• Nie Znaleziono Wyników

Wartość firmy w Międzynarodowych standardach sprawozdawczości finansowej

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Wartość firmy w Międzynarodowych standardach sprawozdawczości finansowej"

Copied!
16
0
0

Pełen tekst

(1)Zeszyty Naukowe nr. 861. Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. 2011. Joanna Toborek-Mazur Katedra Rachunkowości. Wartość firmy w Międzynarodowych standardach sprawozdawczości finansowej 1. Wprowadzenie Połączenia i przejęcia spółek to procesy, które związane są ściśle z rynkiem kapitałowym. Wynikająca z globalizacji koncentracja kapitału i przejmowanie kontroli nad przedsiębiorstwami przez grupy właścicieli sprzyjają zapotrzebowaniu inwestorów na odpowiednią informację od spółki dominującej. Tym wymaganiom powinna sprostać rachunkowość, która ma dostarczyć rzetelnych i porównywalnych informacji dla obecnych i przyszłych inwestorów. Rachunkowość bowiem jest procesem identyfikowania, pomiaru i komunikowania informacji ekonomicznych, umożliwiających użytkownikom podejmowanie decyzji [Toborek-Mazur 2008, s. 56]. W związku z tym w ostatnim okresie można dostrzec daleko idące zmiany w międzynarodowym prawie bilansowym w zakresie identyfikacji i rozliczania wielu składników ujawnianych w łączących się spółkach. Z problematyką połączeń spółek wiąże się ściśle pojęcie wartości firmy. Celem artykułu jest analiza regulacji dotyczących wartości firmy. Nowe zasady ustalania i rozliczania wartości firmy obowiązujące w międzynarodowym prawie bilansowym w dużej mierze wpływają na zakres ujawnianych informacji w sprawozdaniu finansowym jednostek połączonych i powiązanych. Wartość firmy jest pojęciem oznaczającym wartość pozycji rynkowej firmy. Wartość ta jest często czynnikiem warunkującym decyzje inwestorów o podjęciu działań inwestycyjnych. Podjęcie decyzji o przejęciu innego przedsiębiorstwa nie zależy tylko od stanu posiadanych przez nie składników majątkowych, ale przede wszystkim od jego wartości, której nie da się oddzielić i sprzedać odrębnie. Dlatego też cena nabycia w takich transakcjach stanowi nierzadko wielokrotność.

(2) 172. Joanna Toborek-Mazur. wartości majątku nabywanego przedsiębiorstwa. Miernikiem wartości firmy jest nadwyżka ceny nabycia przedsiębiorstwa, według której została zawarta transakcja, nad wartością godziwą zakupionego podmiotu. Wartość godziwa oznacza kwotę, za którą dany składnik aktywów przedsiębiorstwa mógłby zostać wymieniony, a zobowiązanie uregulowane na warunkach transakcji rynkowej pomiędzy zainteresowanymi i dobrze poinformowanymi, niepowiązanymi ze sobą stronami. Wynikająca z takiej transakcji nadwyżka odzwierciedla oczekiwania kupującego, tzw. dodatkowe korzyści ekonomiczne, które może pozyskać z połączenia podmiotów gospodarczych (przejęcia), i zależy m.in. od renomy przedsiębiorstwa przejmowanego, jego pozycji na rynku, posiadanych rynków zbytu. Ważne są również zawarte kontrakty handlowe, wykształcenie i doświadczenie pracowników, lokalizacja itp. Wszystkie te czynniki wyznaczają wartość przedsiębiorstwa przejmowanego. Nabywca przedsiębiorstwa jest skłonny zapłacić za nie więcej, niż wynosi wartość rynkowa składników majątkowych (w tym środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych, należności), jeśli uzna, że jest to dla niego opłacalne [Wartość firmy… 2006]. 2. Koncepcja wartości firmy w rachunkowości Wartość firmy jest kategorią aktywów zaliczanych w rachunkowości do wartości niematerialnych i prawnych, czyli aktywów niemających postaci fizycznej ani pieniężnej, ale nadających się do gospodarczego wykorzystania i przynoszących jednostce określone korzyści ekonomiczne. Są to zasoby trudne do zidentyfikowania. Zarówno ustawa o rachunkowości, jak i ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych nie podają wprost definicji tej kategorii, lecz jedynie ograniczają się do wymienienia elementów zaliczanych do wartości niematerialnych i prawnych. Dopiero Międzynarodowe standardy rachunkowości, poprzez wprowadzenie zmian w MSR 38, podają definicję tego składnika. Zgodnie z tym standardem przez wartości niematerialne należy rozumieć możliwe do zidentyfikowania niepieniężne składniki aktywów, niemające postaci fizycznej, które pozostają pod kontrolą jednostki gospodarczej i z których według przewidywań osiągnie ona w przyszłości korzyści ekonomiczne. Wartość firmy jest pozycją wartości niematerialnych i prawnych, którą niekiedy bardzo trudno wyróżnić. Za składnik wartości niematerialnych i prawnych uznaje się możliwy do zidentyfikowania niepieniężny składnik aktywów, nieposiadający postaci fizycznej. Definicja ta podkreśla niefizyczną postać wartości niematerialnych oraz zastrzega, że nie są one aktywami pieniężnymi. Dlatego właśnie najważniejszą cechą jest możliwość ich identyfikacji, pomimo braku fizycznej postaci..

