• Nie Znaleziono Wyników

Prawo kościelne w Czechach i na Morawach w średniowieczu

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Prawo kościelne w Czechach i na Morawach w średniowieczu"

Copied!
19
0
0

Pełen tekst

(1)

Pavel Krafl

Prawo kościelne w Czechach i na

Morawach w średniowieczu

Echa Przeszłości 11, 19-36

2010

(2)

Pavel Krafl

Instytut Historyczny Akademii Nauk Brno, Czechy

PRAWO KOŚCIELNE W CZECHACH

I NA MORAWACH W ŚREDNIOWIECZU

I . P r o l o g : P o d s t a w y z a ł o ż e n i a d o k o ń c a X I I w i e k u K a p ł a n : p o w i n i e n k i e r o w a ć s i ę s t a t u t a m i o b o w i ą z u j ą c y m i w s w e j d i e c e ­ z ji, m u s i a ł d o r a d z a ć w i e r n y m w s p r a w a c h n i e t y l k o z w i ą z a n y c h z r e l i g i ą , a l e i w s p r a w a c h p r a k t y c z n o - p r a w n y c h . W K o ś c i e l e i s t n i a ł a co d o p r a w a p o d o b n a r ó ż n o r o d n o ś ć , j a k w k r a j a c h k i e r u j ą c y c h s i e p r a w e m z w y c z a j o w y m . B u d o w a p i e r w o t n e j o r g a n i z a c j i k o ś c i e l n e j n a W i e l k i c h M o r a w a c h ł ą c z y s i ę z o s o b ą św . M e t o d e g o b i s k u p a p a n o ń s k o - m o r a w s k i e g o . P i e r w s z y m z b i o r e m p r a w r e g u l u ­ j ą c y m s t o s u n k i k o ś c i e l n e n a o b s z a r z e M o r a w b y ł N o m o c a n o n . P r z e k ł a d n a j ę z y k s ł o w i a ń s k i j e s t d z i e ł e m n o w y m , r ó ż n i ą c y m s i ę o d S y n a g o g i J a n a S c h o ­ l a s t y k a i c a ł e j w s c h o d n i e j t r a d y c j i 1. P i e r w i a s t k i r z y m s k i e g o p r a w a k a n o n i c z ­ n e g o s ą w i d o c z n e w k r ó t s z e j r e d a k c j i k o d e k s u c y w i l n e g o Z a k o n s u d n y m l ju - d o m . Z a w i e r a p o s t a n o w i e n i a o p r a w i e a z y l u w k o ś c i o ł a c h , o m a ł ż e ń s t w i e c h r z e ś c i j a ń s k i m i o p r z e s t ę p s t w a c h p ł c i o w y c h 2 . N a j s t a r s z e ś l a d y s t o s o w a n i a c z y n a w e t p r o p a g a c j i c h r z e ś c i j a ń s k i c h z a s a d p r a w n y c h w k s i ę s t w i e c z e s k i m o d n o s z ą s i ę ( o p r ó c z s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h ) d o i n s t y t u c j i m a ł ż e ń s t w a , j a k w s k i e r o w a n y m d o b i s k u p a W o j c i e c h a e d y k c i e B o l e s ł a w a I I z 9 9 2 r ., g d z i e

1 N om okanon , in: M agnae M oraviae Fontes H istorici, IV. Leges - textus iuridici, supple- m enta, edd. D. B artonkova, K. H aderka, L. H avlik, J. Ludvikovsky, J . Vasica, R. Vecerka, Brno 1971, s. 205-206, 210-211. Por. V. Vanecek, P ro n ik a n i H mskeho a kanonickeho p r a v a n a u zem i dnesn ih o C eskoslovenska o d 2. pol. 9. sto le ti do 1. pol. 14. stoleti, „Pravnehistoricke stu d ie” 12, 1966, s. 28.

2 L. H avlik, Z akon su d n y j lju d em (S o u d n i za k o n ik p ro lid), in: A lm anach Velka Morava, Brno 1965, s. 102-103; J . Vasica, K otazce p u vo d u Z ak o n a su dneho lju dem , „Slavia” 30, 1961, s. 7, 9, 12-14. Por. M. Bohacek, E in flu sse des rom ischen R ech ts in B ohm en u n d M ahren, „Ius R om anum M edii Aevi” V/11, M ediolani 1975, s. 10; V. Vanecek, P ro n ik a n i H mskeho a k a n o ­ nickeho p ra v a , s. 27.

(3)

s t a n o w i s i ę , j a k n a l e ż y p o s t ę p o w a ć „ s e c u n d u m s t a t u t a c a n o n u m ” , l u b w D e ­ k r e t a c h k s i ę c i a B r z e t y s ł a w a I , o g ł o s z o n y c h n a d g r o b e m ś w . W o j c i e c h a w G n i e ź n i e 1 0 3 9 r. R o z p o r z ą d z e n i a B o l e s ł a w a I I i B r z e t y s ł a w a I d o w o d z ą , ż e w e p o c e , g d y w s z e l k i e u s t a w o d a w s t w o w p a ń s t w i e n a l e ż a ł o d o k s i ę c i a ; p r a w o k o ś c i e l n e b y ło z n i m ś c i ś l e p o w i ą z a n e 3 . W y r a ź n y ś l a d n a c h a r a k t e r z e a d m i n i s t r a c j i K o ś c i o ł a n a z i e m i a c h c z e ­ s k i c h z o s t a w i ł b i s k u p o ł o m u n i e c k i J e n r y k Z d i k ( 1 1 2 6 - 1 1 5 0 ) . W o s o b i e J . Z d i k a ł ą c z y ł a s i ę p o b o ż n o ś ć z d ą ż e n i e m d o z r e f o r m o w a n i a a d m i n i s t r a c j i d ie c e z ji; s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą p o ło ż y ł p o d w a l i n y p o d e m a n c y p a c j ę K o ś c i o ł a m o r a w s k i e ­ g o s p o d w ł a d z y ś w i e c k i e j , u s t a n a w i a j ą c a r c y d i a k o n a t y , i n s t y t u c j ę o b d a r z o n ą k o m p e t e n c j ą w i z y t a c j i p o ł ą c z o n ą z s ą d o w n i c t w e m n a d d u c h o w i e ń s t w e m i ś w i e c k i m i . P o z w a l a m u n a t o p r z y w i l e j i m m u n i t e t u z d o b y t y w 1 1 4 4 r . o d k s i ę c i a W ł a d y s ł a w a I , w y j m u j ą c y l u d z i K o ś c i o ł a o ł o m u n i e c k i e g o z k o m p e t e n ­ c ji u r z ę d ó w k s i ą ż ę c y c h 4 . B i s k u p H e n r y k z n a c z n i e p r z y c z y n i ł s i ę d o u p o ­ w s z e c h n i e n i a d o k u m e n t u n a p i ś m i e 5 . W c z a s i e r z ą d ó w Z d i k a p r z y k o ś c i e l e d i e c e z j a l n y m r o z w i n ę ł o d z i a ł a l n o ś ć s k r y p t o r i u m , w k t ó r y m p o w s t a ł y z a c h o ­ w a n e d o d z i ś r ę k o p i s y z o p i s a m i d z i e ł B u r c h a r d a W o r m i j s k i e g o i I w o n a z C h a r t r e s . D o n a j z n a k o m i t s z y c h k l e j n o t ó w b i b l i o t e k i k o l e g i a t y o ł o m u n i e c - k i e j n a l e ż y r ę k o p i s s i g n . C O 2 0 2 : L i b e r c o n c i l i o r u m e t c o l l e c t a P u r c a r d i X I I I l i b r o r u m . T r z y c z ę ś c i d z i e ł a z a w i e r a j ą p o s t a n o w i e n i a p r o c e d u r a l n e o d b y w a ­ n i a s ą d ó w s y n o d a l n y c h , k a n o n y s o b o r ó w i o b s z e r n y t e k s t b ę d ą c y o s o b l i w ą r e d a k c j ą D e k r e t u b i s k u p a W o r m a c j i B u r c h a r d a ( 9 6 5 - 1 0 2 5 ) w t r z y n a s t u k s i ę ­ g a c h . C z ę ś ć z p i e r w o t n y c h d w u d z i e s t u k s i ą g D e k r e t u p o m i n i ę t o , a z i n n y c h s p o r z ą d z o n o w y c ią g ; d o d a n o i n n e r o z d z i a ł y . D r u g i m w a ż n y m r ę k o p i s e m s p o ­ r z ą d z o n y m w s k r y p t o r i u m H . Z d i k a j e s t s i g n . C O 2 0 5 T r i p a r t i t u m I w o n a z C h a r t r e s ( 1 0 4 0 - 1 1 1 6 ) . O ł o m u n i e c k a b i b l i o t e k a k o l e g i a c k a z a l i c z a s i ę d o t y c h n i e l i c z n y c h b i b l i o t e k e u r o p e j s k i c h , w k t ó r y c h z a c h o w a ł a s i ę T r i p a r t i t a I w o n a . P r z e p i s y l i t u r g i c z n e m i e s z c z ą s i ę w r ę k o p i s i e s i g n . C O 1 3 5 : tz w . O r d i n e s R o m a n a e e c c l e s i a e; o k r e ś l a j ą o n e s p o s o b y w y k o n y w a n i a p o d s t a w o w y c h

3 H. Jirecek, P ra vn ick y zivo t v Cechach a n a M oravi v tisicilete d o b i o d konce IX. d o konce XIX. stoleti, P ra h a - Brno 1903, s. 8-9; F. H ruby, C irk evn i z0izen i v Cechach a n a M orave o d X. do konce XIII. sto leti a jeh o p o m e r ke s ta tu , „Cesky casopis historicky” 22, 1916, s. 37-39, 44; V. Vanecek, P ro n ik a n i rim skeho a kanonickeho p ra v a , s. 29; J. Kejr, P ro n ik a n i kanonickeho p r a v a do stredovekeho ceskeho statu , „Revue cirkevniho p rav a” 8, 1997, 3, s. 138; J . Kejr, K rozśiren i k a n on istickych rukopisü v ceskych zem ich, in: Sacri canones servandi sunt. Ius canonicum et s ta tu s ecclesiae saeculis XIII-XV, red. P. K rafl, P ra h a 2008, s. 363, przyp. 3.

4 F. H ruby, C irk e vn i zrizen i, s. 267-269; K. K rofta, K u rie a c irk evn i sp r a v a z e m i ceskych v dobe p re d h u sitsk e, „Cesky casopis historicky” 10, 1904, s. 128; V. Medek, O su dy, s. 50-64; J . Ja n a k , Z. H ledikova, D ejin y sp r a vy v ceskych zem ich do roku 1945, P ra h a 1989, s. 208-209; J . Kadlec, P rehled ceskych cirkevnich dejin, I., Rim 1987, I., s. 114-115, 118-119; J. K uril, O lom oucky b isku p J in d rich Z d ik , dizertace KThF, P ra h a - Litom erice 1968.

