• Nie Znaleziono Wyników

View of José Luis GómezUrdáñez, Fernando VI

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "View of José Luis GómezUrdáñez, Fernando VI"

Copied!
4
0
0

Pełen tekst

(1)

R

E

C

E

N

Z

J

E

___________________________________________________________

ROCZNIKI HUMANISTYCZNE Tom LIII, zeszyt 2 − 2005

José Luis G ó m e z U r d á ñ e z, Fernando VI, Madrid: Arlanza

Ediciones S.A., 2001, ss. 313.

Mine˛ła niedawno 300. rocznica obje˛cia tronu hiszpan´skiego przez dynastie˛ Bur-bonów. Przypomnijmy, z˙e na mocy testamentu ostatniego Habsburga Karola II koro-na przypadła w udziale Filipowi V (1700-1746). Wydarzenie to doprowadziło do wy-buchu wojny o sukcesje˛ hiszpan´sk ˛a (1701-1713), która zmieniła dotychczasowy układ sił w Europie Zachodniej i miała istotny wpływ na rozwój sytuacji na całym konty-nencie europejskim. Okr ˛agła rocznica stała sie˛ okazj ˛a do oz˙ywionej dyskusji w s´ro-dowisku hiszpan´skich historyków oraz do wielu nowych publikacji. Na szczególn ˛a uwage˛ zasługuje seria biograficzna wydawnictwa Arlanza Ediciones, które postano-wiło zaprezentowac´ postaci wszystkich władców z dynastii Burbonów. Poszczególne biografie napisali najlepsi znawcy epok.

Recenzowana ksi ˛az˙ka stanowi trzeci tom tej serii1. Kilka słów chciałbym naj-pierw pos´wie˛cic´ jej autorowi. José Luis Gómez Urdáñez jest szefem Katedry Historii Nowoz˙ytnej Uniwersytetu La Rioja (Logron´o). Jego badania koncentruj ˛a sie˛ na his-torii lokalnej oraz elitach władzy osiemnastowiecznej Hiszpanii. Od 1990 r. kieruje on zespołem badaczy, który przygotował wiele prac dotycz ˛acych historii regionu La Rioja: Historia de la ciudad de Logroño (1995), Los señorios en La Rioja en el siglo

XVIII (1996), El Rioja histórico (2000). Dodajmy, z˙e ostatnia z wymienionych

pozy-cji, dotycz ˛aca uprawy i produkcji win w tym regionie Hiszpanii, zyskała w Paryz˙u nagrode˛ za najlepsz ˛a na s´wiecie publikacje˛ enologiczn ˛a za rok 1999/2000. Jako specjalista z zakresu XVIII wieku Gómez Urdáñez opublikował mie˛dzy innymi inte-resuj ˛ace studium, dotycz ˛ace programu politycznego markiza Ensenady, jednego z naj-bardziej znacz ˛acych hiszpan´skich ministrów i reformatorów tego czasu (El proyecto

reformista de Ensenada, 1996). Nie ulega w ˛atpliwos´ci, z˙e biografia Ferdynanda VI

1Oto wykaz pozostałych tomów: I: R. G a r c í a C á r c e l, R.M. A l a b r ú s

I g l e s i a s, España en 1700. Austrias o Borbones?; II: C. M a r t í n e z S h a w, M. A l f o n s o M o l a, Felipe V; IV: R. F e r n á n d e z D í a z, Carlos III; V: T. E g i d o L ó p e z, Carlos IV; VI: R. S á n c h e z M a n t e r o, Fernando VII; VII: G. R u e d a H e r n a n z, Isabel II; VIII: C. D a r d é M o r a l e s, Alfonso XII; IX: C. S e c o S e r r a n o, Alfonso XIII; X: J. A r ó s t e g u i S á n c h e z, Don Juan. Los Borbones en el exilio; XI: J. T u s e l l G ó m e z, Juan Carlos I.

(2)

202 RECENZJE

stanowi syntetyczne podsumowanie dos´wiadczen´ tego historyka w zakresie XVIII wieku oraz dotychczasowych badan´ nad panowaniem trzeciego Burbona na tronie hiszpan´skim2.

Król ma „ataki ws´ciekłos´ci [...] silne impulsy do k ˛asania wszystkich wokoło, dzisiejszego popołudnia napadł na lekarza [...] i chciał go ugryz´c´”. Tego rodzaju przygne˛biaj ˛ace i groteskowe równoczes´nie opisy zachowania Ferdynanda w ostatnich miesi ˛acach z˙ycia rzuciły cien´ na całe jego panowanie. Istotnie, przygne˛biony s´mierci ˛a z˙ony Barbary, król popadł w chorobe˛ psychiczn ˛a o podłoz˙u maniakalno-depresyjnym. Bluz´nił przeciwko Bogu, wyrzucał najbliz˙szych krewnych i słuz˙ ˛acych, nie pozwalał zmieniac´ bielizny, udawał martwego. W takich oto smutnych okolicznos´ciach umierał władca, którego współczes´ni nazywali „El Pacífico” (Pokojowy). Obraz ostatnich miesie˛cy z˙ycia króla na długi czas przesłonił blask jego panowania.