(3) Wartość firmy w Międzynarodowych…. 173. W języku angielskim pozycja ta określana jest jako goodwill, co oznacza dobrą reputację. Opierając się na takim rozumieniu terminu „wartość firmy”, należy tłumaczyć jego istotę. Za pierwszą definicję wartości firmy, jak się wydaje odzwierciedlającą sens tego pojęcia, uważa się sformułowanie pochodzące z 1810 r.: „wartość firmy, która jest przedmiotem sprzedaży, jest niczym innym jak prawdopodobieństwem, że starzy klienci powrócą na stare miejsce nawet wtedy, gdy starego kupca już nie będzie” [Sowińska 1996, s. 31]. Można zatem stwierdzić, że wartość firmy oznacza renomę podmiotu gospodarczego. Wycena i wartość tej pozycji związana jest z szeregiem różnych czynników, takich jak: akceptacja produktów danej firmy, skład zarządu, jego umiejętności, stosunki międzyludzkie panujące w firmie, dobrze zorganizowana reklama [Ignatowski 2003, s. 53–54]. Wszystkie te elementy traktowane pojedynczo są trudne do wycenienia, a także niemożliwe do odrębnego zbycia. Wartością firmy są przyszłe korzyści ekonomiczne z tytułu aktywów, których nie można pojedynczo zidentyfikować ani osobno ująć (załącznik A, MSSF 3), jednak w momencie sprzedaży jednostki gospodarczej mają znaczący wpływ na ustalenie jej ceny sprzedaży. Z tego powodu wartość firmy jako pozycja majątkowa pojawia się w przypadku nabycia całej jednostki gospodarczej (jest pozycją aktywów kupującego). Dodatnia wartość firmy jest ceną zapłaconą za przyszłe, przewidywane korzyści, które jednostka przejmująca zamierza osiągnąć dzięki połączeniu. Korzyści te mogą wynikać z realizacji efektu synergii, jaki można osiągnąć w wyniku zintegrowania dwóch działalności [Toborek-Mazur 2005, s. 172]. Może bowiem pojawić się efekt tzw. czystej synergii, przejawiający się chociażby wzrostem wiarygodności kredytowej czy łatwiejszym dostępem do gotówki, lub też efekt tzw. synergii kosztowej, wynikający z obniżenia kosztów funkcjonowania połączonego organizmu (jeden dział finansowo-księgowy, jeden dział marketingowy, możliwość kontrolowania cen). W potocznym języku termin „wartość firmy” rozumiany jest jako zespół niedających się samodzielnie wycenić niematerialnych składników przedsiębiorstwa, które funkcjonują niezależnie od jego identyfikowalnych aktywów [Sowińska 1996, s. 73]. W rachunkowości termin „wartość firmy” rozpatrywany jest na trzech płaszczyznach, wyróżnia się tu bowiem: wewnętrzną wartość firmy, nabytą wartość firmy oraz skonsolidowaną wartość firmy [Sowińska 1996, s. 73–74]. Istota wewnętrznej wartości firmy sprowadza się do różnicy między rynkową wartością przedsiębiorstwa, która jest odzwierciedleniem jego wartości w opinii zainteresowanych inwestorów, a jego wyceną księgową. Jest to więc różnica między wartością bilansową przedsiębiorstwa a jego wartością ekonomiczną, definiowaną jako zdolność do tworzenia zadowalających inwestora przepływów finansowych. Na różnicę tę, jak już wspomniano, wpływa efekt synergii (wartość całości jest większa od sumy wartości poszczególnych składników). Wynika ona.

(4) Joanna Toborek-Mazur. 174. z atrybutów przedsiębiorstwa niekwalifikujących się do umieszczania w sprawozdaniach finansowych, ale mogących przynieść korzyści ekonomiczne; można do nich zaliczyć: kulturę organizacyjną, wartość zasobów ludzkich, koszty poniesione na szkolenia i budowanie lojalności załogi, kapitał intelektualny, strategie i procedury działania, bazy danych, portfel klientów i ich lojalność, innowacyjność wykorzystywanych technologii, marki produktów, nazwę firmy, systemy informacyjne, programy komputerowe, licencje, reputację przedsiębiorstwa, know-how, wartość nabytego przez przedsiębiorstwo impetu działania, korzyści i przywileje, jakie dotychczas zdobyło przedsiębiorstwo, długookresowe powiązania i współpracę z partnerami handlowymi [Niemczyk 2000, s. 111–112]. W literaturze wymienia się wiele czynników kształtujących wartość firmy, m.in. istnieje koncepcja opracowana przez H. Falka i L. Gordona [Ignatowski 2003, s. 53], którzy na podstawie przeprowadzonych licznych badań, m.in. wykorzystując metodę wywiadu z członkami najwyższych szczebli kierownictwa przedsiębiorstw, wyodrębnili cztery obszary czynników determinujących powstanie wartości firmy, takie jak: wzrost krótkoterminowych przepływów pieniężnych, stateczność (stabilność), czynnik ludzki i wyłączność1. Pierwszy z nich obejmuje m.in.: posiadane przez jednostkę oszczędności produkcyjne, rezerwy gotówkowe, przywileje podatkowe oraz możliwość pozyskiwania funduszy na korzystnych warunkach. Drugi zawiera czynniki wyznaczające stabilność dla danego podmiotu, do których można zaliczyć: zapewniony stały dostęp do dostawców i surowców, ograniczoną fluktuację kadr i dobre oraz ustabilizowane kontakty z otoczeniem. Kolejny obszar koncentruje się na czynniku ludzkim, na który wpływają wartości intelektualne kadry menedżerskiej, dobre stosunki pracownicze czy skuteczne i częste szkolenia załogi. Ostatni obszar obejmuje posiadane przez podmiot znaki handlowe i patenty, wyłączność dostępu do złóż mineralnych lub technologii oraz silne oddziaływanie przez przedsiębiorstwo na rynek. Wewnętrzna wartość firmy nie jest wykazywana w księgach rachunkowych jej posiadacza. Międzynarodowe standardy rachunkowości kategorycznie zabraniają jednostce ujmowania wśród swoich aktywów wykreowanej przez siebie wartości firmy. Zgodnie z MSR 38 §48 i §49 nie należy ujmować jako składnika aktywów wartości firmy wytworzonej przez jednostkę we własnym zakresie, ponieważ nie stanowi ona możliwego do zidentyfikowania zasobu kontrolowanego przez jednostkę, którego koszt wytworzenia można wiarygodnie wycenić [Walińska 2007, s. 153]. Wewnętrzna wartość firmy może zamienić się w nabytą wartość firmy. Dzieje się tak w sytuacji, kiedy dana jednostka gospodarcza staje się przedmiotem obrotu na rynku kapitałowym i zostaje nabyta (w całości lub jako jej zorganizo  Niniejsze badania zostały przedstawione przez H. Falka i L.A. Gordona [1977].. 1.

