• Nie Znaleziono Wyników

View of Natal’A Arsyen’Yeva and her aesthetic search

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "View of Natal’A Arsyen’Yeva and her aesthetic search"

Copied!
12
0
0

Pełen tekst

(1)

R O C Z N IK I H U M A N IS T Y C Z N E T o m L III, z e s z y t 7 - 2 0 0 5

BEATA SIWEK

O ESTETYCZNYCH POSZUKIWANIACH

NATALLI ARSIENNIEVEJ

Po przyłączeniu zachodniej części Białorusi do Polski, w w yniku porozum ień ryskich z 1921 roku, centrum literackiego i kulturalnego życia B iałorusinów stało się W ilno, z jeg o bogatymi ju ż w ów czas tradycjam i kulturalnym i. Tu skon­ centrow ały się znaczące białoruskie siły intelektualne, w tym także i literackie. Krytyk, publicysta i działacz społeczny A nton Łuckiew icz, dram aturg Franciszak Alachnow icz, prozaicy Anton Lavicki, Franuk U m iastouski, filo zo f i krytyk Uła- dzim ir Sam ojła, historyk literatury, pisarz M aksim H arecki, filo zo f i poeta Ihnat Kanczeuski, to tylko niektóre z osób zaangażow anych w proces tw orzenia i upow szechniania się kultury narodow ej-białoruskiej. W W ilnie ukazyw ały się też liczne gazety białoruskie „Грамадзянін”, „Беларускае ж ы ц ц ё”, „Беларуская дум ка”, „Н езалеж ная дум ка”, „Н езалеж ная Беларусь”, „Н аш а ніва” 1, dość prężnie rozw ijała się rów nież publicystyka (J. Łosik, A Ł uckiew icz, A. Sm olicz) i eseistyka (I. Kanczeuski, U. Sam ojła)2. Z W ilnem zw iązany je s t literacki debiut wybitnej białoruskiej poetki em igracyjnej N atalii A rsiennievej.

N atalia A rsiennieva urodziła się 20 w rześnia 1903 roku w Baku, choć sama bardziej czuje się zw iązana z W ilnem: „бо ж ы ць сведам а я пачала ў Вільні, якую я й лічу сваей бацькаўш чы най”3. Z pochodzenia była rd zenn ą Rosjanką, spokrew nioną w prostej linii z rodziną Lerm ontow ów , z której w yw odził się w y­

D r B E A T A S IW E K - a d iu n k t K ated ry L ite ratu ry R o sy jsk ie j K a to lic k ie g o U n iw e rsy tetu L u ­ b elsk ieg o , a d res d o k o resp o n d en c ji: A l. R a cław ic k ie 14, 2 0 -9 5 0 L u b lin .

1 C zasopiśm iennictw u Z achodniej B iałorusi p o św ięcony je s t arty k u ł Je rzeg o T raczuka, P rasa białoruska w II R zeczypospolitej (1918-1939), w: S tu d ia -p o lo n o -sla v ica -o rien ta lia . A cta littera ria , t. XIII, W arszaw a 1992.

2 Zob. n a ten tem at m. in. A. C. Л іс, JJim apam ypa З а хо д н яй Б еларусі, [w:] Г іст оры я беларускай літ а р а т ур ы ў ч ат ы рох т а м а х, t. 2, М інск 2002, s. 210-281.

5 H. А р с е н и е в а , 3 м а й го ж ы ц ц я п ісу, w: Н а суд гіст оры і. У спаміны . Д ы я л о гі, М інск 1994, s. 208.

(2)

bitny rosyjski poeta, M ichał Lermontow. Trafiw szy jed n ak do środow iska biało­ ruskiego stała się św iadom ą B iałorusinką, m ocno zaangażow aną w rozwój pi­ śm iennictw a białoruskiego. W kształtow aniu się jej świadom ości narodowej ogrom ną rolę odegrało gim nazjum białoruskie, w okół którego skupiały się biało­ ruskie elity intelektualne. Po ukończeniu gim nazjum , w 1921 roku wstąpiła na w ydział hum anistyczny U niw ersytetu W ileńskiego i rozpoczęła pracę jak o nau­ czycielka w jednej ze szkół białoruskich. W spółpracow ała w tym czasie z redak­ cjam i ów czesnych czasopism białoruskich. Po roku w yszła za mąż i wyjechała z W ilna. Kiedy je j mąż, oficer w ojska polskiego, na początku II w ojny światowej trafił do niewoli sow ieckiej, przeniosła się do W ilejki. W 1940 roku w raz z dwo­ m a synam i została zesłana do Kazachstanu. Dzięki w staw iennictw u białoruskich pisarzy, m .in. Janka Kupały, M. K lim kovicza i Piatra H lebki, pow róciła z zsyłki w 1941 roku. W czasie okupacji niem ieckiej pracow ała w redakcji „Gazety M iń­ skiej” oraz kierow ała sekcją literacką B iałoruskiego T ow arzystw a Kulturalnego. W tym czasie aktyw nie w spółpracow ała rów nież z białoruską gazetą „Ranica” (była to gazeta prohitlerow ska), w ydaw aną w Berlinie w latach 1939-1945. W 1944 roku w yjechała do N iem iec, a stąd w 1950 roku do Stanów Zjednoczo­ nych A m eryki, gdzie zm arła w 1997 roku.