5 J. Bistricky, S tu d ie n zu m U rkun den - B r ie f u n d H an dsch riften w esen d es B ischofs H ein ­ rich Z d ik von O lm ü tz, „Archiv fü r D iplom atik, Schriftgeschichte, Siegel- und W appenkunde” 26, 1980, s. 135-158; J . Bistricky, P isem n o sti olom ouckeho b isk u p a J in d ric h a Z d ik a , „Sbornik archivnich praci” 23, 1983, s. 32-74; J . Bistricky, Z d ik o v y listin y, „Cesky casopis historicky” 96, 1998, s. 292-306.

(4)

o b r z ę d ó w k o ś c i e l n y c h , t a k i c h j a k c h r z e s t , m s z a , o r d y n a c j a i t p . 6 S a m H . Z d i k o p r a c o w a ł r y t u a ł ś w i ę c e n i a k l e r u 7. O d b y w a n i a s ą d ó w s y n o d a l n y c h w C z e ­ c h a c h i n a M o r a w a c h n i e d o w i e d z i o n o 8 . I I . K o ś c i ó ł i w ł a d z a ś w i e c k a w X I I I - X V w . P r z e s ł a n k i r o z w o j u p r a w a k o ś c i e l n e g o 9 D r o g a d o r o z w o j u . S z c z y t . R o l a i z n a c z e n i e p r a w a k a n o n i c z n e g o m a b e z ­ p o ś r e d n i z w i ą z e k z p o z y c j ą K o ś c i o ł a w s p o ł e c z e ń s t w i e , w y n i k a z e s t o s u n k u m i ę d z y K o ś c i o ł e m i w ł a d z a m i ś w i e c k i m i . S t a t u t y k s i ę c i a K o n r a d a O t y z k o ń c a X I I w . o k r e ś l a j ą „ p o b o ż n y c h m ę ż ó w ” p o s i a d a j ą c y c h p r z y w i l e j e z n a d a n i a k s i ą ż ą t , i k l e r y k ó w , k t ó r z y k i e r u j ą s i ę p r a w e m k a n o n i c z n y m . W y ­ r a z e m z m i e n o n e j p o z y c ji b i s k u p a o d p o c z ą t k u X I I I w. b y ł a g w a r a n c j a w ła d c y , u z n a n i a w y m o g u k a n o n i c z n e g o w y b o r u b i s k u p a t y l k o p r z e z k o l e g i a t ę k a t e ­ d r a l n ą ( d l a O ł o m u ń c a - z r o k u 1 2 0 7 ) . W ł a d c a j e d n a k n a d a l w y w i e r a ł n a c i s k i n a w y b o r y , w y z n a c z a j ą c o s o b y n a b i s k u p a 10. W i e l k i e z n a c z e n i e d l a e m a n c y ­ p a c j i K o ś c i o ł a w n a s z y m k r a j u m i a ł a w a l k a p r o w a d z o n a m i ę d z y k r ó l e m P r z e ­ m y s ł e m I i p r a s k i m b i s k u p e m A n d r z e j e m . W u s i ł o w a n i a c h A n d r z e j a m o ż n a z a u w a ż y ć b e z p o ś r e d n i w p ł y w k u r i i p a p i e s k i e j n a p r o g r a m r e f o r m i z w y c ię s t w o z c e s a r s t w e m . Z d o b y c z e z l a t 1 2 2 1 - 1 2 2 2 ( i m m u n i t e t d ó b r k o ś c i e l n y c h i e g - z e m p c j a k l e r u ) w c h o d z i ł y w ż y c ie p r a k t y c z n i e p r z e z c a ł y w i e k X I I I , a c z ę ś c i o ­ w o n a w e t w X I V s t u l e c i u 11. U r e g u l o w a n i e s t o s u n k ó w m i ę d z y f u n d a t o r e m

6 M. Bohacek, N e jsta rśi p ra v n ick e ru k o p isy v olom oucke k a p itu ln i kn ih ovn i, „Sbornik K rajskeho vlastivedneho m uzea v Olomouci”, B IV 1956-1958, s. 327-337; M. Flodr, S k r ip to ­ riu m olomoucke, P ra h a 1960, s. 66-76, 120-124, 128, 244-254; J . Kejr, P ra m en y a lite ra tu ra kanonickeho p r a v a ve stredovikych soupisech kn ih oven v ceskych zem ich, „Studie o rukopisech” 24, 1985, s. 22-23; E.-D. H ehl, G em einsam e R ech ts- u n d K irchenrechtsvorstellun gen , in: E uro­ pas M itte um 1000, II., red. Alfried Wieczorek, H ans-M artin Hinz, S tu ttg a rt 2000, s. 854-856; E.-D. H ehl, Spoleene p r a v n i a c irk e v n ip ra v n i p re d sta v y , in: S tred Evropy okolo roku 1000. P riru ck a a katalo g k vystave, red. A. Wieczorek, H.M. Hinz, P ra h a 2002, s. 305.

7 Codex d ip lo m a tic u s et e p isto la ris regni B ohem iae, I., ed. G. F riedrich, P rag ae 1904, nr. 163, s. 168-169. B. Zlam al, P riru ck a eeskych cirkevn ich dijin , II. D oba rom an ske k a to licity (1000-1200), Olomouc 2006, s. 136-138.

8 E. O tt, B eiträ g e z u r R eception sgesch ich te d es röm isch -can on isch en P rocesses in der böhm ischen L ä n d ern , Leipzig 1879, s. 14, przyp. 20; V. Novotny, Ceske d ijin y , I., 3, P ra h a 1928, s. 405-409 a Z. Fiala, S p r a va a p o sta v e n i cirkve v Cechach o d po ca tk u 13. do polovin y 14. stoleti, „Sbornik historicky” 3, 1955, s. 78, pozn. 76. Por. M. Bohacek, N e jsta rśi p ra vn ic k e ru kopisy, s. 331, 333-334.

9 Zob. P. K rafl, K o n flik tn i souziti, sym b io za a p a rtn e rstv i. C irkev a s ta t v Cechach a na M oravi v 10.-15. stoleti, in: Kościół i państw o. W dziejach, źródłach i studiach nad przeszłością, red. M arek Staw ski, W arszaw a 2008, s. 107-124.

10 Z. Hledikova, K o ta zk a m v zta h u d u c h o v n i a svitsk e m oci v Cechach ve dru h e p o lo vin i 14. stoleti, „Ceskoslovensky casopis historicky” 24, 1976, s. 252; K. K rofta, K urie, CCH 12, 1906, s. 7-17; Z. F iala, S p r a v a , s. 66-68.

11 J . Zem licka, S p o r P re m y sla O ta k a ra I. s p r a z s k y m b isk u p em O ndrejem , „Ceskoslo­ vensky casopis historicky” 29, 1981, s. 704-730; J. Zemlicka, P rem ysl O ta k a r I. P anovnik, s ta t a cesk spoleen ost n a p ra h u vrcholneho feu d a lism u , P ra h a 1990,s. 214-239; J . Zemlicka, P ocatky

(5)

i K o ś c io ł e m p r z y n i o s ł o p r a w o p a t r o n a t u . J e g o w p r o w a d z e n i e b y ł o p o w o l n e , d o p i e r o o d p o ło w y X I V w . b y ło w p e ł n i r e s p e k t o w a n e t a k ż e w d o b r a c h s z l a ­ c h e c k i c h . M i a n o w a n i e w s z y s t k i c h p o s i a d a c z y b e n e f i c j ó w p r z e z o r d y n a r i u s z a u m o ż l i w i ł o w p r o w a d z e n i e s a m o d z i e l n e j a d m i n i s t r a c j i k o ś c i e l n e j , n a d z ó r n a d k l e r e m d i e c e z j i , w y k o r z y s t a n i e j u r y s d y k c j i n a p o z i o m i e a r c h i d i a k o n a t u . U a k ­ t y w n i ł y s i ę s ą d y k o ś c i e l n e 12. N a s t y k u i n t e r e s ó w p a ń s t w a i K o ś c i o ł a b y ło p o w o ł a n i e s a m o d z i e l n e j o r g a n i z a c j i k o ś c i e l n e j . L o g i c z n ą k o n s e k w e n c j ą te g o b y ło d ą ż e n i e w ł a d c y d o u s t a n o w i e n i a m e t r o p o l i i k o ś c i e l n e j w k r a j u o r a z p r z e ­ k a z a n i e o p a n o w a n e g o t e r y t o r i u m p o d j u r y s d y k c j ę g ło w y K o ś c i o ł a k r a j o w e g o . P o n i e u d a n y c h p r ó b a c h P r z e m y s ł a O t o k a r a I , j a k r ó w n i e ż P r z e m y s ł a O t o k a ­ r a I I z a ł o ż e n i a m e t r o p o l i i k o ś c i e l n e j n a t e r y t o r i u m p a ń s t w a c z e s k i e g o 13, c e l t e n o s i ą g n ą ł K a r o l IV . N i e u d a ł o s i ę j e d n a k p o d p o r z ą d k o w a ć K o ś c i o ł a w c a ł y m p a ń s t w i e ( w y j ą t k i e m b y ł Ś l ą s k i Ł u ż y c e ) 14. M i a n o w a n i e p r a s k i e g o a r c y b i s k u p a s t a ł y m l e g a t e m p a p i e s k i m d l a d i e c e z j i w M i ś n i , B a m b e r g u i R a t y z b o n i e ( 1 3 6 5 ) , z a i n i c j o w a n e p r z e z K a r o l a IV , d a ł o s z a n s ę n a z a p e w n i e ­ n i e k o ś c i e l n o p r a w n e g o w p ł y w u c z e s k i e g o m e t r o p o l i t y p r z y n a j m n i e j w p r z y ­ p a d k u Ł u ż y c , C h e b o r a z c z e s k i c h l e n n w S a k s o n i i i B a w a r i i 15. S t o p n i o w o w y w a l c z o n a e g z e m p c j a s ą d o w a d o p r o w a d z i ł a d o p o d p o r z ą d k o w a n i a w s z y s t ­ k i c h d u c h o w n y c h s ą d o m k o ś c i e l n y m i d o p e ł n e g o u w o l n i e n i a s p o d w p ł y w ó w s ą d ó w ś w i e c k i c h . O s ó b p r z y n a l e ż ą c y c h d o K o ś c i o ł a n i e w o l n o b y ł o p o z y w a ć d o ż a d n e g o s ą d u ś w ie c k i e g o . K o ś c ió ł w y m a g a ł o d d u c h o w n y c h ż ą d a j ą c y c h k o r z y s t a n i a z p r i v i l e g i a f o r i , a b y o d r ó ż n i e n i a l i s i ę o d l a i k ó w u b r a n i e m k a ­ p ł a ń s k i m i t o n s u r ą ( p o s t a n o w i e n i e s t a t u t ó w o g ł o s z o n y c h n a p r a s k i c h s y n o d a c h w l a t a c h 1 3 4 9 , 1 3 5 3 , 1 3 5 5 i 1 3 6 1 o r a z n a s y n o d z i e w y s z k o w s k i m z 1 4 1 3 r . ) 16.