Postaci Ferdynanda oraz jego z˙ony Barbary nie wzbudzały, jak dotychczas, zna-cz ˛acego zainteresowania hiszpan´skiej historiografii. Wynikało to jednak nie tylko z „szalen´stwa” ostatnich dni. Naste˛pc ˛a Ferdynanda na tronie był jego przyrodni brat Karol. Panowanie to stało sie˛ na długi czas, zwłaszcza w gor ˛acych dyskusjach ideo-logiczno-politycznych XIX w., symbolem sukcesu hiszpan´skich reform, europeizacji kraju, jego os´wiecenia.

Autor recenzowanej ksi ˛az˙ki nie podwaz˙a, rzecz jasna, wielkich dokonan´ epoki karolin´skiej. Zwraca natomiast uwage˛ na fakt, z˙e wiele nowatorskich pomysłów poli-tycznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych przeprowadzono włas´nie za pano-wania Ferdynanda VI z inspiracji wybranych przez niego ludzi.

Ksi ˛az˙ka Gómeza Urdáñeza składa sie˛ z dwóch cze˛s´ci. W pierwszej („El Rey”) Autor ukazuje postac´ samego władcy. Kolejno przedstawia jego rodzine˛, dziecin´stwo, młodos´c´, małz˙en´stwo, obje˛cie tronu, panowanie i tragiczny koniec. Mamy tu wie˛c do czynienia z typow ˛a biografi ˛a panuj ˛acego, ukazuj ˛ac ˛a główne etapy i problemy zwi ˛azane z jego z˙yciem osobistym oraz sprawowaniem władzy. Jednak w teks´cie daj ˛a sie˛ zauwaz˙yc´ typowe dla tego historyka elementy: skłonnos´c´ do psychologizacji postaci, swoisty prezentyzm polegaj ˛acy na odwoływaniu sie˛ do współczesnos´ci, gruntowna erudycja, barwna narracja. Gómez Urdáñez zwraca wielk ˛a uwage˛ na do-s´wiadczenia zwi ˛azane z dziecin´stwem Ferdynanda: liczne rodzen´stwo (dzieci Filipa V z dwóch małz˙en´stw), wychowanie przez macoche˛ (Elz˙biete˛ Farneze) faworyzuj ˛ac ˛a własne potomstwo. Podkres´la wynikaj ˛ace st ˛ad poczucie osamotnienia i brak wie˛zi emocjonalnych przyszłego władcy z najbliz˙szymi. Czynniki te spowodowały, z jednej strony, słabos´c´ jego charakteru, z drugiej zas´, siln ˛a potrzebe˛ rekompensaty w sferze uczuc´. Te włas´nie oczekiwania sprawiły, z˙e Ferdynand łatwo zaakceptował wybran ˛a dla niego małz˙onke˛ (Barbare˛ Braganza), której niedostatki urody głos´ne były w całej Europie. I choc´, jak pisał angielski ambasador w Madrycie Benjamin Keene, przy pierwszym spotkaniu narzeczonych postac´ Barbary nie przypadła do gustu Ferdynan-dowi, wkrótce stali sie˛ bardzo szcze˛s´liwym i zgodnym małz˙en´stwem. Z biegiem lat ich wzajemne wie˛zi utrwaliły sie˛ jeszcze bardziej, zwłaszcza z˙e inteligenta i

roz-2Poprzednia biografia Ferdynanda VI ukazała sie˛ w 1996 r. Jej autorem jest P. Voltes (La

(3)

203 RECENZJE

tropna królowa potrafiła zapewnic´ swemu me˛z˙owi poczucie bezpieczen´stwa. Dzie˛ki temu rodzinnemu klimatowi Ferdynand brał udział w sprawach politycznych podej-muj ˛ac samodzielne decyzje3, zwłaszcza gdy w gre˛ wchodziło zachowanie neutral-nos´ci Hiszpanii. Z wielk ˛a odpowiedzialnos´ci ˛a traktował swoj ˛a królewsk ˛a godnos´c´ staraj ˛ac sie˛, aby jego rz ˛ady słuz˙yły dobru kraju i jego mieszkan´ców.