Pierw szy w iersz N. Arsiennievej pt. Jesień (Восемь) został wydrukowany 8 w rześnia 1921 roku w gazecie „Н аш а д ум ка”, ukazującej się w W ilnie pod redak cją M. H areckiego i U. Kabyczkina, choć pisać zaczęła znacznie wcześniej:

П ісац ь верш ы я пачала. м аю чы ўж о год чаты рн ац ц ац ь. Ці раз, застаўш ы ся адна ў ха- це, я м ар н ав ал а гадзін ы , сіляч ы ся вы ліць на паперу пару радкоў, н ічо га неяк не удава­ лася. А ж рап там , зусім н ечакан а, удалося! П ам ятаю , ш то бы ў гэта верш пра неба і аблокі, якія так л ен авата плы лі ў той д зен ь ...”4.

D uchow ym nauczycielem od pierwszych, tw órczych dni stał się dla A rsien­ nievej jej gim nazjalny nauczyciel języka białoruskiego i literatury - M aksim Ha- recki. On był pierw szym o d b io rcą jej utworów, pierw szym krytykiem . Był to kry­ tyk, ja k stw ierdza sam a poetka, w ym agający, surowy, nigdy nie chw alił jej wier­ szy, za to zm uszał często do ciężkiej pracy nad nim i5. Pierw szy zbiorek poetki

P o d niebem błękitnym (П ад сінім небам) ukazał się rów nież w W ilnie w 1927

roku. R eakcje zw iązane z publikacją w spom nianego tom iku były zaskakujące. W prasie białoruskiej przede wszystkim, ale i w niektórych książkach histo­ rycznoliterackich rów nież pojaw iły się entuzjastyczne, a czasem naw et

euforycz-4 T am że. 5 T am że, s. 213.

(3)

ne, recenzje zbiorku. Głos w dyskusji zabrał m.in. U ładzim ir Sam ojła6, Anton N a- f in a 7, M ichaś Bąjkow Podkreślano częstokroć, a głosy te pow racały w recen­ zjach późniejszych badaczy, że swym pierw szym zbiorkiem , a także pierw szym drukow anym wierszem rozpoczęła A rsiennieva sw ą drogę tw ó rczą jak o poetka jesieni, że od początku obraz jesieni stał się jej najbliższy, najukochańszy '. K on­

tynuacją pierw szego zbiorku m iał być drugi przygotow any przez poetkę tom ik

Żółta je sie ń (Ж оўт ая восемь), który jed n ak ze w zględu na to czą cą się w ojnę nie

został w ydrukow any. W roku 1944 autorka opublikow ała zbiorek pt. Dziś (С я-

гоньня), a w roku 1979 w N ow ym Jorku zbiór w ierszy pt. M iędzy brzegam i (М іж берагамі). Dopełniając tw órczy obraz A rsiennievej w arto dodać, że poetka w iele

twórczych sił w łożyła także w pracę translatorską. Przełożyła na ję z y k białoruski libretta oper Wesele Figara i C zarodziejski f l e t W. A. M ozarta, W olny strzelec K. M W ebera, Carm en G. Bizeta, Baron cygański J. Straussa, teksty arii do E uge­

niusza Oniegina P. C zajkow skiego, prolog do R om ea i Ju lii W. Szekspira, nie­

które rozdziały D ziadów i Pana Tadeusza A. M ickiew icza, w ybrane wiersze J. G oethego oraz poem at M. H ussowskiego Pieśń o żubrze. W arto dodać w tym m iejscu, że N atalia A rsiennieva je st autorką jed n eg o z najbardziej znanych biało­ ruskich utw orów poetyckich P otężny Boże (М огут ны Бож а), który traktow any jest przez em igrację białoruskąjako białoruski hym n narodow y.

Tak niebyw ała aktyw ność literacka poetki św iadczy o drzem iącym w niej ogrom nym potencjale twórczym , który choć w części uda nam się przybliżyć po­ przez analizę jej wczesnej poezji.

Jak słusznie zauw aża Jan Czykwin, przedw ojenna poezja N . Arsiennievej bardzo w yraźnie różni się od tw órczości innych poetów białoruskich lat dw udziestych i trzydziestych XX wieku (M aksim a Tanka, M ichasia M aszary, czy U ładzim ira Żyłki):

яе паэзія ў тэты „п ольскі” (1 922-1939) п еры яд т э м ат ы ч н а зв у ж ае ц ц а д а сф еры пры ватнасц і, кам ерн ага лір ы ч н ага „я ” якое адн ак ш то р аз э к с тр ап ал ір ав ал а сябе ў план п ры роды ды ў п ерсп екты ву в еч н асц і...10. 6 У. С а м о й л а . В ерная д ачка С онца і Ш ч ы р а й З а м е ль к і, „Р о д н ы я гон і” 1927, ks. 5, s. 35-39. ks. 6, s. 15-27. Л а д c і цім небам. Х ар а кт а р ы ст ы ка т во р ч а сц і Н а т а ллі А р сен н ева й , w: t e n ż e , А дбіт ае ж ы ццё. В ільня 1929, s. 108-114. 8 Т ворчасць Н а т а ллі А р се н н ева й, „П о л ы м я” 1927, n r 8, s. 186-194. 9 Zob. А. А д а м o в і ч , Н ат алля А р сен ьн ев а "м іж б е р а га м і" (Б іягр а ф іч н а кры т ы чн ы нары с), w: t e n ż e : Д а гіст о р ы і беларускае л іт а р а т ур ы , М ен ск 2 005, s. 1176. '° Д а л ё к ія і блізкія. Б еларускія пісьм енн ікі зам еж ж а, Б ел асто к 1997, s. 43.