(5) Wartość firmy w Międzynarodowych…. 175. wana część) przez inne przedsiębiorstwo. Nabyta wartość firmy rozumiana jest zazwyczaj jako różnica pomiędzy ceną nabycia aktywów netto przedsiębiorstwa (tzw. ceną przejęcia) a ich wartością godziwą. Jeżeli cena nabycia jest wyższa od wartości godziwej aktywów netto, to mamy do czynienia z nabytą dodatnią wartością firmy, w przeciwnym wypadku powstaje nabyta ujemna wartość firmy. Nabyta wartość firmy (dodatnia lub ujemna) pojawia się w jednostkowym sprawozdaniu podmiotu przejmującego i nie stanowi odosobnionego aktywu, co oznacza, że można ją nabyć tylko z całym majątkiem tego przedsiębiorstwa. Trzecia płaszczyzna definiowania wartości firmy łączy się z rachunkowością grupy kapitałowej. Skonsolidowana wartość firmy pojawia się przy dokonywaniu konsolidacji sprawozdań finansowych. Wykreowanie skonsolidowanej wartości firmy (dodatniej lub ujemnej) następuje poprzez porównanie ceny nabycia udziałów z proporcjonalną do praw własności częścią wartości godziwej aktywów netto jednostek podporządkowanych (zależnych, współzależnych lub stowarzyszonych). Zatem w przypadku nabycia lub połączenia przedsiębiorstw pojawia się wartość firmy jako kategoria bilansowa. Analizując współczesną literaturę, można zauważyć, że w teorii rachunkowości przyjmuje się następujące koncepcje wartości firmy [Hendriksen, van Breda 2002, s. 407]: – wartość firmy jako wartość składników niematerialnych przypisywanych podmiotowi, których nie wykazuje się jako aktywów, ale które mogą tłumaczyć wystąpienie wartości firmy, – wartość firmy jako bieżąca (zdyskontowana) wartość nadwyżki szacowanych przyszłych zysków ponad sumę normalnego zwrotu na inwestycji, która nie obejmuje sobą wartości firmy, – wartość firmy jako nadwyżka wartości przedsiębiorstwa ponad sumę wartości jego identyfikowalnych materialnych i niematerialnych aktywów netto. Problematykę wartości firmy regulują Międzynarodowe standardy rachunkowości. Aktualnie zmieniony MSSF 3 „Połączenia jednostek” zastąpił poprzednio obowiązujący MSR 22 i nowy MSSF 3, który wszedł w życie 31 marca 2004 r. Jego regulacje znacznie odbiegają od rozwiązań, jakie w tym zakresie obowiązują w polskiej ustawie o rachunkowości. Polskie postanowienia w dużej mierze wzorują się na regulacjach nieobowiązującego już MSR 22. 3. Wartość firmy w teoretycznych koncepcjach konsolidacji Źródłem finansowania zasobów każdej jednostki gospodarczej jest kapitał. Jest on podstawą funkcjonowania i kontynuowania działalności gospodarczej przez poszczególne podmioty. Dlatego tak ważny jest okresowy pomiar kapitału, dokonywany pod kątem jego właścicieli, którzy oczekują informacji o tym, czy.

(6) Joanna Toborek-Mazur. 176. koncentracja, w którą zainwestowali, jest zachowana i ewentualnie powiększana [Teoria rachunkowości… 2005, s. 39]. Według bilansowej koncepcji rachunkowości jednostka gospodarcza osiąga zysk tylko wówczas, gdy wartość kapitału własnego (aktywów netto) na koniec roku obrotowego przewyższa wartość kapitału własnego na początek tego okresu. Wszystkie teorie kapitału koncentrują się na właścicielach podmiotu gospodarczego2. Ze względu na odmienne rozpatrywanie prawnej strony bilansu, w tym także innego spojrzenia na zysk netto, teoria podmiotu gospodarczego jest wykorzystywana tam, gdzie mamy do czynienia z różnymi grupami beneficjentów wyniku finansowego [Schroeder, Clark, McCullers 1991, s. 532]. Wywodzące się z klasycznych teorii rachunkowości koncepcje sprawozdawczości skonsolidowanej w sposób odmienny postrzegają kapitały mniejszości i inne składniki ujawniane w sprawozdaniu finansowym. W literaturze wyróżniamy następujące teorie konsolidacji [Ignatowski 2003, s. 39–43]: koncepcję podmiotu dominującego, jednostki gospodarczej oraz własnościową. Według pierwszej z nich (parent company concept) sprawozdanie finansowe sporządzane jest przede wszystkim dla akcjonariuszy podmiotu dominującego. Jednostka dominująca, sprawując kontrolę nad jednostką zależną, ma prawo do dysponowania całym jej majątkiem 3. Posiadacze mniejszościowego pakietu akcji nie są istotni z punktu widzenia grupy, a ich udział w aktywach netto i wyniku finansowym jednostki, której akcje posiadają, jest określony w postaci jednostkowej pozycji zarówno w bilansie, jak i w wyniku finansowym4. Z kolei koncepcja jednostki gospodarczej (entity concept) zakłada jedność wszystkich podmiotów tworzących grupę kapitałową, dając tym samym równe uprawnienia posiadaczom akcji, zarówno większościowym, jak i mniejszościowym, do informacji finansowych prezentowanych w sprawozdaniu skonsolidowanym. W bilansie ukazane jest zatem prawo dwóch grup udziałowców do majątku netto jednostki zależnej w postaci kapitału własnego tego podmiotu. Ten pogląd dotyczący sprawozdawczości grupy kapitałowej jest szczególnie akceptowany przez takich użytkowników sprawozdań, jak pracownicy czy zarząd. Koncepcja własnościowa (proprietary concept) kładzie nacisk na prawo własności posiadacza akcji. Zgodnie z nią postrzega się grupę kapitałową przez pryzmat głównego właściciela   Tym samym uznaje się ich za grupę, dla której są tworzone reguły rachunkowości.. 2.   Oznacza to, że w sprawozdaniu finansowym powinien być ujęty cały majątek jednostki zależnej, a nie tylko ta część, do której ma prawo jednostka dominująca. 3.   W literaturze wymienia się ponadto koncepcję rozszerzonego (rozwiniętego) podmiotu dominującego (parent company extension), która w podobny sposób jak koncepcja podmiotu dominującego traktuje grupę kapitałową. Jednak w tym przypadku udziały mniejszości są wyceniane na podstawie wartości godziwej nabytych aktywów netto, a nie tak jak w koncepcji jednostki dominującej, która bazuje na wartościach księgowych. 4.