Cech k ralovskych 1198-1253. P rom en a sta tu a spolecnosti, P ra h a 2002, s. 121-129; V. Vanecek, Z a k ła d y p ra v n ih o p o s ta v e n i klasterü a k lastern iho velk o sta tk u ve sta re m ceskem sta te (12.-15. stol.), I., P ra h a 1933, s. 7-13; K. K rofta, K urie, ĆĆH 10, 1904, s. 256-270; Z. F iala, S p ra va , s. 64-65, 70-73; E. O tt, P üsobeni p r a v a cirkevniho n a ro zvo j fize n i sou dn ih o vübec a v zem ich ceskych zv la st’, „Pravnik” 16, 1877, s. 145.

12 J. Schlenz, D a s K irch en p a tro n a t in B öhm en. B eiträge zu sein er Geschichte u n d R ech t­ sentw icklun g, P ra g 1928, s. 32-167; Z. H ledikova, K o ta zk a m vzta h u , s. 251.

13 J. Goll, P fem ys la O ta k a ra II. d ru h a k fizo va v yp ra va a p la n p o v y s iti b isk u p s tv i olomo- ucke n a a rcib isk u p stvi, „Ćasopis M atice m oravske” 15, 1891, s. 102-109; W. U rban, N ieu d a n e s ta ra n ia P rze m ys la O tto k a ra I I o m etropolię czeską n a tle jeg o rzą d ó w i k rzyża ck iej p o lityk i, „Nasza przeszłość” 6, 1957, s. 311-325; V Vanicek, Velke d ejin y z e m i koru ny ceske, II., P ra h a - Litom yśl 2000, s. 98; III., P ra h a - Litom yśl 2002, s. 114-115.

14 T. Silnicki, D zieje i u stró j kościoła katolickiego n a Ś lą sk u do końca w. XIV, W arszawa 1953, s. 260-264; G. Schm idt, D ie B istu m sp o litik K a rls IV. b is z u r K aiserk rö n u n g 1355, in: K arl IV. Politik und Ideologie im 14. Ja h rh u n d e rt, red. E. Engel, W eim ar 1982, s. 79-80; Z. Kaczmarczyk, M on arch ia K a zim ie rz a Wielkiego. O rg a n iza cja kościoła, sz tu k a i n au ka, Po­ zn ań 1947, s. 54-56; K. Dola, D zieje kościola n a Ś lą sk u , I., Opole 1996, s. 72. Zob. też Z. H ledikova, D ie P ra g er E rzbisch öfe a ls stä n d ig e p ä p stlic h e L egaten, „Beiträge zu r G eschichte des B istum s R egensburg” 6, 1972, s. 223, przyp. 7.

15 Z. Hledikova, D ie P ra g e r E rzbischöfe, s. 227-228.

16 J . Polc, K a p ito ly z cirk evn ih o ziv o ta Cech p o d le p fe d h u s itsk e h o za k o n o d a rs tv i, in: P razske arcibiskupstvi 1344-1994, red. Z. H ledikova, J.V Polc, P ra h a 1994, s. 39-40, 43-44; P. K rafl, V yskovska sy n o d a ln i s ta tu ta (1413), „Pravnehistoricke studie” 35, 2000, s. 74.

(6)

N a j w i ę k s z e z n a c z e n i e o s i ą g n ę ł o p r a w o k a n o n i c z n e i s ą d o w n i c t w o k o ś c i e l n e w C z e c h a c h i n a M o r a w a c h w d r u g i e j p o ł o w i e X I V w . i n a p o c z ą t k u w i e k u X V 17. M i m o t o w o k r e s i e p r z e d h u s y c k i m n i e z a w s z e p o s t ę p o w a n o w e d ł u g p r a w a k a n o n i c z n e g o . N a p r z y k ł a d t y l k o w n i e l i c z n y c h d y s p o z y c j a c h m a j ą t ­ k i e m K o ś c i o ł a ( s p r z e d a ż e , z a s t a w y ) ż ą d a n o z g o d y p a p i e ż a , co s p r z y j a ł o s e k u ­ l a r y z a c j i . N i e k t ó r e s p r a w y d o t y c z ą c e m a j ą t k u k o ś c i e l n e g o j u ż w o k r e s i e p r z e d h u s y c k i m b y ł y r o z p a t r y w a n e p r z e d s ą d e m z i e m s k i m 18. O k r e s p o h u s y c k i . O l b r z y m i p r z e ł o m p r z y n i o s ł a r e w o l u c j a h u s y c k a . D u ż e z n a c z e n i e s p r a w r e l i g i j n y c h w o k r e s i e p o h u s y c k i m ł ą c z y ł o s i ę z i c h r o z p a t r y ­ w a n i e m n a s e j m a c h z i e m s k i c h , d o k t ó r y c h p r z e n i e s i o n o r o z w i ą z y w a n i e p o d ­ s t a w o w y c h p r o b l e m ó w r e l i g i j n y c h , n a t o m i a s t w k o m p e t e n c j i w ł a d z k o ś c i e l ­ n y c h p o z o s t a ł a t y l k o z w y k ł a a d m i n i s t r a c j a . S p r a w y k o ś c i e l n e p o d l e g a ł y d e c y - d y j ą c y m w p ł y w o m s t a n ó w , k t ó r e p o d p o r z ą d k o w a ł y s o b i e o b a K o ś c io ł y u z n a ­ n e , k a t o l i c k i i u t r a k w i s t y c z n y . L a i c y z a c j a , c h a r a k t e r y z u j ą c a o k r e s p o r e w o l u ­ c ji h u s y c k i e j , o z n a c z a z m n i e j s z e n i e r o l i i z n a c z e n i a s ą d ó w k o ś c i e l n y c h i p r a ­ w a k o ś c i e l n e g o . W ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z e ń s t w a d o s z ł o d o p o d p o r z ą d k o w a n i a k o ś c i e l n e g o p o r z ą d k u p r a w u z i e m s k i e m u . N a s e j m i e w r o k u 1 4 8 1 p a n o w i e i r y c e r z e o g ło s il i p r a w a ś w i e c k i c h d o s t e r o w a n i a ż y c i e m r e l i g i j n y m u t r a k w i ­ s t ó w i k a t o l i k ó w . Z e s t r o n y s z l a c h t y i n g e r o w a n o w u d z i e l a n i e s a k r a m e n t ó w , d a w n i e j n a l e ż ą c e w y ł ą c z n i e d o k o m p e t e n c j i K o ś c i o ł a i w y z n a c z o n e g o p r z e z p r a w o k o ś c i e l n e . W e d ł u g p r y w a t n e g o p r a w a z i e m s k i e g o g ł o s z o n e g o p r z e z C t i b o r a T o v a c o v s k ie g o z C i m b u r k a (tz w . T o v a c o v s k a k n i h a ) k a ż d y p r o b o s z c z b y ł z o b o w i ą z a n y u d z i e l a ć s a k r a m e n t ó w b e z r ó ż n i c y w y z n a n i a . W y r a z e m u p a ­ d a j ą c e g o w p ł y w u s ą d ó w k o ś c i e l n y c h n a M o r a w a c h j e s t r ó w n i e ż g w a ł t o w n y w z r o s t li c z b y p o z w ó w o d i n s t y t u c j i k o ś c i e l n y c h d o s ą d u z i e m s k i e g o p o p o n o w ­ n y m o t w a r c i u k s i ą g z i e m s k i c h s ą d o w y c h ( z e m s k e d e s k y ) w l a t a c h 1 4 3 6 - 1 4 3 7 ( t z n . p o r e w o l u c j i h u s y c k i e j ) . S p o r y k s i ę ż y b y ł y p o w s z e c h n i e r o z s t r z y g a n e p r z e d s ą d e m z i e m s k i m . O ło - m u n i e c k i b i s k u p T a s z B o s k o v i c w s w o i m d z i e l e u s t a n a w i a , ż e j e ś l i k s i ę d z u d z i e j e s i ę k r z y w d a z e s t r o n y o s o b y ś w i e c k i e j , m a s i ę o n z w r ó c i ć d o s t a r o s t y ( z e m s k y h e j t m a n , c a p i t a n e u s t e r r a e ) l u b d o p a n ó w . J e ś l i b y j e d n a k n i e z n a ­ l a z ł s p r a w i e d l i w o ś c i , w t e d y m o ż e w n i e ś ć s k a r g ę d o b i s k u p a , k t ó r y w y s t ą p i d o s t a r o s t y i p a n ó w z ż ą d a n i e m z a ł a t w i e n i a s p r a w y . W w y p a d k u b r a k u p o p r a w y K o ś c ió ł p o z y w a d o s ą d u k o ś c i e l n e g o , a n a w e t r z u c a k l ą t w ę . C z e s k i k o d e k s z i e m s k i z 1 5 0 0 r. ( tz w . V l a d i s l a v s k e z r i z e n i z e m s k e ) j u ż z u p e ł n i e j e d n o z n a c z ­ n i e p r z e k a z y w a ł r o z p r a w y w ś w i e c k i c h s p r a w a c h o s ó b s t a n u d u c h o w n e g o d o s ą d u z i e m s k i e g o . V i k t o r i n K o r n e l z e V s e h r d , a u t o r z n a k o m i t e g o d z i e ł a o c z e s k i m p r a w i e z i e m s k i m ( O p r a v e c h , s u d i e c h i o d s k a c h z e m i c e s k e k n i h y 17 J. Kejr, P ro n ik a n i kanonickeho p ra v a , s. 146.

18 J. Cechura, Sekularizace cirkevnich statku v husitske revoluci a nektere aspekty ekono- mickeho a socialniho vyvoje v Cechach v dobi pozdn ih o stredoviku, „Husitsky Tabor” 9, 1986-1987, s. 95; J. C echura, K n ekterym aspektum s ta tn i ideologie a sek u la riza cn ich id e ji v pred h u sitsk ych Cechach, „Casopis N arodniho m uzea”, ra d a historicka, 155, 1986, 1-2, s. 31; T. Borovsky, K laśtery, p a n o v n ik a za k la d a te le n a stredoveke M oravi, Brno 2005, s. 191.