(4)

Podobne spostrzeżenia czyni brytyjski historyk literatury A rnoid M c Millin, który stw ierdza:

Т во р ы н ап ісан ы я д а II сусветн ай вайны , п азн ачан ы я ін ды відуалісты чн ай пачуццё- васц ю , эстэты зм ам і часам ідэалізм ам , але без сляд оў сац ы яльн ы х, паліты чны х або ін- ш ы х ід эал іст ы ч н ы х у п л ы в аў ” 11.

B ez w ątp ien ia istotny w pływ na kształtow anie się tw órczego talentu poetki m iała estetyka m odernistyczna, tak popularna w tym czasie. Jan Czykwin dość śm iało łączy tw órczość Arsiennievej z europejskim m odernizm em początku XX w ieku, zw łaszcza m odnym i w ów czas poglądam i filozoficznym i A rtura Schopen- chauera i Fryderyka N ietzschego, które - ja k tw ierdzi - poznaw ała głównie przez polskich poetów K. Przerw ę-Tetm ajera, L. Staffa i J. K asprow icza1'. Białoruska badaczka L ubou T arasiuk zaw ęża natom iast to pole do im presjonizm u;

Р ы сы ім п р эсіян ізм у ў л асц івы я і тво р ч асц і т ал ен авіты х паэтак пачатку стагоддзя і 20- X гг. - К ан стан ц ы і Б уйло (К урганн ая К вет ка) і Н аталлі А р сен н евай (П ад сінім небам), хац я асо б н ы я эл ем ен ты ім п рэсіян істы ч н ай паэты кі не зв я зв а ю ц ц а ў адно цэлае, не с п ал у ч аю ц ц а ў ад зін у ю м астац ку ю с іс т э м у 13.

Iryna B ahdanow icz, w ybitna znawczyni poezji białoruskiej początku XX w ie­ ku, dostrzega w poezji Arsiennievej ponadto pew ne elem enty estetyki akmeistów, w zw iązku z czym w ysuw a przypuszczenie, iż w nurcie akm eizm u, choć może bez św iadom ego naśladow ania jeg o deklaracji, rozw ijała się w latach dwudzie­ stych tw órczość białoruskiej p oetki1’. Ta różnorodność głosów co do estetycz­ nych preferencji N atalii Arsiennievej w ynika zapew ne z faktu, iż w rzeczy samej jej poezja je s t zjaw iskiem niezw ykle oryginalnym i niejednorodnym .

W czesne utw ory N. Arsiennievej bardzo w yraźnie w ykorzystują im presjoni­ styczne m etody kreacji obrazu literackiego. C harakterystyczna dla im presjoni­ stów gra sw obodnych skojarzeń zm ysłowych i zapis ulotnych w rażeń i spostrze­ żeń, w yznaczane s ą bardzo często w spólnym nastrojem . Szczególnie wyraziście estetyka im presjonistyczna pojaw iała się w ukazaniu subiektyw nego odczucia jednostki nad poznaniem intelektualnym . Przedstaw ienie paralelizm u stanów du­

11 Б е л а р у с к а я л іт а р а т ур а д ы я сп а р ы , М інск 2004, s. 114. 12 Д а л ё к ія і б лізк ія , s. 52.

11 Ім п р эсія н ізм у бела р уска й літ а р а т ур ьі, „Р одн ае сло ва” 2001, n r 4, s. 15.

14 A u to rk a z au w a ża p o n a d to , iż elem enty estetyki ak m eistó w były w łaściw e niektórym utw o­ rom M. B ah d an o w icza, a później poetyckim ek sp e ry m e n to m W. Ł asto w sk ieg o . Zob. І. Б а г д а - н o в і ч , А в а н га р д i т рады цы я, Б ела р ус ка я па эзія на х в а л і н а ц ы ян а л ьн а га а д р а д ж эн н я, М інск 2001, s. 222.