(7) Wartość firmy w Międzynarodowych…. 177. podmiotów wchodzących w jej skład, w związku z tym udziały mniejszości nie są ujmowane w jej kapitale własnym5. Ważnym elementem różnicującym teoretyczne koncepcje konsolidacji sprawozdań finansowych jest wycena aktywów netto spółki zależnej lub przejętej. Stosując koncepcję własnościową, wycenia się je i prezentuje według udziału większości opartej na wartości godziwej. Przyjmując koncepcję podmiotu dominującego, aktywa netto prezentuje się według udziału większości, a opierając się na założeniach koncepcji podmiotu gospodarczego, wykazuje się je wraz z udziałami mniejszości jako całość. Wycena aktywów netto oparta jest na wartości godziwej. Konsekwencją stosowania niniejszych koncepcji konsolidacji sprawozdań finansowych jest odpowiednia wycena i prezentacja wartości firmy powstałej w wyniku nabycia lub przejęcia jednostek gospodarczych, co przedstawia tabela 1. Tabela 1. Wycena i prezentacja wartość firmy w koncepcjach konsolidacji sprawozdań finansowych Koncepcja własnościowa. Koncepcja podmiotu dominującego. Prezentacja i wycena tylko w części dotyczącej inwestora większościowego. Prezentacja i wycena tylko w części udziału należącego do inwestora większościowego. Koncepcja rozszerzonego podmiotu dominującego. Prezentacja i wycena tylko w części udziału należącego do inwestora większościowegoa. Koncepcja podmiotu gospodarczego Wycena i prezentacja całej wartości firmy. Ustalenie wielkości wartości firmy w tej koncepcji podobnie jak w koncepcji jednostki dominującej oraz koncepcji własnościowej odbywa się według poniższego wzoru: (wartość udziałów w podmiocie zależnym według ceny nabycia) – (wartość godziwa aktywów netto spółki zależnej × × % praw głosu spółki dominującej). a. Źródło: opracowanie na podstawie [Baxter, Spinney 1975, s. 32; Ignatowski 2003, s. 43].. Odnosząc się do informacji zawartych w tabeli 1, można zauważyć, że w zależności od stosowanej koncepcji konsolidacji w sprawozdaniu finansowym może pojawić się odmienna kwota wartości firmy. W celu zaprezentowania najważniejszych różnic pomiędzy przedstawionymi koncepcjami załóżmy, że jednostka D nabywa 80% udziałów w jednostce Z za 4400 j.p., tym samym pozyskując kontrolę nad jej aktywami netto. Wartość księgowa aktywów netto jednostki Z to 4500 j.p., a wartość godziwa nabytych aktywów netto (jednostki Z) wynosi 5000 j.p. Kapitały mniejszości to 20%.   Na tej koncepcji została oparta metoda konsolidacji proporcjonalnej, w której nie ujawnia się kapitałów mniejszości. 5.

(8) 178. Joanna Toborek-Mazur. Ustalając wartość firmy na podstawie założenia koncepcji podmiotu dominującego, należy przyjąć, że jest to wartość reprezentowana przez aktywa netto spółki zależnej, według wartości godziwej, należące tylko do jednostki nabywającej (dominującej), czyli 4400 – (5000 × 80%)= 400 j.p. Podobna wielkość wartości firmy wystąpi przy zastosowaniu koncepcji rozszerzonego podmiotu dominującego i koncepcji własnościowej. Zupełnie odmienne podejście przyjmuje się przy zastosowaniu koncepcji podmiotu gospodarczego. W tym przypadku wartość firmy reprezentuje całkowitą wielkość przypadającą wszystkim właścicielom nabytego podmiotu, do których zaliczyć należy także udziałowców mniejszościowych. Ustalenie w ten sposób wartości firmy jest zdecydowanie trudniejsze. Najczęściej wyznacza się ją jako różnicę pomiędzy ceną nabycia a wartością składników aktywów netto spółki zależnej, jaką można przypisać do nabywanych udziałów [Hendriksen, van Breda 2002, s. 407]. W podanej przykładowej sytuacji, przyjmując wycenę udziałów mniejszości zgodnie z koncepcją podmiotu gospodarczego według wartości godziwej aktywów netto jednostki Z, można stwierdzić, że ustalona wartość firmy wynosi (4400 : 80%) – 5000 = 500 j.p. Podsumowując niniejsze rozważania, można stwierdzić, że w zakresie identyfikacji wartości firmy największe różnice występują pomiędzy koncepcją podmiotu gospodarczego dominującego a koncepcją podmiotu dominującego. W przypadku pierwszym poprzez wykazywanie pełnej wartości nabytej jednostki wartość firmy jest zdecydowanie wyższa. Obie koncepcje obecnie obowiązują w MSSF, mają zatem wpływ na rachunkowość podmiotów połączonych i powiązanych. 4. Ustalenie, ujęcie i rozliczanie wartości firmy Przejęcie aktywów netto może nastąpić drogą nabycia określonej jednostki (zorganizowanej jej części) lub połączenia podmiotów [Pfaff 2007, s. 39]. Nabycie wartości firmy powstaje przez: – zakup jednostki gospodarczej lub jej zorganizowanej części, – przyjęcie do odpłatnego użytkowania całej jednostki gospodarczej, – otrzymanie jednostki gospodarczej w formie aportu. Kwestia właściwego przedstawienia i ustalenia wartości firmy najczęściej pojawia się w przypadkach połączeń jednostek gospodarczych lub sprawozdawczości grup kapitałowych. Tematyka połączeń jednostek gospodarczych, jak również niektóre zagadnienia związane z konsolidacją sprawozdań finansowych, zostały w ostatnim okresie zmienione poprzez wprowadzenie kolejnych regulacji: MSSF 3 Z oraz MSR 27 Z. Sposób ujęcia wartości firmy powstałej przy łączeniu się spółek jest taki sam jak sposób ustalenia wartości firmy powstającej przy nabyciu jednostki lub jej zorganizowanej części. Jeżeli cena przejęcia (nabycia) jest wyższa niż wartość.

