140-143)

W ŚWIATOWEJ ORGANIZACJI HANDLU

2. WTO i globalne dobra publiczne

2.1. WTO jako dobro publiczne

WTO jest dobrem publicznym w tym rozumieniu, że stanowi forum niezbędne do podejmowania działań służących tworzeniu i wprowadzaniu w życie reguł międzynaro-dowego systemu handlowego, co ma przynosić korzyści wszystkim członkom tej insty-tucji. Jest to wielostronne forum negocjacji służące liberalizacji handlu światowego, gdzie zbiegają się interesy członków tej organizacji, dochodzi do wymiany koncesji taryfowych i zobowiązań handlowych. Występuje tu jednak pewne ograniczenie, mia-nowicie dostęp do WTO jest ograniczony. Trzeba bowiem spełnić liczne warunki, aby stać się członkiem. Z drugiej jednak strony obecnie państw członkowskich WTO jest 162. To oznacza, że tylko niewielka grupa krajów pozostaje poza zasięgiem organizacji, a wszystkie one współpracują w różnych sferach z organizacją. W tym układzie WTO ma do spełnienia kilka zasadniczych funkcji, które determinują rolę i znaczenie tej instytucji w systemie handlu międzynarodowego. Do najważniejszych funkcji należą:

1) tworzenie systemu zasad i reguł postępowania,

2) zmniejszanie kosztów transakcyjnych związanych z prowadzeniem negocjacji, zawieraniem umów, stosowaniem reguł i zasad, ich monitorowaniem i przepływem, 3) rozstrzyganie sporów handlowych,

4) dostarczanie informacji w celu ułatwienia zawierania umów (tj. redukcja niepew-ności, równy dostęp do informacji).

17 J. Kleer, Globalne dobra publiczne a państwo narodowe, „Prace i Materiały Instytutu Gospodarki Światowej” nr 267, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2005, s. 17–18.

18 P.C. Mavroidis, Free Lunches? WTO as Public Good, and the WTO’s View of Public Goods, „Euro-pean Journal of International Law” 2012, No. 23(3), s. 731.

Ad 1) Pierwsza z tych funkcji – ustanowienie systemu prawnych reguł i norm – jest jedną z podstawowych. W ramach WTO tworzy się zestaw zasad, reguł i norm, które stanowią kodeks postępowania dla państw członkowskich organizacji. Ułatwia to pro-wadzenie negocjacji, wymianę handlową, weryfi kację i kontrolę oraz rozwiązywanie konfl iktów. System regulacji prawnych WTO opiera się na trzech fi larach, którymi są:

– grupa porozumień wielostronnych dotyczących handlu towarami (General Agreement on Tariff s and Trade – GATT 1994)19,

– regulacje dotyczące handlu usługami (General Agreement on Trade in Services – GATS), – przepisy związane z handlowymi aspektami praw własności intelektualnej (Agreement

on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights – TRIPs).

Oprócz tego w skład systemu regulacyjnego WTO wchodzą: Uzgodnienie w spra-wie zasad i procedur regulujących rozstrzyganie sporów (Dispute Settlement Under-standing, mechanizm przeglądu polityki handlowej (Trade Policy Review Mechanism – TPRM) oraz fakultatywne porozumienia handlowe, takie jak: porozumienie w spra-wie handlu samolotami cywilnymi, porozumienie w spraspra-wie zakupów rządowych, międzynarodowe porozumienie mleczarskie, międzynarodowe porozumienie o mię-sie wołowym20.

Wszystkie wymienione porozumienia są obowiązkowe dla członków WTO z wyjątkiem fakultatywnych, które jednak są nadzorowane przez organizację. Oznacza to, że państwo przystępujące do WTO musi przyjąć porozumienia w takim brzmie-niu, w jakim były one zaakceptowane w czasie rundy urugwajskiej. Każdy członek organizacji jest zobowiązany do zapewnienia zgodności swoich procedur krajowych z regulacjami WTO21.

Ad 2) Kolejną funkcją jest zmniejszanie wysokości kosztów transakcyjnych.

W przypadku odstąpienia od przyjętych zobowiązań i umów międzynarodowych koszty transakcyjne wzrastają, maleją zaś, kiedy przestrzegane są reguły postępowa-nia. Gdyby współpraca była łatwa do osiągnięcia, wynik negocjacji byłby korzystny dla wszystkich i nie wiązałby się z żadnymi kosztami transakcyjnym. Jest to jednak niemożliwe na obecnym etapie stosunków międzynarodowych, czynniki takie jak

19 W skład pierwszej grupy porozumień regulujących handel towarami wchodzą: Układ Ogólny GATT 1994 (GATT został włączony do WTO jako tzw. GATT 94), porozumienie o rolnictwie;

porozumienie w sprawie stosowania środków fi tosanitarnych i sanitarnych; porozumienie w sprawie tekstyliów i odzieży; porozumienie w sprawie barier technicznych w handlu; porozumienie w sprawie handlowych aspektów polityki inwestycyjnej; porozumienie w sprawie kontroli przedwysyłkowej;

porozumienie w sprawie reguł pochodzenia; porozumienie w sprawie licencyjnych procedur importowych;

porozumienie w sprawie subsydiów i środków wyrównawczych; porozumienie w sprawie środków ochronnych. Polska w WTO, red. K. Kaczurba, E. Kawecka-Wyrzykowska, Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego, Warszawa 2002, s. 47–48.