(5)

szy podm iotu lirycznego i pejzażu, tak charakterystyczne także dla literackiej twórczości Zm itraka Biaduli, ukazanie w iecznie zm ieniającego się życia, poprzez następstw o dnia i nocy, operow anie w ielością barw i dźw ięków spraw ia, że liczne wiersze Arsiennievej realizują założenia estetyki im presjonistycznej:

Л ёгка-зам глён ы я восені далі У ясна-зялёны м б лакіц е стаялі. Гаснучы , сы п аўся д зен ь пазалотай З неба н а то н к іх бяроз пераплёты. Ч ы рваняй кволай старой акварэлі К лён ы й аеіны ў лесе гарэлі. Д зен ь д ап аліўся, і цем ра нядбала Ў ш зрасц і ф арбы ж ы вы я схавала. Л ес у густы м , м утн аваты м тум ан е Ў зм рок ады ш оўся, як ш эрае здание... (Т уга, s. 7 7 ) 15

C ykliczności życia przyrody podporządkow any je s t w poezji Arsiennievej bieg ludzkiej egzystencji. Przyroda, tak częsty bohater poetyckich utw orów N a­ talii A rsiennievej, je st źródłem wzniosłych przeżyć. D latego też stw arzane przez poetkę obrazy przyrody em anują nastrojem pełnym zadum y, liryzm u, tęsknoty, a czasem niepokoju. Poetka częstokroć sięga po te sam e m otyw y i obrazy, choć przybiera je w nowe stroje, nowe barwy, now e odcienie i sensy. Za w iodący te­ mat wczesnej tw órczości Natalii Arsiennievej uznaw any je s t tem at jesieni, został on dogłębnie zbadany. W ierszy pośw ięconych tej tem atyce je s t rzeczyw iście w ie­ le. Jesień (Niech żółknie...) (Восенъ (Хай ж аўцее...)), Jesień (Jak m am nie ko ­

chać...) (Восень (Як не любіць)), Jesień w Wilnie (Восенъ у Вільні), O padają li­ ście z klonów (Сы плюцца з клёнаў лісты), A wczoraj... (Толькі ўчора), Żółte klony (Ж оўтыя клёны), Jesień (Jesień w ychodzi w po le..) (Восенъ (Восенъ вы- ходзіць ў поле...)), Jesienny w ieczór (Асенні еечар), Jesien na elegia (Асенняя элегія), Jesień w gaju (Восенъ у гаі), Jesienną ciszą (Асенняю цішай), Jesienny w iatr (Асенні вецер) - to tylko niektóre tytuły w ierszy pośw ięconych jesieni.

Trudno odm ówić tym w ierszom niepow tarzalnego uroku, nastroju, m elancho­ lijnego liryzmu i niepowtarzalnej w prost uczuciow ości:

Я к не л ю біц ь м н е восень залатую , Калі праз вопратку асін густую Тон п рабіваец ц а чы рвоны , слаўны тон, I ў золаце стаіц ь м аўклівы пы ш ны клён.

15 W szystkie cytow ane utw ory p o ch o d zą ze zbiorku: H. А р с е н и е в а , В ы б р а н ы я т воры , М інск 2002 (w naw iasach podano tytuł utw oru i num er strony).

(6)

Я к не л ю б іц ь м н е восень залатую , Я к не л ю б іц ь м н е ч астку года тую . К алі я веру ўсім , калі д у ш а гары ць І х о ч ац ц а так век, хоц ь с у м а в а ц ь , а ж ы ц ь

(В осень, s. 40)

Z nastrojem tęsknoty і sm utku, pojaw iającego się pod wpływem obcow ania ze św iatem przyrody, koresponduje stosunkow o skrom na, zapew ne celowo wy­ w ażona gam a barw, gdzie kolorem dom inującym je s t kolor złoty. W tym utworze, podobnie ja k w w ielu innych, pejzaż nie je st tłem , lecz organiczną częścią całości. Jesień je s t dla Arsiennievej nie tylko źródłem głębokich przeżyć osobistych, lecz także m yśli o innych. W perspektyw ę jesiennego pejzażu w kom ponow any nie­ rzadko zostaje tem at przem ijania. Piękno jesiennej przyrody często porównuje poetka ze schyłkiem ludzkiego życia, którego kresem je s t śmierć. Nastrój zrodzo­ ny z tych asocjacji zostaje dodatkow o w zm ocniony specyficzną budow ą poszcze­ gólnych utw orów , na którą składa się przede w szystkim operow anie powtórze­ niam i anaforycznym i, um iejętne w ykorzystanie w alorów w iersza sylabotoniczne- go, ze szczególnym zam iłow aniem do stóp trójgłoskow ych, zw łaszcza anapestu, a także krzyżow anie klauzuli oksytonicznej z paroksytoniczną. N iepow tarzalna m elodia utw oru, uzyskana dzięki połączeniu tak licznych zabiegów, podkreśla w arstw ę treścio w ą utworów, w naturalny sposób łączy się z em ocjami i wraże­ niami w nich zaprezentow anym i:

Т о ль к і ў чо р а, зд аец ц а, плы лі ручаі I вясн ян ае со н ц а зям л ю цалавала, А сяго н н я ўж о ж у тл а ж аў ц ею ц ь лісты, А сяго н н я ўж о восен ь бязмала. Т олькі ў чо р а, зд аецца, пралескі цвілі 1 ў ш аўкі п р ы б ір аліся ціш кам бярозы , А сяго н н я ў ж о яблы кі з д р эваў знялі I п а ш кле п л ы ву ц ь восені слёзы . ( Т о лькі ўч о р а , s. 54)

S ym bolika złota w ykorzystana w utworze je s t niezw ykle bogata. Ten charak­ terystyczny kolor jesieni kojarzy się z życiow ą dojrzałością, czasem też z pew ne­ go rodzaju uspokojeniem , wyciszeniem em ocji. Jest to stały elem ent poetyckiej

i m alarskiej w yobraźni białoruskiej poetki. K olor złoty m a dla Arsiennievej po­ nadto w artości estetyczne, często podporządkow any zostaje całościowej ideowo- tem atycznej w ym ow ie licznych utw orów , pełni też nierzadko funkcję warto­ ściującą.