(9) Wartość firmy w Międzynarodowych…. 179. godziwa przejętych aktywów netto, to nadwyżka stanowi dodatnią wartość firmy, będącą składnikiem aktywów bilansu połączeniowego (§ 51, MSSF 3). Zatem MSSF 3 „Połączenia jednostek gospodarczych”, który za jedyny sposób rozliczania połączeń uznał metodę nabycia, w § 51 stwierdza, że na dzień nabycia podmiot przejmujący ujmuje wartość firmy nabytej w ramach połączenia jednostek gospodarczych jako składnik aktywów. Tak ujęty składnik aktywów początkowo wycenia się jako nadwyżkę kosztów nabycia w stosunku do udziału nabywcy w wartości godziwej netto możliwych do zidentyfikowania aktywów, zobowiązań i zobowiązań warunkowych. Inaczej aktywa lub zobowiązania spółki przejętej, które nie zostaną rozpoznane przy nabyciu, gdyż nie spełniają kryteriów identyfikacji, zostaną w efekcie włączone do ujętej wielkości wartości firmy. Po początkowym rozpoznaniu wartość firmy wycenia się według ceny nabycia pomniejszonej o straty z tytułu skumulowanej utraty wartości, którą ustala się zgodnie z MSR 36. Wartość firmy nie jest już amortyzowana, tak jak w polskiej ustawie o rachunkowości, lecz poddawana corocznej ocenie, czy nie nastąpiła utrata wartości, a jeżeli zdarzenia lub okoliczności wskazują na możliwość utraty jej wartości, czyni się to częściej6. Dopiero po początkowej identyfikacji zatem, w myśl § 54 MSSF 3, jednostka przejmująca wycenia nabytą w ramach połączenia jednostek wartość firmy według ceny nabycia pomniejszanej o łączne dotychczasowe odpisy aktualizujące z tytułu utraty wartości. Wpływ na tę regulację miało wyodrębnienie w ramach nowego podziału wartości niematerialnych grupy składników o nieokreślonym okresie użytkowania i zaliczenie do niej dodatniej wartości firmy. Zmieniono przy tym zupełnie problem jej amortyzacji, a także zmiany jej wartości w czasie (§ 88–§ 89 MSR 38). Podobnie jak pozostałe składniki wartości niematerialnych o nieokreślonym okresie użytkowania, dodatnia wartości firmy nie podlega amortyzacji. MSSF 3 wprowadził obowiązek corocznego przeprowadzania testów z tytułu utraty wartości. Ewentualne odpisy z tytułu trwałej utraty wartości ustala się i rozlicza zgodnie z § 114, § 117 oraz § 119 MSR 36. Wyniki tego testu uzyskuje się, stosując regulacje zawarte w § 80–103 MSR 36, poprzez przypisanie wartości firmy do ośrodków wypracowujących środki pieniężne. Aktualizacja wartości firmy dokonywana jest co najmniej raz w roku, na moment bilansowy. Istotne jest, że w myśl § 119 MSR 36 przeprowadzonych w poprzednich okresach odpisów aktualizujących z tytułu utraty wartości firmy nie odwraca się. Podział wartości niematerialnych ilustruje rys. 1. 6   W przypadku konsolidacji należy, zgodnie z § 22 MSR 27, ująć powstałą wartość firmy tak jak w MSSF 3. Różnica pojawia się pomiędzy wartością inwestycji jednostki dominującej w każdej z jednostek zależnych a częścią kapitału własnego (aktywów netto) spółek zależnych odpowiadającą udziałowi jednostki dominującej w wartości godziwej..

(10) Joanna Toborek-Mazur. 180. Wartości niematerialne. Nieokreślony okres użytkowania Brak amortyzacji Test na utratę wartości co najmniej raz w roku oraz gdy występują czynniki wskazujące na takie zjawisko. Określony okres użytkowania Amortyzacja przez cały okres życia użytkowego Test na utratę wartości – tylko jeżeli ujawniono czynniki wskazujące na takie zjawisko. Rys. 1. Klasyfikacja wartości niematerialnych i ich amortyzacja Źródło: opracowanie własne na podstawie § 88–§ 89 MSR 38.. Jak wynika z poprzednich rozważań, w przypadku połączeń jednostek gospodarczych lub konsolidacji sprawozdań finansowych może zostać ustalona ujemna wartość firmy. Jednak nowe regulacje zawarte w MSSF 3 zupełnie zmieniły zasady jej ustalania i rozliczania. Właściwie ujemna wartość firmy nie występuje już w pasywach bilansu. Na tę sytuację wpływa fakt, że gdy udział jednostki przejmującej w wartości godziwej netto możliwych do zidentyfikowania aktywów, zobowiązań i zobowiązań warunkowych ujętych zgodnie z § 36 MSSF 3 przewyższa koszt połączenia jednostek, to jednostka przejmująca powinna przeprowadzić ponowną weryfikację dokonanych działań. Należy więc dokonać ponownego rozpoznania i wyceny możliwych do zidentyfikowania aktywów, zobowiązań i zobowiązań warunkowych jednostki przejmowanej oraz wyceny kosztu połączenia. Jeżeli znów zostanie ustalona ujemna wartość firmy, to należy ją niezwłocznie rozliczyć jako pozostałe przychody operacyjne. Warto wspomnieć, że korekty wynikające z ponownej wyceny wpływają na wynik finansowy jako koszt lub przychód w zależności od tego, czy stanowią one stratę czy zysk z tytułu wyceny (§ 56, MSSF 3). Zysk ujęty zgodnie ze wskazanymi zasadami może wynikać z zaistnienia następujących sytuacji (§ 57, MSSF 3): – błędna jest wycena wartości godziwej albo kosztu połączenia bądź możliwych do zidentyfikowania aktywów, wierzytelności i zobowiązań warunkowych jednostki przejętej, – wymóg zawarty w standardach rachunkowości dotyczy wyceny możliwych do zidentyfikowania aktywów netto nabytych w kwocie niestanowiącej ich wartości godziwej, ale traktowanej tak, jakby była wartością godziwą dla potrzeb przypisania kosztu połączenia, – dokonuje się zakupu po okazyjnej cenie..