20 Ibidem.

21 Ibidem, s. 48–49.

suwerenność i autonomia państwa sprawiają bowiem, że koszty istnieją zawsze, a pyta-nie dotyczy jedypyta-nie ich wysokości22. Stała obecność kosztów transakcyjnych powoduje, że istnieje groźba rezygnacji przez państwa członkowskie z podjętych zobowiązań i koncesji. Aby uniknąć sytuacji, w której część krajów nie wywiązuje się z porozu-mienia, czyli gdy wzajemnie korzyści z transakcji nie dochodzą do skutku, wprowa-dza się strukturę zarząwprowa-dzającą w celu kontroli jego wykonania. Struktura, którą jest w tym przypadku WTO i jego organy, zabezpiecza korzyści płynące z transakcji, które bez jej udziału nie mogłyby zostać osiągnięte. Ponadto koszty transakcyjne są o wiele większe w przypadku umów dwustronnych niż porozumień multilateralnych. Dlatego wielostronne ramy instytucjonalne takie, jak WTO są korzystniejsze niż dwustronne, bo nie obciążają państwa dodatkowymi kosztami, które są przejmowane przez insty-tucję międzynarodową.

Ad 3) Gwarantem skuteczności WTO jest system sankcji za naruszanie zasad i reguł, który działa w ramach mechanizmu rozwiązywania sporów WTO23. Jest on uruchamiany w momencie, gdy kraj członkowski występuje ze skargą o naruszenie ściśle określonych zasad, na przykład niedyskryminacji, lub gdy uznaje, że wcześniej udzielona np. koncesja taryfowa została naruszona przez działanie innego państwa.

Środki retaliacyjne, a więc sankcje, mogą być stosowane jedynie na podstawie upoważ-nienia organów rozstrzygania sporów WTO i tymczasowo, czyli do momentu, kiedy środki lub instrumenty handlowe, które powodują naruszanie zasad i reguł WTO, zostaną usunięte, lub gdy osiągnięte zostanie wzajemnie satysfakcjonujące porozu-mienie między stronami w sporze. Zgoda na przyjęcie sankcji nie zwalnia strony win-nej naruszeń z obowiązku przywrócenia zgodności swoich przepisów z regulacjami WTO. Oznacza to, że nawet gdy strona przegrywa spór w WTO i podlega procedu-rze sankcji, to i tak jest bezwzględnie zobowiązana do poprawy wadliwych regulacji w swojej polityce handlowej.

Ad 4) Ostatnią z wymienionych funkcji WTO jest dostarczanie informacji. Nie-pewność, czyli brak dostępu do informacji powoduje, że negocjacje między państwami mogą zakończyć się fi askiem. Nierówny dostęp do informacji rodzi niepewność i nie-chęć do zawierania umów, każda ze stron bowiem podejrzewa, że porozumienie może okazać się dla niej niekorzystne. Poczucie, że inni wiedzą więcej i mogą manipulować przebiegiem negocjacji czy nawet oszukiwać, jest poważną barierą w zawieraniu poro-zumień.

22 R.O. Keohane, International institutions and State Power. Essays in International Relations Th eory, Westview Press. Boulder San Francisco & London, London 1989, s. 166.

23 Procedury dotyczące rozwiązywania sporów między członkami WTO znajdują się w dokumencie zatytułowanym Uzgodnienie w sprawie zasad i procedur rozwiązywania sporów (Dispute Settlement Understanding, DSU).

Otwarty dostęp do informacji sprzyja zmniejszaniu asymetryczności i poprawie dystrybucji wiedzy. Jednym z instrumentów umożliwiających uzyskanie potrzebnych informacji jest system monitorowania zachowań członków organizacji, który w przy-padku WTO przybrał formę oceny polityki handlowej państw członkowskich (Trade Policy Review Mechanism). Paradoksalnie wysoki koszt i trudności przy tworzeniu organizacji, jaką jest WTO, sprawiają, że państwa doceniają jej wartość. Cena, którą państwa muszą ponieść w związku z negocjacjami oraz utworzeniem samej organizacji, sprawia, że instytucja przedstawia dużą wartość dla rządów. Niestety doświadczenia ostatnich lat związane z negocjacjami rundy z Doha prowadzą do wniosku, że znacze-nie WTO w międzynarodowym systemie może słabnąć, a jego rolę przejmują w coraz większym stopniu dwustronne i regionalne preferencyjne porozumienia handlowe24.

W dokumencie Zrównoważony rozwój (Stron 140-143)