(7)

d e v a t e r y ) , m ó w i o p r a w i e d u c h o w n y m i o s ą d z i e k o ś c i e l n y m j a k o z j a w i s k u d a w n o m i n i o n y m , z a n i k p r a w a k o ś c i e l n e g o ł ą c z y z a b s e n c j ą a r c y b i s k u p a i z m n i e j s z e n i e m m a j ą t k u k o ś c i e l n e g o 19. U p a d e k z n a c z e n i a i w y e g z e k w o w a ­ n i a p r a w a k o ś c i e l n e g o w o k r e s i e o d l a t d w u d z i e s t y c h X V w . z n a j d u j e o d b ic i e r ó w n i e ż w z m n i e j s z a n i u s a n k c j i w u s t a l e n i a c h m o r a w s k i c h u s t a w d i e c e z j a l ­ n y c h . W p o r ó w n a n i u z e s t a t u t a m i p o c h o d z ą c y m i z o k r e s u p r z e d h u s y c k i e g o t y l k o w o g r a n i c z o n y m s t o p n i u s t o s u j e s i ę s a n k c j ę e k s k o m u n i k i 20. I I I . P r a w o d a w s t w o . Z b i o r y p r a w a k a n o n i c z n e g o K o m p e t e n c j e p r a w o d a w c z e w K o ś c i e l e n a l e ż a ł y d o p a p i e ż a , l e g a t a p a p i e ­ s k i e g o , m e t r o p o l i t y i b i s k u p a d i e c e z j a l n e g o . W e d ł u g t e o r i i k o n s y l i a r y z m u w ł a d z ę w K o ś c i e l e m i a ł r ó w n i e ż s o b ó r p o w s z e c h n y . K o n s t y t u c j i s o b o r ó w p o ­ w s z e c h n y c h n i e m a w a r c h i w a c h i b i b l i o t e k a c h w R e p u b l i c e C z e s k i e j . T y lk o p r a s k a B i b l i o t e k a N a r o d o w a p r z e c h o w u j e r ę k o p i s z r u b r y k a m i I V s o b o r u l a t e r a ń s k i e g o 21. M o ż n a j e d y n i e s p e k u l o w a ć , c z y t e k s t y p o s t a n o w i e ń ś r e d n i o ­ w i e c z n y c h s o b o r ó w e k u m e n i c z n y c h b y ł y d o d y s p o z y c j i b i s k u p a w o ś r o d k a c h a d m i n i s t r a c y j n y c h d i e c e z j i 22. D e k r e t G r a c j a n a . P i e r w s z ą w z m i a n k ą , d o k t ó r e j o d n o s i s i ę w z m i a n k a o i s t n i e n i u D e k r e t u G r a c j a n a n a t e r e n a c h z i e m c z e s k i c h , j e s t i n f o r m a c j a k r o n i k a r z a V i n c e n c i u s a , k t ó r y b y ł w r o k u 1 1 5 9 w y s ł a n y p r z e z b i s k u p a D a n i e ­ l a d o B o l o n i i „ p r o e m e n d i s d e c r e t i s ”23. Ś r e d n i o w i e c z n e s p i s y z b i o r ó w b i b l i o ­ t e k w C z e c h a c h i n a M o r a w a c h n o t u j ą o b e c n o ś ć D e k r e t u w 2 5 p r z y p a d k a c h . M i a ł y g o b i b l i o t e k i k a p i t u ł k a t e d r a l n y c h , p r a s k i c h k o l e g i ó w u n i w e r s y t e c k i c h , b i b l i o t e k i k l a s z t o r ó w , w ł a ś c i c i e l a m i b y l i r ó w n i e ż p o s z c z e g ó l n i p r a ł a c i , a n a ­ w e t p l e b a n i e 24. O b e c n i e z n a j d u j e s i ę w R e p u b l i c e C z e s k i e j 11 r ę k o p i s ó w

19 J . M acek, V ira a zb o zn o st ja g ello n sk é h o véku, P ra h a 2001, s. 103-104, 192-193; F. Cada, Z lom ky ztraceného spisu olomouckého bisku pa Tasa, „Studie o rukopisech” 12, 1973, s. 13, 19-22; J. Valka, H u sitstvi na M oravé. N abozenska snasenlivost. J a n A m os Komensky, Brno 2005, s. 231-235; T. Borovsky, Klastery, s. 204-205; J. Kejr, D v é stu d ie o h u sitském pra vn ictvi, „Rozpravy CSAV”, rad a spolecenskovedni, roc. 64, ses. 5, P ra h a 1954, s. 19; M. Bohacek, Rimské a kanonické p ra v o v dile Vsehrdovi, „Pravnehistorické studie” 7, 1961, s. 152, 154.

20 Por. P. Krafl, M oravské d iecézn i za k o n o d a rs tv i v d ru h é p o lo vin é 15. stoleti, in: XXVII. m ikulovské sym pozium Vyvoj cirkevni spravy n a Morave, 9.-10. rijn a 2002, Brno 2003, s. 333; P. K rafl, M o ra vsk a sy n o d a ln i sta tu ta , s. 210.

21 N arodni knihovna P ra h a , sign. XXIII.E.59. C o n stitu tion es C oncilii q u a r ti L ateran en sis u n a cum C o m m en ta riis glo ssa to ru m , ed. A. G arcia y G arcia, „M onum enta iu ris canonici”, series A: Corpus glossatorum , vol. 2, C itta del Vaticano 1981, s. 132.

22 P. Krafl, C irkevn i p ra v o v Eechach a n a M oravi ve 13.-15. stoleti, in: Sacri canones servandi sunt. Ius canonicum et statu s ecclesiae saeculis XIII-XV, red. P. Krafl, P ra h a 2008, s. 99.

23 Por. E. O tt, B eiträge, s. 31; E. O tt, Pusobeni, s. 182; H. Jirecek, P ra v n ick y zivot, s. 14; M. Bohacek, E inflüsse des röm ischen Rechts, s. 13; P. Landau, K anones u n d Dekretalen. Beiträge z u r Geschichte d e r Q uellen des kanon isch es R echts, Goldbach 1997, s. 415-416; J . Kejr, P ra v n i k u ltu r a ceského stredoviku , „M inulosti Zapadoceského k raje” 31, 1996, s. 7-25, s. 18; J. Kejr, K rozsiren i k an on istickych rukopisü, s. 367.

24 J. Kejr, P ra m en y a lite ra tu ra , s. 24-26; P. K rafl, C irk evn i p ra v o v Cechach a n a M oravé, s. 98.

(8)

z t e k s t e m D e k r e t u G r a c j a n a , a l e ż a d n e g o z n i c h n i e m o ż n a u t o ż s a m i ć z z a p i s a m i ś r e d n i o w i e c z n y c h k a t a l o g ó w . S z a c u j e s i ę , ż e z a c h o w a n e r ę k o p i s y t o t y l k o 1 0 % i c h p o p r z e d n i e j li c z b y 25. W i ę k s z o ś ć n a s z y c h r ę k o p i s ó w D e k r e t u G r a c j a n a , m i a n o w i c i e 8 , j e s t b o g a t o o z d o b i o n a i l u m i n a c j a m i 26. W ś r e d n i o ­ w ie c z n y c h s p i s a c h s ą lic z n e n o t a t k i o i s t n i e n i u k o m e n t a r z y d o D e k r e t u ( s u m m y , a p a r a t y ) l u b w e r s j i k r ó t k i c h i e k s c e r p t ó w 27. Z b i o r y d e k r e t a l ó w p a p i e s k i c h . M a s o w e m u w z r o s t o w i li c z b y d e k r e t a l i ó w p a p i e s k i c h t o w a r z y s z y ł o w i e l e p r ó b z e b r a n i a i c h w z b i o r a c h . T a k i c h z b i o r ó w o z n a c z a n y c h C o m p i l a t i o n e s a n t i q u e w c z e s k i c h i m o r a w s k i c h b i b l i o t e k a c h d o c h o w a ł o s i ę s t o s u n k o w o n i e w i e l e 28. W i ę k s z e g o r o z p o w s z e c h n i e n a d o c z e k a ­ ł y s i ę z b i o r y L i b e r e x t r a , L i b e r s e x t u s o r a z C l e m e n t i n a e . N a j b a r d z i e j z n a n y m z b i o r e m d e k r e a l i ó w w k l a s y c z n y m o k r e s i e k a n o n i s t y k i b y ł z b i ó r G r z e g o r z a I X L i b e r e x t r a29. W m n i e j s z e j l i c z b ie n i ż L i b e r e x t r a z a c h o w a ł s i ę w b i b l i o t e ­ k a c h L i b e r s e x t u s . C z ę s t o L i b e r s e x t u s b y w a w r ę k o p i s i e r a z e m z C l e m e n t i n a - m i 30. P r z e t r w a ł y l i c z n e t y t u ł y l i t e r a t u r y k a n o n i s t y c z n e j p o ś w i ę c o n e k s i ę g o m d e k r e t a ł ó w , w y t w o r z o n e n a t e r e n a c h E u r o p y . Z l i t e r a t u r y k a n o n i c z n e j n a j ­ l i c z n i e j s z e s ą d z i e ł a p o ś w i ę c o n e L i b e r e x t r a3 1. D e k r e t a ł y G r z e g o r z a I X n i e ­ w ą t p l i w i e w n i e d ł u g i m c z a s i e p o z a p o c z ą t k o w a n i u d z i a ł a l n o ś c i w y d z i a ł u p r a ­ w a n a u n i w e r s y t e c i e p r a s k i m s t a ł y s i ę p r z e d m i o t e m n a u k i . P i e r w s z y m p r o f e ­ s o r e m , k t ó r y w P r a d z e p r o w a d z i ł w y k ł a d y d e k r e t a ł ó w , b y ł B o n s i g n o r e B o n s i ­ g n o r i , s p r o w a d z o n y z B o lo n i i n a ż y c z e n i e K a r o l a I V 32. Z p r o f e s o r ó w p r a s k i e ­ g o w y d z i a ł u p r a w a k o m e n t a r z e d o k s i ą g z o s t a w i ł p o s o b i e B o g u s ł a w z K r n o - v a ; z a ś d o k s i ę g i c z w a r t e j d e k r e t a ł ó w - A d a m z N e z e t i c 3 3 . P o t r z e b a ł a t w i e j ­ s z e j o r i e n t a c j i w m a s i e p o s t a n o w i e ń b y ł a p o d s t a w ą o p r a c o w a ń l i c z n y c h k o n - k o r d a n c j i d o d e k r e t a ł ó w 34.

25 J . Kejr, L es m a n u scrip ts d u D écret de G ratien d a n s les biblioth èqu es Tchécoslovaques, „S tudia G ra tia n a ” 8, 1962, s. 13-109; M. Bohacek, L ite r a tu r a stredovékÿch p r a v n ic h Skol v ru kopisech k a p itu ln i kn ih ovn y olomoucké, „Rozpravy CSAV”, ra d a spolecenskych ved, roc. 70, ses. 7, P ra h a 1960, s. 34-35. Por. J. Kejr, P ro n ik a n i kanonického p râ v a , s. 141, 142.