(11) Wartość firmy w Międzynarodowych…. 181. Międzynarodowa Rada Standardów Rachunkowości (IASB) uznała, że nie ujmuje się już w bilansie „zakupu po okazyjnej cenie”. Dlatego opierając się na § 81 MSSF 3, należy wcześniej zidentyfikowaną ujemną wartość firmy wyłączyć z ksiąg rachunkowych z pierwszym dniem tego okresu, korygując równocześnie saldo początkowe niepodzielonego wyniku z lat ubiegłych. Zgodnie z przedstawionymi regulacjami ujemna wartość firmy najczęściej nie powstaje. Gdyby jednak ją zidentyfikowano, należy jednorazowo całą wartość rozliczyć na pozostałe przychody operacyjne. Z kolei wcześniej zidentyfikowaną i ujętą w księgach rachunkowych ujemną wartość firmy odpisuje się i rozlicza z kapitałem własnym. Jest to zgodne z wprowadzonymi uproszczeniami i założeniami MSSF 1, według których wszelkie zmiany wynikające ze stosowanych wcześniej zasad rachunkowości należy rozliczyć neutralnie do wyniku finansowego z kapitałami w bilansie otwarcia według MSSF 3. Tym samym uznano, że w bilansie połączeniowym i skonsolidowanym występuje tylko dodatnia wartość firmy. W drugim etapie zmian w połączeniach jednostek gospodarczych zdecydowano, że udziały mniejszości mają również wpływ na ustaloną wartość firmy w konsolidowanych jednostkach. MSSF 3 wymaga, aby nabywca wykazywał udziały mniejszości w wartości firmy. Taka sytuacja ma wpływ na sprawozdanie finansowe w przypadku, gdy nabycie nie obejmuje 100% udziału w nowej jednostce zależnej. Nabywca powinien dodatkowo wykazywać w rachunku zysków i strat aktualny zysk lub stratę na transakcji połączenia w przypadku etapowego obejmowania kontroli. Te regulacje z kolei są konsekwencją przyjęcia koncepcji podmiotu gospodarczego, a tym samym innego postrzegania kapitałów mniejszości. Zarówno MSR 27, jak i MSSF 3 wprowadziły obowiązek ujmowania tej pozycji w ramach kapitału własnego, oddzielnie od kapitału własnego jednostki dominującej [MSSF 3Z i MSR 27Z… 2008]. Zgodnie z definicją zawartą w MSSF 3 udziały nieposiadające kontroli (mniejszości) to ta część wyniku finansowego i aktywów netto jednostki zależnej, która przypada na udziały kapitałowe nienależące, bezpośrednio lub za pośrednictwem jednostek zależnych, do jednostki dominującej. Kapitały mniejszości odzwierciedlają proporcjonalny udział właścicieli mniejszościowych w wartości bilansowej aktywów netto jednostki z prawnego punktu widzenia zależnej sprzed połączenia (B 11, MSSF 3). Wprowadzona do prawa bilansowego koncepcja podmiotu gospodarczego zwraca uwagę na równe traktowanie udziałowców grupy i spoza grupy. W związku z tym zasady pomiaru i ujawniania kapitałów mniejszości powinny być takie same, jakie stosuje się do udziałowców większościowych. Oznacza to, że udziałowcy mniejszościowi wraz z pozyskaniem części udziałów w podmiocie zależnym przez podmiot dominujący nabywają prawa do powstałej wartości firmy (jeśli taka wystąpi), ustalanej przez grupę. Poprzez nowe regulacje problem związany z wyceną według wartości godziwej został obecnie dodatkowo rozszerzony o udziały mniejszości. Wystąpienie niniej-.

(12) 182. Joanna Toborek-Mazur. szych udziałów w procesach połączeń skutkuje ich uwzględnieniem w ustalanej wartości firmy, a następnie jako goodwill powinny one podlegać weryfikacji, która oparta jest na wynikach przeprowadzanych testów na trwałą utratę wartości zgodnie z MSR 36. Istotne jest określenie, ile wynosi wartość tego udziału w majątku rzeczowym oraz w wartościach niematerialnych i wartości firmy. Stosowanie w sprawozdawczości jednostek połączonych i powiązanych koncepcji podmiotu gospodarczego budzi wiele kontrowersji wśród praktyków, dla których nowa klasyfikacja udziałów mniejszości i ujęcie ich w wartości firmy wiąże się z zachwianiem hierarchii w sprawozdawczości finansowej. Ponadto wprowadzenie możliwości wyznaczania dla celów sprawozdawczości skonsolidowanej pełnej wartości firmy stanowi zaciemnioną oraz nieprecyzyjną informację dla inwestorów. 5. Problemy z rozliczaniem wartości firmy Jak wynika z omawianych regulacji, dodatnią wartość firmy testuje się pod kątem utraty wartości w roku, w którym nastąpiło przejęcie. Standard stwierdza jednak również, że jeżeli wstępne przypisanie wartości firmy nie może zostać dokonane w roku, w którym nastąpiło przejęcie, to powinno zostać dokonane przed upływem pierwszego roku obrotowego, jaki rozpoczął się po dniu przejęcia. Wartość firmy testuje się po ukończeniu jej przypisywania w przewidzianym terminie. Zgodnie z § 96 MSR 36 wartość firmy powstała w wyniku połączenia jednostek, które nastąpiło w roku bieżącym, powinna zostać poddana testowi pod kątem utraty wartości do końca tego roku. Jednostka nie jest jednak w stanie przypisać wartości firmy do ośrodków wypracowujących środki pieniężne, dopóki nie zakończy rozliczania całej transakcji połączenia jednostek gospodarczych i nie ustali kwoty wartości firmy, co znajduje odzwierciedlenie w § 85 MSR 36. Zgodnie z § 62 MSSF 3 jednostka ma 12 miesięcy od dnia przejęcia na rozliczenie połączenia. Wartość firmy powinna zostać przypisana do ośrodków wypracowujących środki pieniężne najpóźniej do końca pierwszego okresu rocznego, który rozpoczął się po okresie, w którym nastąpiło przejęcie. Jeżeli składniki ośrodka, do którego została przypisana wartość firmy, są poddawane testom na utratę wartości w tym samym czasie, co dany ośrodek, to taki test powinien się odbyć przed przeprowadzeniem testu na utratę wartości całego ośrodka, do którego przypisano wartość firmy. Testy indywidualne należy przeprowadzić w pierwszej kolejności. Test w odniesieniu do ośrodka wypracowującego środki pieniężne lub zespołu takich ośrodków zawierających wartość firmy jest przeprowadzany dopiero po teście indywidualnym. Dlatego może się zdarzyć, że jednostka będzie zmuszona przeprowadzić test na utratę wartości w odniesieniu do pojedynczego składnika.