(7)

Choć w całym dorobku poetyckim N atalii A rsiennievej w ierszy pośw ię­ conych tem atowi jesieni je st rzeczyw iście wiele, to analizując w czesne jej utwory trudno pozbyć się wrażenia, że bardziej niż tem at jesien i, ciekaw i poetkę cyk­ liczne kalendarzow e życie przyrody, fascynują j ą subtelne przejścia dnia w zm ierzch, nocy w świt. A rsiennieva je st poetką w ieczoru i nocy, i je s t jeszcze poetką nastroju. N astroju zrodzonego przez atm osferę w yciszonego schyłku dnia i gwiaździstej, ozdobionej sierpem księżyca nocy. W tym kontekście zbliża się ona bardzo do poetyckich osiągnięć M aksim a B ahdanow icza.

K ończy się ja s n y dzień (Светлы дзень дагарае), C icho księżyc p ły n ą ł (Ц іха плы ў месяц), D ziś nocą w sam e oczy (Н очкай сягоння м н е у сам ы я воны), K ie­ dy zapanuje noc (К алі ноч запанує), N oce і m yśli {Н очы й думкї), Wyjdź nocą па czyste p o le {В ы йдзі ў ночы у чыстае поле), Szłam ...A nade m ną rozbłyskał wzór (Я ішла...H ada м н ой разгараўся узор), W ieczorem (Увечары), P rzed nocą (Перад ночкай), Szepty nocy {Ш эпты ночы), W ieczorny obrazek (Вячорны абразок), W ieczorową p o r ą {Вячорнаю парою), W ieczorem ( У вечары ), N oc {Ноч), N ocka {Ночка) to tylko wybrane tytuły utw orów A rsiennievej realizu­

jących w spom niany temat. M otyw nocy i w ieczoru dość często łączą się oczy­ wiście z m otywem jesieni, ale mamy w tej poezji i noc w iosenną, m ajow ą, i noc letnią, a także noc i w ieczór w pleciony w zim ow y pejzaż. N oc ukazyw ana je st też czasem bez w yraźnego powiązania z konkretną porą roku. B ohater wierszy Arsiennievej kocha noc, je st to dla niego pora, która m ocno go fascynuje. To w te­ dy, w ciszy, spokoju może zastanow ić się nad w łasnym życiem , dotrzeć do istoty własnej egzystencji, rozważyć istotne problem y, jak im i żyje. N oc m a dla Arsien­ nievej w iele twarzy, je st w artościow ana różnorako:

Ё сць ночы белы я, ёсць ночы цём ны я, глухія. Ё сць гам ан лівы я - і ёсць зусім ціхія. їх - больш за ўсё лю блю з лядзян ы м ззянем зор, ІІІто на ш аўкох набёс празры сты ткуц ь узор. Л ю блю за супакой , хоць сонны , а чароўны , лю блю за сіні зм рок, за смутак невы слоўны , ш то на душ ы ляж ы ц ь, калі сядж у адна і ў глы біню гляд ж у н яб ёсную без дна... ( Н очы й дум кі, s. 37)

W utworach obudow anych w okół m otywu w ieczoru i nocy, ukazujących w niezw ykły sposób kontrastow e zestaw ienie m otyw u św iatła (najczęściej w postaci kończącego się dnia) i ciem ności (rozpoczynającej się nocy) niezw ykle ciekaw ie została w ykorzystana kolorystyka. D om inują tu przede w szystkim różne odcienie szarości i czerni. Badając zagadnienie koloru w poezji rosyjskich sym bolistów - A leksandra Błoka i A ndrieja Biełego - G rażyna B ryś zauważa:

(8)

B a rw a szara, siw a, k tóra je s t kolorem bez w yrazu, bez życia, bez w yraźnego charakteru i o p ty czn ie daje w rażenie bezbarw ności, niezdecydow ania, w połączen iu z m otyw em mgły sy m b o lizu je w w ierszach B ło k a niejasną, n ieo k re ślo n ą sytuację bo h ate ra lirycznego ogarnię­ tego uczuciem trw ogi, udręki, p rzeczuciem n ieokreślonych nieszczęść i n ie d o li16.