26 Por. A. M elnikas, The C orpu s o f the M in ia tu res in the M a n u scrip ts o f D ecretu m G ratia- ni, I.-III., „S tu d ia G ra tia n a ” 16, Rom ae 1975; J . K ejr, S k r z ic z ie k m e fe c it (K m in ia tu re v rukopisu Dekretu G ratianova v K nih ovm M etropolitni k apitu ly prazské, sign. I. 1), in: Septuaginta P aulo S p u n ar oblata (70+2), red. J. K. K roupa, P ra h a 2000, s. 472-482.

27 J . Kejr, P ra m en y a litera tu ra , s. 26-31; P. K rafl, C irk evn i p ra v o v Cechach a n a M oravé, s. 98-99.

28 J . Kejr, P ra m en y a litera tu ra , s. 31-32; M. Bohacek, L ite ra tu ra stredovékÿch p ra v n ic h Skol, s. 38-41; P. Krafl, C irk evn i p ra v o v Cechach a n a M oravé, s. 100.

29 J. Kejr, Pram eny a literatura, s. 34-35; P. Krafl, Cirkevni pra vo v Cechach a na Moravé, s. 100. 30 Ibidem.

31 Ibidem.

32 J . Kejr, Po stopach p rv n ih o profesora p r a v n a P ra zsk é u n iverzité, „Studie o rukopisech” 16, 1977, s. 3-12. Por. J . Kejr, D éjin y p ra z sk é P ra v n ick é u n iverzity, P ra h a 1995, s. 52.

33 J . K ejr, K a n o n istic k é d o p ln k y k so u p is u ru k o p isù k n ih o vn y M e tr o p o litn i k a p itu ly prazské, StR 21, 1982, s. 25, 29; J. Kejr, P ra m en y a litera tu ra , s. 38; J . Kejr, D éjin y pra zsk é P ra vn ick é un iverzity, s. 52-53.

34 J . Kejr, „C on cordan tia d e creta liu m cu m d ecretis” H erm an a z P rahy, „Studie o rukopi­ sech” 13, 1974, s. 29-34, s. 39, pozn. 37; M. Svabensky, N e zn a m ÿ kan on istickÿ ru kopis H erm a­ n a z Prahy, b isk u p a Varm ijského, „Studie o rukopisech” 11, 1972, s. 177-179.

(9)

S t a t u t y l e g a c k i e . W a ż n y m ś r o d k i e m d l a s z e r z e n i a n a k a z ó w p r a w a o g ó l­ n e g o , p o s t a n o w i e ń s o b o r ó w e k u m e n i c z n y c h i z b i o r ó w p r a w a k a n o n i c z n e g o b y ł y s t a t u t y l e g a t ó w p a p i e s k i c h . S t a t u t y l e g a c k i e z r e g u ł y b y ł y p u b l i k o w a ­ n e n a s y n o d z i e z w o ł a n y m w t y m c e l u d l a j e d n e j l u b k i l k u p r o w i n c j i k o ś c i e l ­ n y c h . C z ę s t e o d b y w a n i e s y n o d ó w l e g a c k i c h m ó w i o z n a c z e n i u , j a k i e i m S t o l i ­ c a p a p i e s k a p r z y p i s y w a ł a . L i c z n e b y ł y s y n o d y l e g a c k i e w d r u g i e j p o ło w ie X I I I i n a p o c z ą t k u X I V w. D i e c e z j e p r a s k a i o ł o m u n i e c k a p o d t y m w z g l ę d e m n i e z b y t i n t e r e s o w a ł y p a p i e ż a i j e g o l e g a t ó w . W o m a w i a n y m o k r e s i e o d b y ł y s i ę t y l k o d w a s y n o d y l e g a c k i e , k t ó r y c h u s t a w y b y ł y o b o w i ą z k o w e d l a d i e c e z j i p r a s k i e j i o ł o m u n i e c k i e j , p r z y c z y m a n i j e d e n z n i c h n i e o d b y w a ł s i ę n a t e r e n i e C z e c h l u b M o r a w . C h o d z i ł o t u o s y n o d y l e g a t ó w p a p i e s k i c h G w i d o n a i J a n a B o c c a m a z z o , k a r d y n a ł a - b i s k u p a w T u s c u l u m . P i e r w s z y o d b y ł s i ę w W i e d n i u w 1 2 6 7 r. ( d l a d i e c e z j i p r a s k i e j ) 35, d r u g i w W u r z b u r g u w 1 2 8 7 r. ( d l a d i e c e z j i p r a s k i e j i o ł o m u n i e c k i e j ) 36. W c z e s k i c h i m o r a w s k i c h b i b l i o t e ­ k a c h j e d n a k ż a d e n o p i s t y c h s t a t u t ó w s i ę n i e d o c h o w a ł . W k a ż d y m k o ś c i e l e k a t e d r a l n y m o b o w i ą z k o w o m u s i a ł s i ę z n a j d o w a ć u w i e r z y t e l n i o n y p i e c z ę c i ą l e g a t a t e k s t s t a t u t ó w , i s t n i a ł t e ż o b o w i ą z e k o d c z y t a n i a s t a t u t ó w 37. P o p o ­ w s t a n i u p r a s k i e j p r o w i n c j i k o ś c i e l n e j p r a w o m o c n o ś ć o b y d w ó c h w y m i e n i o ­ n y c h s t a t u t ó w l e g a c k i c h f o r m a l n i e n i e b y ł a o d w o ł a n a . Z a n i e w a ż n e n i e u z n a ł i c h A r n o s z t z P a r d u b i c w s w y c h s t a t u t a c h p r o w i n c j o n a l n y c h z 1 3 4 9 r ., c z e g o z r e s z t ą b e z u p r a w n i e n i a l e g a c k i e g o l u b s p e c j a l n e g o p o z w o l e n i a p a p i e ż a w y ­ k o n a ć n i e m ó g ł . N i e z r o b i l i te g o n a s t ę p c y A r n o s z t a o b d a r z e n i k o m p e t e n c j a m i s t a ł e g o l e g a t a p a p i e s k i e g o ( o d r o k u 1 3 6 5 ) 38. U p r a w n i e n i a l e g a t a p a p i e s k i e g o w y k o r z y s t a ł w z a k r e s i e p r a w o d a w s t w a p r a s k i b i s k u p J a n z J e n s t e j n u . N a n a j w a ż n i e j s z y m z e s w o i c h s y n o d ó w l e g a c k i c h w 1 3 8 1 r. p r o m u l g o w a ł d l a d i e c e z ji m i ś n i e n s k i e j , r e g e n s b u r s k i e j i b a m b e r s k i e j s t a t u t y A r n o s z t a z P a r d u ­ b i c z 1 3 4 9 r .39 S t a t u t y p r o w i n c j o n a l n e . M e t r o p o l i t a k o r z y s t a ł z p r o w i n c j o n a l n y c h s t a t u ­ t ó w i n a d a w a ł p r a w a w a ż n e d l a c a ł e j p r o w i n c j i . N a t e r e n i e d i e c e z j i p r a s k i e j

35 P. Jo h an ek , D a s W iener K o n zil von 1267, d e r K a rd in a lle g a t G u ido u n d die P o litik O tto k a rs II. P0em ysl, „Jahrbuch für L andeskunde von N iederösterreich”, Neue Folge, 44-45, 1978-1979, s. 312. Edycja: J.D . M ansi, S a cro ru m conciliorum n o va et a m p lis s im a collectio, XXIII., V enetiis 1779, p. 1170 n; J.F. S channat, J. H artzheim , C oncilia G erm aniae, III., Colo- niae A ugustae A grippinensium 1760, p. 632 n.

36 P. K rafl, L eg a tsk a s ta tu ta p ro P olsko a p ro v in c ia ln i s ta tu ta H n izd n a do konce 15. stoleti, „Sbornik archivnich p raci” 51, 2001, s. 402, 419-420; P. K rafl, L egatske a p ro v in c ia ln i za k o n o d a rs tv i p ro olom ouckou diecezi o d p o lo vin y 13. stoleti, „Sbornik archivnich p raci” 53, 2003, s. 555, 571-572. Edycja: F.X. H im m elstein, S yn o d ico n H erbipolense. G eschichte u n d S ta tu te n d e r im B isth u m W ü rzbu rg geh a lten en C oncilien u n d D ioecesan syn oden , W ürzburg 1855, s. 42-60, n r 15.

37 F. X. H im m elstein, S yn odicon H erbipolense, s. 47, 60.

38 P. Krafl, L egatske a p ro v in c ia ln i za k o n o d a rs tv i p ro olom ouckou diecezi, s. 563.

39 P razske syn o d y a koncily p red h u sitsk e doby, red. J.V. Polc, Z. H ledikova, P ra h a 2002, s. 214; P. Krafl, A rn ostova p ro v in c ia ln i s ta tu ta z roku 1349 - v yz n a m n a ceska p r a v n i p a m a tk a , in: A rnost z Pardubic (1297-1364). Osobnost - okruh - dedictvi. Postać - środowisko - dziedzic­ two, red. L enka Bobkova, Ryszard Gladkiewicz, P e tr Vorel, Wroclaw - P ra h a - P ardubice 2005, s. 59-64, s. 62.

(10)