(13) Wartość firmy w Międzynarodowych…. 183. aktywów lub pojedynczego ośrodka wypracowującego środki pieniężne w innym momencie niż na koniec roku obrotowego. Ośrodki wypracowujące środki pieniężne, do których została przypisana wartość firmy, mogą wymagać przeprowadzenia ponownego testu na koniec roku obrotowego, jeśli pojawi się przesłanka wskazująca na utratę ich wartości, mimo że podlegały podobnym badaniom we wcześniejszym terminie. Jeżeli wyniki przeprowadzonych testów utraty wartości „wartości firmy” wskazują na straty, to należy je niezwłocznie ująć w kosztach, czyli obciążyć wynik finansowy. W pierwszej kolejności ustalone wielkości zmniejszają wartość bilansową wartości firmy, a następnie wpływają proporcjonalnie na zmniejszenie wartości składników aktywów tworzących ośrodek wypracowujący środki pieniężne lub zespół ośrodków wypracowujących środki pieniężne [Bonham, Curtis 2006, s. 237]. MSR 36 wymaga, aby dla przeprowadzania koniecznych testów wartość firmy, przejęta w wyniku połączenia jednostek gospodarczych, została w momencie przejęcia przyporządkowana do poszczególnych ośrodków lub zespołów ośrodków wypracowujących środki pieniężne jednostki przejmującej, które według oczekiwań mają przynieść korzyści z tytułu efektu synergii uzyskanej w wyniku takiego połączenia (bez względu na to, czy zostały do nich przypisane także inne aktywa lub zobowiązania jednostki przejmowanej). Ze względu na fakt, że czasami nie jest możliwe przypisanie w sposób obiektywny wartości firmy do pojedynczego ośrodka wypracowującego środki pieniężne, standard zezwala na przypisanie jej do zespołów takich ośrodków. Każdy ośrodek wypracowujący środki pieniężne lub zespół takich ośrodków, do którego przypisana została wartość firmy, powinien: – reprezentować najniższy szczebel wewnątrz jednostki, na którym wartość firmy jest monitorowana na wewnętrzne potrzeby zarządcze, oraz – nie być większy od segmentu opartego na podstawowym lub uzupełniającym wzorze sprawozdawczości finansowej jednostki określonym zgodnie z MSSF 8 „Segmenty operacyjne”. Wszystkie ośrodki wypracowujące środki pieniężne lub grupy tych ośrodków, do których przypisano wartość firmy, muszą być co roku testowane pod kątem utraty wartości. W przypadku gdyby ujęcie księgowe połączenia jednostek gospodarczych nie było zaksięgowane (lub ujęte tylko tymczasowo) do końca okresu, w którym to scalenie nastąpiło, nie jest możliwe zakończenie wstępnego przyporządkowania przejętej wartości firmy do ośrodka wypracowującego środki pieniężne. Zgodnie z MSR 36 w takiej sytuacji nie jest konieczne dokonywanie tej alokacji, lecz pozostawienie wartości firmy (lub jej części) nieprzypisanej do danego okresu [Bonham, Curtis 2006, s. 144]. Gdyby jednostka wcześniej ujęła wartość firmy jako pomniejszenie kapitału własnego, to nie powinna tej pozycji później rozliczać przez wynik finansowy..

(14) 184. Joanna Toborek-Mazur. Odnosi się to do momentu zbycia całości lub części przedsięwzięcia, dla którego wyznaczono wartość firmy, lub sytuacji, gdy następuje utrata wartości ośrodka wypracowującego środki pieniężne, którego ta wartość firmy dotyczy. 6. Zakończenie MSSF 3 definiuje wartość firmy w kategoriach jej istoty, a nie wyceny. Międzynarodowa Rada Standardów Rachunkowości, opracowując ten standard, stwierdziła, że na wartość firmy mogą wpływać również takie elementy, jak: – wartość godziwa „kontynuacji działalności” jednostki przejmującej, – wartość godziwa oczekiwanych synergii i innych korzyści z tytułu połączenia aktywów netto jednostki przejmującej i przejmowanej, – nadpłaty ze strony jednostki przejmującej, – błędy w wycenie i ujmowaniu wartości godziwej kosztu połączenia jednostek gospodarczych albo możliwych do zidentyfikowania aktywów, zobowiązań lub zobowiązań warunkowych jednostki przejmowanej, ewentualnie określony w jednym ze standardów rachunkowości wymóg wyceny tych możliwych do zidentyfikowania pozycji w innej kwocie niż wartość godziwa. W przypadku pierwszym wymieniony składnik przedstawia zdolność jednostki przejmowanej do osiągania wyższej stopy zwrotu ze zgromadzonego zbioru aktywów, niż należałoby oczekiwać, co może wynikać z synergii aktywów netto jednostki przejmowanej. Tylko dwa pierwsze czynniki uznano za wpływające na powstanie „podstawowej wartości firmy” i tylko w takich przypadkach może być ona ujmowana jako składnik aktywów. W regulacjach MSSF 3 nie występuje pojęcie ujemnej wartości firmy, a opis powstania takiej różnicy w MSSF 3, w przeciwieństwie do polskich uregulowań, nie daje możliwości jej ujawniania w bilansie. Nowe regulacje zmieniły sposób rozliczania wartości firmy. Wcześniejsze systematyczne i przewidywalne obciążenie wyniku wynikające z amortyzacji wartości firmy zostało zastąpione odpisami z tytułu utraty wartości, które szczególnie w czasach kryzysu gospodarczego występują częściej. Liniowy odpis amortyzacyjny został zatem zastąpiony specyficzną amortyzacją poszczególnych aktywów (zwykle umarzanych szybciej) i ryzykiem odpisów z tytułu utraty wartości. Ryzyko utraty wartości ocenia się w odniesieniu do każdej poprzedniej daty bilansu. Warto zauważyć, że odpisy z tytułu trwałej utraty wartości firmy mogą wystąpić w najgorszym okresie dla identyfikowanego połączenia, gdy wyniki i przewidywania na przyszłość nie będą dobre. Dodatkowo regulacja zabraniająca odwracania dokonywanych odpisów z tytułu trwalej utraty wartości firmy może wpłynąć na rzetelność ich przeprowadzania. W celu ograniczenia częstotliwości przeprowadzania skomplikowanych testów księgowy może nieod-.