W poezji A rsiennievej owe szarości nie w iążą się zasadniczo z przeżyciami negatyw nym i, nie m ają charakteru złow różbnego, przyczyniają się natom iast do stw orzenia niepow tarzalnej, zgaszonej atm osfery w ieczoru, sprzyjają rodzeniu się zachw ytu nad pięknem wieczornej przyrody. Bo gaśnie dzień, w iatr kołysze przyrodę do snu, żyw e kolory dnia przechodzą stopniow o w szarości i czernie, nastaje cisza, sporadycznie m ącona przez ciche pow iew y zm ęczonego ju ż wiatru:

В я тр ан ы зм рок... С тары я вербы Н ад р эч к ай п ран ікам і пяраць П а ш эрай водн ай палатніне. У гары , праз х м ар а ў рэд кіх ш чэрбы , Зір к ае м еся ц круглатвары , Зял ён а-сін і. Зір к ае ў цем ру, ш то лагчы най П аузе і в іль гац щ о свеж ай Д у б ц ы лазы н адрэчн ай м очы ць. А вец ер т р э п л е балач ы н ы Ў гары р аск ід ан ай адзеж ы 1 ў ноч валочы ц ь... (В яч о р н ы а б р а зо к, s. 95)

Те nastrojotw órcze dla Arsiennievej szarości i ciem ny, czarny koloryt nocy o dzw ierciedlają częstokroć tęsknotę, sm utek i m elancholię podm iotu lirycznego. N astrój ten w zm ocniony je s t dodatkow o przez w prow adzenie do utworu tak istot­ nych elem entów nocnego pejzażu, ja k księżyc i gw iazdy i związanej z nimi ko­ lorystyki i sym boliki. G w iazda jak o obraz idei boskiej, w edług której porusza się św iat1 i księżyc - oko nocy, opiekun m arzeń sennych, tęsknot, uczuć i myśli, sym bol tajem nych, zakrytych stron natury18, rządzący w szystkim , co w kosmosie je st poddane praw u cyklicznej zm iany19, to znaczące elem enty, zw iązane ze sferą estetyki w czesnej poezji Natalii Arsiennievej. Jej księżyc to „месяц круглатва­ ры, зялён а-сін і”, „м есяц мокры і срэбны ”, „белы месяц, месяц сцюдзёны

io K o lo r w p o e z ji m ło d szych sy m b o listó w ro syjskich - A le ksa n d er B lo k i A n d riej B iely, W ro cław 19B8. s. 60.

17 Z ob. W. K o p a l i ń s k i , S ło w n ik sym boli. W arszaw a 1990, s. 105. 18 T am że, s. 179-180.

(9)

i чысты”, „м есяц прыбраны ў імглу” . Ogrom przestrzeni niebieskich, ozdobio­ nych korowodem gwiazd i światłem księżyca, często w zm acnia nastrój smutku i m elancholii podm iotu lirycznego. Estetyzacja rzeczyw istości przedstaw ionej, uzyskana za pom ocą tak wielu celow o dobranych zabiegów , ukazanie m isterium w ieczoru i nocy i nieskończoności ich niuansów barw nych, operow anie pół­ tonam i i półcieniam i, to ważne osiągnięcia estetyczne w czesnej poezji N atalii Arsiennievej: Ціхі вечар, м аркотны , ласкавы . Т ак паволі, паволі зы ш оў, і зліліся ў зм роч насці лавы П ад п ры сад ай густы х каш таноў. Заляглі цём на-сінія сцені У завулках, у цём ны х кутох, Д зе м іргаю ц ь і гаснуць прам енні У р азбіты х м утн ы х ліхтарох. Н оч абм ы ла п яш чо таю парнай К ам яніц ы і вочы вакон, I прарваўся з блізкое кавярні Н есп акой н ае м узы кі тон... (П аралель, s. 79)

Antoni Semczuk pisząc o poezji A fanasija Feta zauw aża: „O biektem jego poezji je s t stan uczuciowy, ale bez konkretyzacji historyczno-obyczajow ej, treścią

• . . . .

- rejestrow anie uczucia w ulotnym m om encie je g o istnienia” . Ten cytat nie­ zw ykle trafnie oddaje specyfikę licznych w ierszy A rsiennievej okresu przedw o­ jennego. Podm iot liryczny wierszy Arsiennievej często patrzy na św iat przez pry­ zm at stanu własnej duszy, a więc centrum zainteresow ania dla niego je s t chw ila osobistego przeżycia kosmosu.

O dnajdujem y także w poezji Arsiennievej p ew ną grupę utw orów , w której podm iot liryczny nie zatrzym uje się tylko i w yłącznie na em ocji, uczuciu. U czu­ cie je st zaledw ie punktem wyjściowym do rozw ażań o spraw ach istotnych, klu­ czowych - miłości, przem ijaniu, tw orzeniu, śm ierci:

Ш то сум н а ш эпчуць м не ты я ночы, Калі н а краскі клад уц ц а росы, Губляе м есяц між цемры косы, Я к б ы ц ц а срэбрам праліц ц а хоча... К алі з д у ш о ю д у ш а гавора А б веч ны х болях, аб вечны х м уках

20 D w a na rty w p o e z ji ro syjskiej w latach 1 856-1881, w: L itera tu ra ro syjska w za rysie, cz. 2, W arszaw a 1975, s. 477.