i o ł o m u n i e c k i e j a ż d o 1 3 4 9 r. o b o w i ą z y w a ł y m o g u n c k i e s t a t u t y p r o w i n c j o ­ n a l n e , n a s t ę p n i e p r a s k i e s t a t u t y p r o w i n c j o n a l n e 40. D u ż e z n a c z e n i e m a j ą s t a t u t y p r o w i n c j o n a l n e w y d a n e 1 3 1 0 r. w M o g u n c j i p r z e z a r c y b i s k u p a P i o t r a z A s p e l t u . M a j ą o n e c h a r a k t e r k o d y f i k a c j i 41. W n a s t ę p s t w i e u s t a n o w i e n i a p r a s k i e g o b i s k u p s t w a w 1 3 4 1 r . 42 a r c y b i s k u p i m o g u n c c y t r a c ą r ó w n i e ż u p r a w n i e n i a p r a w o d a w c z e ; w r o k u 1 3 4 4 p r z e n i e s i o n o d i e c e z j ę o ł o m u n i e c k ą z m o g u n c k i e j p r o w i n c j i k o ś c i e l n e j d o n o w e j p r o w i n c j i p r a s k i e j . P o d o b n i e d z i e ­ j e s i ę n a M o r a w a c h . W s z e l k i e s t a t u t y p r o w i n c j o n a l n e a r c y b i s k u p ó w m o g u n c - k i c h u n i e w a ż n i ł a p r o m u l g a c j a k o d y f i k a c j i A r n o s z t a z P a r d u b i c n a s y n o ­ d z i e p r o w i n c j o n a l n y m z 1 1 - 1 2 l i s t o p a d a 1 3 4 9 r. S t a t u t y m o g u n c k i e s t a ł y s i ę ź r ó d ł e m i p o d s t a w ą d l a w i ę k s z o ś c i a r t y k u ł ó w p r o w i n c j o n a l n y c h s t a t u t ó w A r- n o s z t a , n o w a k o d y f i k a c j a p o w s t a ł a w z a s a d z i e j a k o r a c j o n a l i z o w a n y w y c i ą g z k o n s t y t u c j i m o g u n c k i c h . K o d y f i k a c j a t a , p r z e z c z e s k ą h i s t o r i ę p r a w a n i e d o ­ c e n i o n a , z a l i c z a s i ę d o n a j w a ż n i e j s z y c h z a b y t k ó w c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a . P r z y p u s z c z a s i ę , ż e p o w s t a ł o o k o ło t y s i ą c a r ę k o p i s ó w . M i a ł a t e ż w p ł y w n a p r a w o d a w s t w o w p a ń s t w a c h o ś c i e n n y c h ( p o l s k i e s t a t u t y p r o w i n c j o n a l n e z 1 4 2 0 r ., tz w . s t a t u t y p ło c k i e ) . Z a c h o w a ł a m o c p r a w n ą p r z e z d w a s t u l e c i a , w e w s z y s t k i c h p r o w i n c j a c h ( p r a s k i e j , m i ś n i e ń s k i e j , r e g e n s b u r s k i e j i b a m b e r - s k i e j - j a k o s t a t u t y l e g a c k i e . ) D o n a s z y c h c z a s ó w p r z e t r w a ł o 8 7 r ę k o p i s ó w , b ą d ź f r a g m e n t ó w z o p i s e m k o d y f i k a c j i A r n o s z t a 4 3 . K o l e j n e s t a t u t y p r o w i n c j o ­ n a l n e p u b l i k o w a l i a r c y b i s k u p i n a p r a s k i c h s y n o d a c h p r o w i n c j o n a l n y c h , o d b y ­ w a j ą c y c h s i ę p r z e w a ż n i e w p a ź d z i e r n i k u 44. S t a t u t y d i e c e z j a l n e . B i s k u p i d i e c e z j a l n i z a c z ę l i k o r z y s t a ć z e s w o i c h u p r a w n i e ń p r a w o d a w c z y c h p u b l i k o w a n i e m s t a t u t ó w d i e c e z j a l n y c h , z b i o r u o g ó l n i e j s z y c h u s t a n o w i e ń o c h a r a k t e r z e n o r m a t y w n y m z m o c ą o b o w i ą z u j ą c ą n a t e r e n i e j e d n e j d i e c e z j i , o d p o ło w y X I I I w i e k u . P r z e w a ż n a c z ę ś ć s t a t u t ó w d i e c e z j a l n y c h b y ł a p r o m u l g o w a n a n a s y n o d z i e d i e c e z j a l n y m 45. P i e r w s z e w y ­ d a ł B r u n o z S c h a u e n b u r g a w 1 2 5 3 r. ( w y g ł o s z o n e p o z a s y n o d e m ) , n a j s t a r s z e m o r a w s k i e s t a t u t y o p u b l i k o w a n e n a s y n o d z i e p o c h o d z ą z 1 2 8 2 r. ( o g ł o s i ł j e

40 P. Krafl, L egatske a p ro v in c ia ln i za k o n o d a rstvi, s. 551-581; P. K rafl, P ro vin cia l a n d Legatine S ta tu tes o f the A rchbishops o f Prague, „Quaestiones Medii Aevi Novae” 8, 2003, s. 289-300.

41 J . F. Schannat, J . H artzheim , C oncilia G erm aniae, IV., Coloniae A ugustae A grippinen- sium 1761, p. 174-224. P. Krafl, L egatske a p ro v in c ia ln i za k o n o d a rstv i, s. 573-574; J . Hefele, K onzilien gesch ichte, VI., F reib u rg im B reisgau 1890, s. 497-503.

42 Z. H ledikova, B isk u p J a n TV. z D ra ź ic (1301-1343), P ra h a 1992, s. 165.

43 P ra zske syn o d y a koncily, s. 115-164. P. Krafl, A rn o sto va p ro v in c ia ln i s ta tu ta z roku 1349, s. 59-63; P. K rafl, P ro v in cia l a n d L egatin e S ta tu tes , s. 292-293; P. K rafl, L egatske a p ro v in c ia ln i za k o n o d a rstv i, s. 556-557, 567-569, 574-576; I. H lavacek, K odikologisch -biblio- theksgeschich tlich e B em erku n gen zu d en P ro v in zia lsta tu te n E rn sts von P a rd u b itz von 1349, in: Partikularsynoden im späten M ittelalter, red. N. K ruppa, L. Zygner, G öttingen 2006, s. 331-350.

44 P. Krafl, P ro vin cia l a n d L egatine S ta tu tes, s. 293-297, 300; P. K rafl, L egatske a p ro v in - c ia ln i za k o n o d a rstvi, s. 557-561, 569, 576-580; P. Krafl, C irk e vn i p ra v o v Cechach a n a M o ra v e, s. 106, przyp. 229.

45 P. K rafl, S t re d o v eke d iec ezn i syn o d y v Cechach, n a M o r a v e a ve S lezsk u , „Casopis N arodniho m uzea”, ra d a historicka, 169, 2000, 1-2, s. 1-20; P. Krafl, S yn ody a sta tu ta , s. 47-58, 66-75.

(11)

b i s k u p D e t r i c h ) . N a j s t a r s z e p r a s k i e s t a t u t y w y d a l J a n I V z D r a z i c n a s y n o ­ d z i e r o k u 1 3 0 8 . W c z e ś n i e j n a s y n o d a c h p u b l i k o w a l i s t a t u t y d i e c e z j a l n e b i ­ s k u p i o l o m u n i e c k i B r u n o i p r a s k i T o b i a s z z B e c h y n e 46. D o n a s z y c h c z a s ó w ż a d e n n i e p r z e t r w a ł . K r e s p u b l i k o w a n i u s t a t u t ó w w d i e c e z j i p r a s k i e j p o ł o ż y ­ ł a r e w o l u c j a h u s y c k a , n a t o m i a s t w o ł o m u n i e c k i e j n a d a l w y d a w a n o j e d o k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a . M o r a w s k i e s t a t u t y d i e c e z j a l n e , p u b l i k o w a n e w t r z y ­ d z i e s t o l e t n i c h i n t e r w a l a c h , n a b i e r a j ą o g ó l n i e j s z e g o c h a r a k t e r u i r e g u l u j ą s z e r s z y z a k r e s p r o b l e m o w y c h k w e s t i i . P r a s k i e p o s t a n o w i e n i a s y n o d a l n e , p u ­ b l i k o w a n e a ż d w a r a z y w r o k u , w w i ę k s z e j c z ę ś c i s i ę d o c h o w a ł y w p o s t a c i p r o t o k o ł ó w s y n o d a l n y c h ( p r o t o c o l u m s y n o d a l e)47. R o z p o w s z e c h n i e n i e s t a t u t ó w . R o z p o r z ą d z e n i a s t a t u t ó w l e g a c k i c h i p r o ­ w i n c j o n a l n y c h X I I I i p o c z ą t k u X I V w. o g r a n i c z a j ą o b o w i ą z e k p o s i a d a n i a t e k ­ s t u s t a t u t ó w d o k o ś c i o ł ó w k a t e d r a l n y c h e w e n t u a l n i e k o l e g i a c k i c h , g d z i e m a b y ć d o s t ę p n y o r y g i n a ł u w i e r z y t e l n i o n y p i e c z ę c i ą w y d a w c y 48. S t a t u t y z X I I I i p i e r w s z e j p o ło w y X I V w . n i e n a k a z u j ą w s z y s t k i m p r o b o s z c z o m p o s i a d a n i a o d p i s u 49. S t a t u t y z X I I I w . z n a j d u j ą s i ę w k o d e k s a c h p e r g a m i n o w y c h . D l a t e ­ g o d z i ś r z a d k o m o ż n a j e z n a l e ź ć . O g r a n i c z e n i e o b o w i ą z k u p o s i a d a n i a t e k s t u w a ż n e j n o r m y p r a w n e j d o g ł ó w n e j d i e c e z j i w i ą z a ł o s i ę z w y s o k i m k o s z t e m i b r a k i e m m o ż l i w o ś c i n a b y c i a m a t e r i a ł u d o p i s a n i a . O d d r u g i e j p o ł o w y X I V i n a p o c z ą t k u X V w . s y t u a c j a s i ę z m i e n i a . C z ę s t o p o w t a r z a n y n a k a z p o s i a d a ­ n i a o d p i s u s t a t u t ó w s k i e r o w a n y d o k l e r u p a r a f i a l n e g o 50 z n a j d u j e w y r a z w e w z g l ę d n i e w y s o k i e j l i c z b i e z a c h o w a n y c h k o d e k s ó w . W i ę k s z o ś ć z n i c h j e s t j u ż n a p i s a n a n a p a p i e r z e . Z t w ó r c z o ś c i ą n o r m p r a w n y c h z r e g u ł y ś c i ś l e s i ę w i ą ­ z a ł o s p r a w o z d a n i e s t a n u f a k t y c z n e g o K o ś c i o ł a . N a r z ę d z i e m b y ł a w i z y t a c j a m e t r o p o l i t y , b i s k u p i a i a r c h i d i a k o n a 51. IV . S ą d o w n i c t w o A r c h i d i a k o n , S ą d y b i s k u p i e . W C z e c h a c h i n a M o r a w a c h n i e p o w s t a ł y s a m o d z i e l n e s ą d y a r c y d i a k o n a . S t a t u t y p r o w i n c j o n a l n e A r n o s z t a z r o k u 1 3 4 9 i m o r a w s k i e s t a t u t y s y n o d a l n e z r o k u 1 3 1 8 p r z y z n a j ą a r c h i d i a k o n o m p r a ­ w o s ą d z e n i a w s p r a w a c h m a ł ż e ń s t w a i l i c h w i a r s t w a 52. S ą d o w n i c t w o b i s k u p i e

46 P. K rafl, S y n o d y a sta tu ta , s. 76-77, 125-127, 213-214; P razske syn ody a koncily, s. 17, 95-99; P. K rafl, N e zn a m a syn o d a ln i s ta tu ta olom oucke dieceze z roku 1282, in: Ad vitam et honorem . Profesoru Ja ro sla v u Meznikovi pratele a zaci k petasedm desatym narozeninam , red. T. Borovsky - L. J a n - M. W ihoda, Brno 2003, s. 101-104.

47 P. K rafl, S tfedoveke diec ezn i synody, s. 9, 13; P. K rafl, S y n o d y a sta tu ta , s. 58, 101-102. 48 P. K rafl, L egatske a p ro v in c ia ln i zä k o n o d ä rstvi, s. 562-563.