(15) Wartość firmy w Międzynarodowych…. 185. powiednio zdiagnozować poszczególne pozycje podczas przypisania wartości firmy do ośrodków wypracowujących środki pieniężne. Dlatego wyniki testu powinny być weryfikowane w przypadku pojawienia się okoliczności mogących wpłynąć na odbudowanie zaktualizowanej wartości firmy. W ten sposób popełnione, często niezawinione, błędy mogą przyczynić się do odwrócenia przeprowadzonych odpisów aktualizujących, tak jak to ma miejsce w przypadku pozostałych wartości niematerialnych i innych aktywów. Nie jest właściwe, moim zdaniem, wprowadzenie dwóch rozwiązań do zmienionego MSSF 3 w zakresie ujmowania wartości firmy: pierwszego opartego na koncepcji rozszerzonego podmiotu dominującego, a drugiego – na koncepcji podmiotu gospodarczego. Stosowanie drugiego rozwiązania, zgodnie z którym wartość firmy wykazywana jest w pełnej wartości wraz z udziałami mniejszości, wyraźnie może spowodować zawyżanie jej wielkości. Początkowo kwota ta zwiększy wartość bilansową, a następnie powiększy koszty wynikające z przeprowadzonych odpisów z tytułu utraty wartości testowanego składnika. Tym samym wpływa niekorzystnie na sprawozdania finansowe już po połączeniu, jednostka bowiem może wykazywać w późniejszym okresie zdecydowanie wyższe koszty z tytułu utraty wartości tego składnika, aniżeli stosując model dotychczasowy. Kontynuując rozważania, należy stwierdzić, że pełna wartość firmy może oznaczać wyższe koszty z tytułu utraty wartości, jeśli przejmuje się mniej niż 100% przedsiębiorstwa. Ten sposób jest stosowany, gdy jednostka przejmująca postanowi wyceniać udziały należące do podmiotów niesprawujących kontroli (udziały mniejszości) w wartości godziwej, często zdecydowanie wyższej od wartości księgowej. Jeśli w takim przypadku nastąpi utrata wartości firmy, to w wyniku finansowym zostanie ujęta wyższa kwota rezerwy na utratę wartości firmy, niż gdyby wyceniano kapitały mniejszości według pierwszego modelu. Literatura Baxter G.C., Spinney J.C. [1975], Closer Look at Consolidated Financial Statement Theory, „Canadian Charter Accountant (CA Magazine)”, vol. 106, no. 1 i 2, January, February. Bonham M., Curtis M. [2006], Międzynarodowe Standardy Rachunkowości Finansowej w interpretacjach i przykładach, t. 2 i 3, Lexis Nexis, Warszawa. Dobija D., Dobija M. [2005], O istnieniu i prawach kapitału, MBA 1/2005, Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania, Warszawa. Falk H., Gordon L. [1977], Imperfect Markets and the Nature of Goodwill, „Journal of Business Finance and Accounting”, April. Hendriksen E., van Breda M. [2002], Teoria rachunkowości, PWN, Warszawa. Ignatowski R. [2003], Przewodnik po konsolidacji sprawozdań finansowych, Gdańsk. Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej, t. 1, 2, IASB, SKwP, Warszawa 2007..

(16) 186. Joanna Toborek-Mazur. MSSF 3Z i MSR 27Z – nowe standardy [2008], „Aktualności MSSF 59”, PricewaterhouseCoopers, styczeń. Niemczyk R. [2000], Wycena wartości niematerialnych i prawnych, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz. Pfaff J. [2007], Wartości niematerialne i prawne [w:] Prawo bilansowe a prawo podatkowe, red. B. Micherda, Difin, Warszawa. Sowińska K. [1996], Wartość firmy, PWE, Warszawa. Teoria rachunkowości w zarysie [2005], red. M. Dobija, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków. Toborek-Mazur J. [2005], Holding w aspekcie prawnym, bilansowym i podatkowym, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. Toborek-Mazur J. [2007], Kierunki zmian w sprawozdawczości jednostek połączonych i powiązanych – dyskusje i oceny, Zeszyty Teoretyczne Rachunkowości, t. 38(94), SKwP, Warszawa. Toborek-Mazur J. [2008], Ewolucja teorii konsolidacji w MSSF [w:] Polska praktyka rachunkowości w kontekście procesu harmonizacji międzynarodowej sprawozdawczości finansowej, red. E. Walińska, Wolters Kluwer Business, Warszawa. Walińska E. [2007], Międzynarodowe standardy rachunkowości, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. Wartość firmy w polskich i międzynarodowych przepisach rachunkowości [2006], Zeszyty Metodyczne Rachunkowości, nr 21. Company Value according to International Financial Reporting Standards The transactions of connected business units accounted using the purchase method lead to the identification and disclosure of company value. In this article, the author analyses the value of an entity against the background of connected business units, considered in terms of accounting theory and in regard to international balance-sheet law. She presents the nature and concept of the value of the firm in business units and describes the categories of company value in current accounting theory. The author’s analysis of changes in international balance-sheet law confirms the influence on quality of information in disclosed information in the financial statements of combined and associated units. The different conceptions of identifying and accounting for company value, which were introduced into IFRS 3, complicate the receipt and evaluation of presented information..

(17)

Cytaty

Powiązane dokumenty

Kilku ze s³uchaczy R.J. Haüy zapisa³o siê w historii nauki w innych ni¿ nauki przyrodnicze. 1870), wynalazca metody mnemotechnicznej ciesz¹cej siê w dziewiêtnastym wieku

According to classical, neoclassi- cal and contemporary business location theory the decision maker undertakes the optimal choice, while heterodox ap- proaches such as

Z tak rozumianej intencjonalności tekstu da się wywieść wielopłaszczyznowe odniesienia Komudy do Ogniem i mieczem Sienkiewicza oraz wyraźnie manife- stowane nastawienie

minister spraw wewnętrznych Kazimierz Młodzianowski stworzył możliwość upoważ­ nienia policjantów przez terenowe władze administracyjne I instancji (za zgodą właściwego

Grób 10, najciekawszy, zaw ie­ rał szczątki 3 pochówków, jeden w popielnicy przykrytej kloszem otoczo­ nej przystawkami, drugi w posadowionym obok dzbanku,

Stwierdzono, Ŝe poziom plonów pszenŜyta ozimego na obszarze Polski był istotnie róŜnicowany przez: średnią temperaturę powietrza w okresie grudzień – luty, średnią

Paying attention to the fact that the basis of making any graphic images, including flat linear ones, is parameterization and modeling (parametric graphic modeling), and taking

Jedynym dobrem, tym najwiêkszym, jest dobro, które jest poszu- kiwane dla niego samego, a nie dla osi¹g- niêcia jakiegoœ innego dobra.. Zjednocze- nie z tym dobrem