(10)

I пад ц яж арам б язм ерн ы м гора Г убляе голас у н о ч н ы х гуках, К алі зд аец ц а, в о сь -во сь уцям іш , П азн аеш тай н ы ж ы ц ц я і Бога І п ой дзеш н оваю дарогай ... К алі ў ж о золак д ал еч ы плям іць, А сэр ц а п л ача і см ер ц ь прароча... Ш то сум н а ш эп ч у ц ь м не ты я ночы ? ( Ш эпт ы н о ч ы , s. 57)

W tym kontekście zauważyć m ożem y podobieństw o tejże poezji do tw órczo­ ści rosyjskiego poety, akm eisty Innocentego A nnieńskiego, który po mistrzowsku odtw arzał „sm utek codzienności człow ieka św iadom ego sam otności i nieunik­ nionej śm ierci”21. M ając pełną św iadom ość tego, iż akm eizm nie był zw artą szko­ łą literacką i nie m iał konkretnie sprecyzow anego program u estetycznego22, dostrzega się, że pew ne elem enty estetyki w ierszy A rsiennievej m ogą rzeczywi­ ście św iadczyć o w pływ ie tego prądu na poetyckie dokonania białoruskiej poetki. W ydaje się, że szczególnie bliskie były Arsiennievej poetyckie dokonania wybit­ nej rosyjskiej poetki A nny A chm atow ej, której tw órczość rów nież kształtowała się w nurcie akm eizm u. A rsiennieva podzielała zapew ne zdanie Achmatowej co do tego, że celem tw órczości każdej poetki „jest najpełniejsze wyrażenie najbar­ dziej intym nego i cudow nie prostego w sobie i w otaczającym św iecie”23. W ta­ kich w ierszach, jak: Przedw iośnie (Н апрадвесні), Pieśń łabędzia (Лебядзіная

песня), C isza (Ціша), Tęsknota (Туга), M aj (Май), ten cel je s t przez białoruską

poetkę w pełni zrealizow any. W iele podobieństw zauw ażam y też w preferowaniu określonych zabiegów stylistycznych. W prow adzanie do utw orów paralelizmu, operow anie oksym oronem , zam iłow anie do patetycznej intonacji wzmacnianej często zasad ą pow tarzania słów, zw łaszcza w zakończeniach stro f lub na końcu utw oru, w ykorzystyw anie niedom ów ień - to ważne zabiegi charakterystyczne dla obydw u poetek,

Т ае вечар, п ачаты на росны х лугох. Ц іш а, ціш а...

3 д а л я ў вы ліўся вецер, пайш оў па кустох, Л ед зь калы ш а...

21 Z. B a r a ń s k i. A km eizm , w: L iteratura rosyjska w za rysie..., s. 748.

22 Z ob. n a ten tem at ponadto: H istoria litera tu ry ro syjskiej X X w ieku, red. A. Drawicz, W arszaw a 1997. s. 136-139; Л и т ер а т ур н а я эн циклопедия т ер м и н о в и понят ий, рэд. А. Н. Н и колю ки н , М осква 2001, s, 20-21.

(11)

С м акам свеж ы м п аветра густое абмы ў, П ахам бору, З акруц іўся і ў цём ную д алеч адплы ў, Н едзе ў зоры. Зорам цесн а ў небе, як нам на зям лі, И м глой тры м ц івай Ноч абсы палі, снегам ляглі на галлі И груш над нівай... Белы пыл, як тум ан серабраны , залёг Н ізам, вы ш ай... С таяў вечар, пачаты на росны х лугох, Ц іш а...ціш а... ( Тае вечар, s. 78)

Zaprezentow ana w tym i wielu innych utw orach A rsiennievej w tak niekon­ wencjonalny sposób estetyzacja codzienności, ze szczególnym skoncentrow aniem się na sferze przyrody, zagęszczenie em ocji, rew aloryzacja pow szednich, norm al­ nych zjaw isk i rzeczy, uznanie rzeczyw istości za w artość sam ą w sobie, nie w y­ m agająca wyższych sankcji m oralnych, religijnych czy historycznych, afirm acja realności we w szystkich, nawet najdrobniejszych przejaw ach, to elem enty, które w w yraźny sposób łączą tw órczość poetki z osiągnięciam i rosyjskich akm eistów.

Podsum ow ując zawartość niniejszego artykułu m ożem y stw ierdzić bez najmniejszej przesady, że na ostateczny kształt w czesnej tw órczości N atalii Arsiennievej złożyły się wzorce czerpane z tradycji narodow ej, z literatur europejskich (im presjonizm i częściow o sym bolizm ), a także rosyjskiej (akm e­ izm). T a różnorodność konwencji wiąże się zapew ne z artystycznym i poszu­ kiwaniam i młodej jeszcze w ów czas poetki, poszukującej w łasnego, oryginalnego stylu. L IT E R A T U R A А д а м о в і ч А., Н ат апля А р сен ьн ева „ м іж б е р а г а м і” (Б іягр а ф ічн а кр ы т ы чн ы нары в/. w: t e n ż e : Д а гіст о р ы і беларускае літ арат урьі. М ен ск 2005. A p c е н н е в а Н., В ы браны я т во р ы , М інск 2002. А р с е н н е в а Н .,3 м а й го ж ьіццяпісу, w: На суд гіст оры і. У спаміны . Д ь ія л о г і, М інск 1994. Б а г д а н о в і ч І., А ва нга р д і т радьіцы я. Б ела р уска я па эзія н а х в а л і нацы ян а льн а га адрадж эн ня, М інск 2001. Б а й к о в M ., Творчасць Н а т аллі А рсенн евай, „П олы мя"’ 1927, nr 8, s. 186-194.