49 P razske syn o d y a koncily, s. 96-114; P. K rafl, S yn o d y a sta tu ta , s. 125-171.

50 P. K rafl, W ybrane a sp e k ty zycia syn odalnego w diecezjach: pra sk iej, ołom unieckiej, w ro ­ c ła w sk ie j i lito m ysk ie j do końca X V wieku. P orów nan ie, „Sobótka” 54, 1999, s. 477-479; P. Krafl, S y n o d y a sta tu ta , s. 84-85; P. Krafl, Z u r h a n d sch riftlich en Ü berlieferung u n d zu m G ebrauch d e r m ittela lterlich en m ä h risch en D iözesa n sta tu ten , „Zeitschrift der Savigny-Stiftung für R echts­ geschichte” 122, K anonistische A bteilung 91, 2005, s. 418-419.

51 P. Krafl, C ir k e v n ip r a v o v Cechach a n a M orave, s. 107-108. 52 „Prahy” 5, 1932, 2, s. 397, 416.

(12)

n a z i e m i a c h c z e s k i c h r e p r e z e n t u j ą o f i c ja ł , w i k a r i u s z g e n e r a l n y i k o r e k t o r k l e r u . P o c z ą t k i o f i c j a ł ó w w i ą z a ł y s i ę z o d d e l e g o w a n i e m k s i ę d z a p r z e z o r d y ­ n a r i u s z a ( s ę d z i a k a r n y ) d o r o z w i ą z a n i a k o n k r e t n y c h s p r a w . P o r a z p i e r w s z y p o j a w i a s i ę o f i c j a ł d i e c e z j i o ł o m u n i e c k i e j z a b i s k u p a B r u n a z S c h a u e n b u r k u ( 1 2 4 5 - 1 2 8 1 ) , k o n k r e t n i e w r o k u 1 2 5 8 , n a s t ę p n i e w l a t a c h 1 2 6 7 - 1 2 6 9 . D l a d i e c e z j i o ł o m u n i e c k e j t y p o w e j e s t p e r s o n a l n e p o ł ą c z e n i e u r z ę d ó w o f i c j a ł a i w i k a r i u s z a g e n e r a l n e g o ( o d 1 3 8 7 ) 53. W d i e c e z j i p r a s k i e j s p o t y k a m y s i ę z o f i c ja ł e m p o r a z p i e r w s z y z a b i s k u p a R e h o r e z V a l d e k a ( 1 2 9 6 - 1 3 0 1 ) . J a k o s t a ł y u r z ą d d z i a ł a w P r a d z e o f i c j a l a t p r z y n a j m n i e j o d c z a s u M i k u l a s a ( 1 3 1 9 - 1 3 2 6 ) . D z i a ł a l n o ś ć p r a s k i e g o o f i c j a ł a p o l e g a ł a n a p r z e s ł u c h a n i u i r o z s ą d z a n i u s p o ­ ró w , p r o w a d z e n i u r o z p r a w s ą d o w y c h , u s t a n a w i a n i u z a s t ę p c ó w s t r o n i z a ł a ­ t w i a n i u s p r a w z w i ą z a n y c h z p o s t ę p o w a n i e m s ą d o w y m . D o j e g o k o m p e t e n c j i n a l e ż a ł y n i e m a l w y ł ą c z n i e m a t r y m o n i a l i a . D o r o k u 1 3 7 9 m i a ł w s w e j g e s t i i s p o r y o b e n e f i c j a p a r a f i a l n e 54. W d ie c e z j i l i t o m y s k i e j f u n k c j o n o w a ł u r z ą d o f i­ c j a ł a p r z y n a j m n i e j o d 1 3 5 4 r .55 O d w o ł a n i a o d o f i c j a ł a k i e r o w a n o d o s ą d u m e t r o p o l i t y ; o d r o k u 1 3 4 4 d o M o g u n c j i (z d i e c e z j i p r a s k i e j w k o n s e k w e n c j i j e j e g z e m p c j i t y l k o d o r o k u 1 3 4 1 ) , o d r o k u 1 3 4 4 d o P r a g i . W i k a r i u s z g e n e r a l n y p o j a w i a s i ę p o r a z p i e r w s z y w d i e c e z j i o ł o m u n i e c - k i e j , k o n k r e t n i e w l a t a c h 1 2 5 8 - 1 2 6 9 , p o n o w n i e z a ś w r o k u 1 3 1 1 56. W P r a d z e w i k a r i a t g e n e r a l n y k o n s t y t u u j e s i ę z a A r n o s z t a z P a r d u b i c . D o r o k u 1 3 5 8 m i a ł t y l k o c h a r a k t e r z a s t ę p c z y ; A r n o s z t p o s t a n o w i ł p r z e k a z a ć w i k a r i u s z o m g e n e r a l n y m s z e r s z e k o m p e t e n c j e n a w y p a d e k n i e o b e c n o ś c i a r c y b i s k u p a 57. W 1 3 7 3 r. r o z p o c z ę l i p r o w a d z i ć a k t a s ą d o w e , p o r o k u 1 3 7 9 p r z e j m u j ą o d

53 B. Kubickova, K p o ca tk u m pra zsk eh o oficialatu , s. 396-398; K aterin a Valova, C u ria episcopalis O lom ucen sis v ran em novoveku, Olomouc 2002, s. 12-15; P. Elbel, O ficia la t v olo- moucke diecezi ve stredoveku (od pocatkü v 50. letech 13. s to leti do 50. le t 15. stoleti), in: Sacri canones servandi sunt, s. 326. 53 B. Kubickova, K p o ea tk u m p razskeh o oficialatu , „Sbornik prispevku k dejinam hlavniho m esta

54 B. Kubickova, K p o c a tk ü m p razskeh o oficialatu , s. 398-403, 411, 414-415; Z. Hledikova, Ü rad gen eraln ich vikarü p razskeh o a rcib isk u p a v dobe p red h u sitsk e, P ra h a 1971, s. 54-55, 65; Z. Hledikova, N ek o lik zlom kü sou dn ich p ise m n o sti z cirk evn i p ra x e dru h e p o lo vin y 14. a p o ca tk u 15. stoleti, „Taborsky archiv” 12, 2003-2004, s. 25; J.K . Vyskocil, A rn o st z P ardu bic, P ra h a 1947, s. 327-330. - Z. H ledikova, Z d ip lo m a tick e p ra x e p razskeh o o ficialatu ve dru h e p o lo vin e 14. stoleti, „Sbornik archivnich p raci” 22, 1972, s. 135-162; Z. H ledikova, D a s schriftliche Verm ächtnis d e r kirch lich en Gerichte in d e r m ittela lteric h en P ra g e r Diözese, in: La diplom atica dei docum enti guidiziari, red. G iovanna Nicolaj, C itta del Vaticano 2004, s. 499-520.

55 Z. H ledikova, L ito m y slsk e b isk u p s tv i, in: Litom ysl. D uchovni tv a r ceskeho m esta (Sbornik historickych praci), Litom ysl 1994, s. 40-41; Z. H ledikova, Ü rad g en eralnich vikarü, s. 13.

56 M. Kouril, D er O lm ü tze r B isc h o f B ru no von S ch au en bu rg u n d d e r D eutsche O rden , in: Acht J a h r h u n d e rt D eutschen O rdens in E inzelldarstellungen, red. K lem ens Wieser, Bad Godes­ berg 1967, s. 147; J . Bistricky, U rkun den des O lm ü tze r G en era lvik a ria ts in d e r ersten H älfte des 14. Ja h rh u n d erts, „Folia diplom atica” 1, 1971, s. 41; Z. Hledikova, Ü rad g en eraln ich vikarü, s. 10, 12-13.

57 Z. Hledikova, Ü rad gen eraln ich vikarü, s. 27-28; B. Kubickova, K p ocatkü m prazskeh o oficialatu , s. 414-415.

(13)

o f i c j a ł ó w s p o r y o b e n e f i c j a i p r a w o p a t r o n a t u 58. W d i e c e z j i p r a s k i e j p o w s t a ł s p e c y f i c z n y u r z ą d k o r e k t o r a k l e r u , s ę d z i e g o k a r n e g o d l a d u c h o w i e ń s t w a ( n a d z ó r n a d ż y c i e m i m o r a l n o ś c i ą ) . U r z ą d , n i e m a j ą c y a n a l o g i i w s ą s i e d n i c h d i e c e z j a c h E u r o p y Ś r o d k o w e j , p o w o ł a ł A r n o s z t z P a r d u b i c . N a j s t a r s z a w z m i a n k a o k o r e k t o r z e p o c h o d z i z c z a s ó w p r z e d r o k i e m 1 3 5 7 , g d y a r c y b i s k u ­ p e m b y ł m i a n o w a n y k o r e k t o r ( w y ł ą c z n i e ) d l a a r c h i d i a k o n a t u b e c h y n s k i e g o . P o c z ą t k o w o p r a c a k o r e k t o r a b y ł a p o w i ą z a n a z w i z y t a c j ą . W l a t a c h o s i e m ­ d z i e s i ą t y c h X I V w . p r z e k s z t a ł c i ł s i ę w s t a ł y u r z ą d d l a d i e c z j i ( „ d l a m i a s t a i d i e c e z j i ”). Z a r z ą d z a ł w i ę z i e n i e m a r c y b i s k u p i m i d b a ł o m o r a l e d u c h o w n y c h 59. O b r o ń c a p r a w . I n k w i z y c j a . P a p i e ż m ó g ł w y z n a c z y ć d l a o c h r o n y p r a w k o n k r e t n e j i n s t y t u c j i k o ś c i e l n e j s ę d z i e g o d e l e g o w a n e g o . L i c z b a k o n s e r w a t o ­ r ó w p r a w ( i u d e x e t c o n s e r v a t o r i u r i u m e t p r i v i l e g i o r u m e t l i b e r t a t u m ) m i a ­ n o w a n y c h p r z e z p a p i e ż a w z r a s t a w X I I I w. C z ę s t o b y l i m i a n o w a n i k o n s e r w a - t o r o w i e p o s z c z e g ó l n y c h z a k o n ó w l u b k l a s z t o r ó w 60. O b o k i n k w i z y c j i b i s k u p i e j p o j a w i a s i ę i n k w i z y c j a p a p i e s k a . P o c z ą t k i s t a ł e j i n k w i z y c j i p a p i e s k i e j d a ­ t u j ą s i ę o d r o k u 1 3 1 8 , g d y i n k w i z y t o r e m d i e c e z j i p r a s k i e j z o s t a ł d o m i n i k a n i n K o l d a z K o ld ic , a o ł o m u n i e c k i e j - m i n o r y t a H a r t m a n 61. S ą d o w n i c t w o u n i w e r s y t e c k i e . R o z w ó j s ą d o w n i c t w a u n i w e r s y t e t u p r a s k i e ­ g o b y ł p r o w a d z o n y p o d z n a k i e m s t o p n i o w e j p r z e m i a n y o d p o s t ę p o w a n i a d y s ­ c y p l i n a r n e g o p o k o ś c i e l n e r y g o r y p r a w n e . S f o r m u ł o w a n i e a u t o n o m i i u n i w e r ­ s y t e t u w a k t a c h f u n d a c y j n y c h p a p i e ż a i k r ó l a z n a c z y ł o u z n a n i e j u r y s d y k c j i r e k t o r a . S t a t u t y z 1 3 6 8 r. w y p o w i a d a j ą s i ę o r e g u l a r n e j j u r i s d y k c j i i n „ c a u s i s c i v i l i b u s e t i n i u r i a r u m ” . W p o c z ą t k a c h u n i w e r s y t e t u j u r y s d y k c j a r e k t o r a j e d ­ n a k b y ł a w y j ą t k o w a , s t o s o w a n a t y l k o w s p r a w a c h d y s c y p l i n a r n y c h i d o t y c z ą ­ c y c h h o n o r u a k a d e m i c k i e g o . U r z ę d e m a p e l a c y j n y m o d s ą d u r e k t o r a u n i w e r ­ s y t e t u b y ł s ą d p r a s k i e g o a r c y b i s k u p a . N a m o c y p r z y w i l e j u k r ó l a W a c ł a w a IV z 1 3 9 2 r. i p a p i e ż a B o n i f a c e g o I X z 1 3 9 7 r. c z ł o n k o w i e u n i w e r s y t e t u n i e p o d l e g a l i i n n y m s ą d o m w C z e c h a c h 62 .