B r y ś G., K o lo r w p o e zji m łodszych sym bolistów ro syjskich - A le k s a n d er B lok i A n d riej Biely, W rocław 1988.

Ч ы к в і н Я „ Д а л ё к ія і блізкія. Б еларускія пісь м ен н ікі з а м еж ж а , Б еласток 1997. F o r s t n e r D., Ś w ia t sym b o liki chrześcija ń skiej, W arszaw a 2001.

H istoria litera tu ry ro syjskiej X X wieku, red. A. D raw icz, W arszaw a 1997. K o p a l i ń s k i W., S ło w n ik sy m b o li, W arszaw a 1990.

(12)

Л i с А. C ., J lim a p a m yp a З аход няй Беларусі, w: Г іст о р ы я бела р уска й літ арат урьі ў чатырох т а м а х, t. II, М інск 2002, s. 210-281.

L itera tu ra ro syjsk a w za rysie, cz. 2, W arszaw a 1975.

Л и т ер а т ур н а я эн ц и к ло п е д и я т ерм инов и понят ий, рэд. А. Н. Н и колю ки н, М осква 2001. М а к м і л i H А., Б е ла р уска я літ а р а т ур а ды яспары , М інск 2004. М і ш ч а н ч у к А., „М іж б е р а г а м і" (Л ес і т ворч асць Н а т аллі А р сен н ева й ), w: К ульт ура б е ла р у с к а га зам еж ж а, t. І, рэд. А. С абалеўскі, М інск 1993. Н а в і н а А., Гіад сін ім небам. Х а р а кт а р ы ст ы ка т во р ча сц і Н а т а ллі А рсенн евай, w: t e n ż e , А д б іт а е ж ы ц ц ё , В ільня 1929, s. 108-114. С а м о й л а У., В ер н а я д ачка С о нц а і Ш чы рай Зам елькі, „Р одн ы я гоні” 1927 ks. 5, s. 35-39, ks. 6,-s. 15-27. Т а р а с ю к J!., Ім п р эсія н ізм у беларускай літ а р а т ур ы , „Р о д н ае сло в а ” 2001, nr 4.

T r a c z u k J., P ra sa bia ło ru ska w I I R zeczyp o sp o litej (1918-1939), w: Studia-polono-slavica- orientalia. A c ta litteraria, t. XIII, W arszaw a 1992.

О Б Э С Т Е Т И Ч Е С К И Х П О И С К А Х Н А Т А Л Ь И А Р С Е Н Ь Е В О Й Р е з ю м е С татья п о св ящ ен а бел о р у сско й эм и гр ан тско й п оэтессе Н атал ье А рсен ьевой. Автор стать и п р ед став л я ет вед ущ и е тем ы ран н его тво р ч ества п и сательн и ц ы (осень, ночь, вечер) и п о к азы в ает и стоки ее тво р ч еск о го вдохновения. В ни м ани е авто р а статьи сосредоточилось главн ы м о б р азо м н а оп ределен и и связи тво р ч ес тва А рсен ьевой с эстети чески м и кон­ ц еп ц и ям и и м п р есси о н и зм а и акм еи зм а - н аправлени ям и , под влиянием которы х ф орм и­ р о в ал ась р ан н ее т в о р ч ес т во поэтессы . П ер ев ел а М о ни к а С идор К л ю ч ев ы е слова: эстети зм , и м прессион изм , чувство, осень, вечер, ночь. S ło w a klu czow e: estetyzm , im presjonizm , uczucie, jes ie ń , w ieczór, noc, K ey w ord s: aesth eticism , im pressionism , em otion, autum n, evening, night.

Cytaty

Powiązane dokumenty

Ericson zaznacza, e proponowane tu ograniczenie perspektywy badawczej do kwestii wiatopogldu, wartoci i moralnoci nie jest zawaniem przesania Soenicyna, lecz wanie nawietla

W historii Trybunau jarosawskiego da sie wskazac´ fakty, które przy odrobinie dobrej woli uznac´ mozna za odpowiada- j  ace narracji Kleczyn´skiego, np.. Oprócz

IX, Kraków: Wydawnictwo Komisyi Prawniczej Akademii Umiejętności w Krakowie 1889, s. Konstytucye Seymu pod związkiem Kofederacyi w Warszawie:

Prawo o instytutach s´wieckich i stowarzyszeniach z˙ycia apostolskiego potraktował Sebott bardzo skrótowo. VII), wyraz˙aj ˛ ac jednoczes´nie z˙yczenie, aby w przyszłos´ci

W drugiej połowie XIX w., a także n a początku XX, potw ierdzano związki języka używanego przez M azurów z polszczyzną (nazyw ając go dialektem polskim); czynił

44 Iwanow obawiał się, że miejscowej ludności nie spodobają się jego badania, dlatego oficjalnie zajmował się jedynie obserwacją medyczną i leczeniem

Nawet uczucie przegrywa z czasem, Brodski stwierdza bowiem, że nie istnieje w relacjach osobowych miłość wieczna, ponieważ jest to miłość do przemijającej materii; odwzajemnioną

Kľúčové kompetencie (podľa nového školského zákona) sú prostriedkom na dosiahnutie cieľov. Sú kombináciou vedomostí, zručností, schopností, postojov, ktoré si žiaci