58 Z. H ledikova, U rad gen eraln ich vikaru, s. 52, 54, 68, 70, 73-74, 81. Edycja a k t sądo­ wych: F. Tadra, S o u d n i a k ta konsistore P razske (A cta ju d ic ia r ia con sistorii P ragensis). Z ruko- p isu a rch ivu kap ito ln ih o v P raze, I.-VI., P ra h a 1893-1901.

59 Z. H ledikova, K orektori kleru p ra zsk e dieceze, „Pravnehistoricke studie” 16, 1971, s. 73, 74-77, 79; A. Podlaha, A k ta korektoru d u ch o ven stva dieceze p ra zsk e z le t 1 4 0 7-1410, P ragae 1921; J. Adamek, Reholnici a u ra d korektora kleru n a p o ca tk u 15. stoleti, in: H istoria m onastica I., S b o rn ik z k o lo k v ii a k o n fe re n c i p o ra d a n y c h v le te c h 2 0 0 2 -2 0 0 3 v c y k lu „Zivot ve stredovekem k la s te re ”, red. D. Foltyn, K. C harvatova, P. Sommer, „Colloquia m ediaevalia P ra- gensia” 3, P ra h a 2005, s. 97-102; J . Adam ek, A k ta korektoru kleru z let 1 4 0 7 -1 4 1 0 a p lzen sky d ik a n a t, in: H istoricka dilna, I. Sbornik prispevku prednesenych v roce 2006, red. S. K arlova, V. Liskova, J . Stoces, Plzen 2006, s. 44-54.

60 P. Krafl, C ir k e v n ip r a v o v Cechach a n a M orave, s. 111.

61 A. Patschovsky, D ie A nfän ge ein er stä n d ig en In q u isitio n in Böhm en. E in P ra g er In qu isi- toren-H andbu ch a u s d e r ersten H älfte d e s 14. J a h rh u n d erts, B erlin - New York 1975, s. 15, 20, 22-23. A. Patschowsky, K e tz er u n d K etzerfolgu n g in B öhm en im J a h r h u n d e rt vor H us, „Ge­ schichte in W issenschaft und U n te rric h t” 32, 1981, s. 261-272.

(14)

U c z e n i i s ą d o w n i c t w o . T e o r e t y c y r e f o r m a c j i c z a s ó w p r z e d h u s y c k i c h p o t ę ­ p i l i u j e m n e z j a w i s k o s ą d o w n i c t w a , z w ł a s z c z a p r z e k u p s t w a s ę d z i ó w i b r a k o b i e k t y w n o ś c i . C z e s c y r e f o r m a t o r z y n a c z e l e z H u s e m p o d e j m u j ą d y s k u s j ę n a t e m a t t e o r i i d o w o d ó w w p r o c e s i e k a n o n i c z n y m . J u ż w p i e r w s z y c h l a t a c h X V w. p o j a w i a j ą s i ę p i e r w s z e a t a k i n a t e o r i e d o w o d ó w s ą d o w y c h . P r z e d s t a w i c i e l i k i e r u n k u r e f o r m a t o r s k i e g o o s k a r ż a s i ę o h e r e z j ę . N ic n i e j e s t j e d n a k w s t a n i e s t ł u m i ć s a m o w o l i s ę d z i o w s k i e j . P r z e c i w n i e , c z ę s t o p r o w a d z i s i ę d o ś w i a d o m e ­ g o ł a m a n i a p r a w a p r z y u ż y c i u d o w o d u ś w i a d e c t w a i p o d o s ł o n ą p r a w p r o c e ­ s o w y c h . S ę d z i a n i e m ó g ł w y s t ą p i ć p r z e c i w ś w i a d k o w i , j e ś l i z e z n a n i e w p r a w ­ d z i e f o r m a l n i e b y ł o b e z w a d , c h o ć s ę d z i a n i e b y ł w e w n ę t r z n i e p r z e k o n a n y o j e g o p r a w d z i w o ś c i . H u s p o t ę p i a ł p r z e p i s y o o c e n i e d o w o d u ś w i a d k a w li ś c i e d o M . J a n a H u b n e r a z e s t y c z n i a 1 4 0 4 r.; n i e s p r a w i e d l i w y w y r o k w y k o n a n y w z g o d z ie z r e g u l a m i n e m p r o c e s u u w a ż a ł z a n i e z g o d n y z p r a w e m C h r y s t u s a . H u s f o r s u j e z a s a d ę o b i e k t y w n e j p r a w d y i c a ł k o w i c i e o d m a w i a t e o r i i d o w o d ó w f o r m a l n y c h . J e d y n i e s ę d z i a k i e r u j ą c y s i ę p r a w e m b o s k i m g w a r a n t u j e s p r a ­ w i e d l i w y w y r o k . K r y t y c z n ą o c e n ę p r z e p i s ó w p r o c e s o w y c h w y r a z i ł r ó w n i e ż w w y k ł a d a c h n a w y d z i a l e t e o l o g i c z n y m . F a ł s z y w e ś w i a d e c t w o u w a ż a z a c i ę ż ­ k i g r z e c h . D o n i o s ł a j e s t k w e s t i a U t r u m i u d e x s c i e n s t e s t e s f a l s e d e p o n e r e e t a c c u s a t u m e s s e i n n o c e n t e m , d e b e t i p s u m c o n d e m p n a r e , k t ó r e j p o d s t a w o w e f r a g m e n t y i z n a c z n a c z ę ś ć a r g u m e n t a c j i p o c h o d z i z d z i e ł a J a n a W i c l e f a D e c i v i l i d o m i n i o . A u t o r , w k t ó r y m J i r i K e j r i d e n t y f i k o w a ł M . J a n a z J e s e n i c e , w y r a ż a s w ó j p o g l ą d , ż e „ k a ż d y s ę d z i a p o w i n i e n s ą d z i ć w e d ł u g n a k a z u j a s n e ­ g o u m y s ł u ” . O d w o ł u j e s i ę d o p r a w a n a t u r a l n e g o , o p i e r a j ą c e g o s i ę n a P i ś m i e Ś w i ę t y m . O ś w i a d c z a , ż e n i e t r z e b a s z a n o w a ć n i e s p r a w i e d l i w e g o w y r o k u i n i e t r z e b a s i ę g o o b a w i a ć 63. J a n z J e s e n i c e z k o l e i z w r ó c i ł u w a g ę n a p r o b l e m p r z e k u p s t w a w k w e s t i i U t r u m i u d e x c o r r u p t u s f e r e n s s e n t e n c i a m p r o p a r t e c o r r u m p e n t e g r a v i u s p e c c a t q u a m p a r s c o r r u m p e n s6 4. Z t y m i p o g l ą d a m i z g a ­ d z a ł s i ę M . S i m o n , k t ó r y d ą ż y ł d o w z m o c n i e n i a p o z y c ji s ę d z i e g o 65. V . W y k s z t a ł c e n i e p r a w n e S t u d i a z a g r a n i c z n e . N a u k o w e m e t o d y w ś r e d n i o w i e c z u s t o s o w a n o t y l k o w d z i e d z i n i e p r a w a r z y m s k i e g o i k a n o n i c z n e g o . O s t u d i a c h s c h o l a r ó w z C z e c h i M o r a w n a u n i w e r s y t e t a c h e u r o p e j s k i c h ź r ó d ł a u d z i e l a j ą s k ą p y c h

63 J . Kejr, D ve stu d ie o h u sitsk em p ra v n ic tv i, „Rozpravy CSAV”, ra d a spolecenskovedni, roc. 64, ses. 5, P ra h a 1954, s. 19-20, 23-41; J. Kejr, O nekterych spisech M. J a n a z Jesenice, „Listy filologicke” 86, 1963, s. 78, 81; J . Kejr, Z pocatkü ceske reform ace, Brno 2006, s. 212-216; J. Kejr, S ta t, cirkev a spolecn ost v d isp u ta c ic h n a p ra zsk e u n iverziti v dobe H usove a husitske, „Rozpravy CSAV”, ra d a spolecenskych ved, roc. 74, ses. 14, P ra h a 1964, s. 36-37; J . Kejr, J a n H u s o p ra v n ic tv i, „Pravnehistoricke studie” 1, 1955, s. 92-95; J . Kejr, Ke zdrojü m h u sitskych nazorü n a teorii so u d n ich dükazü, „Pravnehistoricke studie” 11, 1965, s. 9-15.

64 J . Kejr, D ve stu d ie o h u sitsk em p ra v n ic tv i, s. 1-18; J . Kejr, S ta t, cirkev a spolecnost, s. 36.

Cytaty

Powiązane dokumenty

e) he/she assumes full legal and financial responsibility for the correctness of the statements included in this paragraph. Where it is found that the Author does not hold

Assume that {X k } +∞ −∞ is a sequence of identically distributed random variables with finite second moment.. Since weak convergence in IR ∞ is equivalent to convergence

Stack-losses of ammonia Y were measured in course of 21 days of operation of a plant for the oxidation of ammonia (NH3) to nitric acid (HNO 3 )... Discuss the obtained

To assess the spatial distribution of PCDDs/PCDFs and the reduction of their toxicity along large lowland reservoirs, the sediment samples from the middle and dam sections of the

Large deviations results for particular stationary sequences (Y n ) with regularly varying finite-dimensional distributions were proved in Mikosch and Samorodnitsky [19] in the case

The aim of the research was to examine the level of knowledge about whistleblowing and the attitude towards such behaviours among people at the beginning of their professional

An important characteristic feature that distinguishes LMI that we have found from known ones is the possibility to construct an ellipsoid of stabilizing matrices for

In model d, a considerable rise of stresses is observed which in the cortical bone on glossal side reach as much as 70 MPa; this constitutes twofoldness of the stresses which