Panowanie Ferdynanda VI (1746-1759) przyniosło Hiszpanii długo oczekiwany okres pokoju. Po blisko czterdziestu latach wojen pan´stwo znajdowało sie˛ w trudnej sytuacji finansowej, spowolnieniu uległ proces reform wewne˛trznych. W tej sytuacji do głosu doszły tendencje pacyfistyczne. Ich wyrazicielami byli sam król, jak i jego najwybitniejsi ministrowie, José de Carvajal y Lancaster4 oraz markiz Ensenada. Pierwszy z nich jako kierownik hiszpan´skiej polityki zagranicznej opracował do-ktryne˛ s´cis´lej neutralnos´ci, któr ˛a rz ˛ad w Madrycie kierował sie˛ az˙ do kon´ca pano-wania Ferdynanda. Drugi natomiast, odpowiedzialny za finanse oraz siły zbrojne, dbał o rozwój gospodarczy oraz prowadził intensywn ˛a rozbudowe˛ hiszpan´skiej floty zdaj ˛ac sobie sprawe˛, z˙e pre˛dzej czy póz´niej nadejdzie czas konfrontacji z Angli ˛a w obronie kolonii. Gómez Urdáñez ukazuje sylwetki tych dwóch polityków jako filary pierwszego etapu panowania Ferdynanda. Ich naste˛pcy (Wall5, Arriaga) nie dorównywali juz˙ talentami swym poprzednikom, ale nie zmienili zasadniczo nakres´lonej przez nich linii politycznej.

Druga cze˛s´c´ pracy („El Reinado”) dotyczy funkcjonowania pan´stwa pod rz ˛adami Ferdynanda. Omawia w niej autor główne problemy zwi ˛azane z praktyk ˛a sprawowa-nia władzy w monarchii hiszpan´skich Burbonów, sytuacj ˛a gospodarcz ˛a, społeczn ˛a i kultur ˛a. Podkres´la tu przede wszystkim role˛ pan´stwa jako instrumentu przemian (elementy planowania), wskazuje na wywaz˙on ˛a polityke˛ promuj ˛ac ˛a produkcje˛ prze-mysłow ˛a, rozwój rolnictwa, infrastruktury komunikacyjnej oraz ochrone˛ własnego rynku, a nawet zatroskanie władz o równowage˛ ekologiczn ˛a kraju (s. 176).

Wskazuje na upowszechniaj ˛acy sie˛ klimat reformizmu w duchu wczesnego os´wie-cenia, a wie˛c maj ˛acy przede wszystkim charakter praktyczny nakierowany na pomno-z˙enie bogactwa kraju, podniesienie poziomu umysłowego (kształcenie młodziez˙y, studia zagraniczne, podróz˙e), nowe technologie (szpiegostwo przemysłowe)6. Pod-kres´la role˛ dworu jako centrum władzy politycznej oraz Madrytu, stolicy pan´stwa,

3Pierwszym przejawem politycznej samodzielnos´ci nowej pary królewskiej było usunie˛cie

z dworu wszechwładnej dotychczas macochy Elz˙biety Farneze, a naste˛pnie jej stronników w s´rodowiskach rz ˛adowych i dyplomatycznych Villaríasa, Arizagi, Macedy, Montijo.

4J. M. D e l g a d o B a r r a d o, José de Carvajal y Lancaster. Testamento político

o idea de un gobierno católico (1745), Córdoba 1999.

5Biografie˛ Ricardo Walla, pierwszego sekretarza stanu w latach 1754-1763, przygotowuje

obecnie uczen´ prof. Gómeza Urdáñeza, Diego Téllez Alarcia.

6Na ten temat zob.: C. T a r a c h a, Hiszpan´skie słuz˙by wywiadowcze za panowania

Ferdynanda VI, w: We wspólnej Europie. Polska-Hiszpania, XVI-XX wiek. Referaty wygłoszone podczas sympozjów historyków polskich i hiszpan´skich w Lublinie i Logron´o, wste˛p i red. C. Taracha, Lublin 2001, s. 109-132.

(4)

204 RECENZJE

przyci ˛agaj ˛acej (dzie˛ki s´wiadomej polityce pan´stwa) zdolnych i przedsie˛biorczych ludzi ze wszystkich regionów Hiszpanii.

Gómez Urdáñez polemizuje z dotychczasowymi interpretacjami, dotycz ˛acymi głównych problemów epoki fernandyn´skiej. Chodzi tu na przykład o relacje pomie˛-dzy najwaz˙niejszymi politykami tego czasu: Ensenad ˛a i Carvajalem. Postuluje dalsze badania nad Europ ˛a despotów, które umoz˙liwi ˛a wyjs´cie poza dotychczasowe stereo-typy „frywolnego” Ludwika XV, „filozofa na tronie” Fryderyka II czy „szalonego” Ferdynanda. Podwaz˙a pokutuj ˛ace w historiografii tezy, np. o wyludnieniu kraju, oceniaj ˛ac liczbe˛ mieszkan´ców Hiszpanii w połowie XVIII w. na około 8 mln (s. 161).

Warto równiez˙ dodac´, z˙e w ksi ˛az˙ce Gómeza Urdáñeza pojawiaj ˛a sie˛ pewne w ˛atki polskie. I tak na przykład sprawa elekcji Stanisława Leszczyn´skiego, popieranego przez Francje˛, na tron polski doprowadziła do powaz˙nego kryzysu w rodzinie królew-skiej. Filip V otrzymał włas´nie oferte˛ zawarcia burbon´skiej koalicji w celu pro-mowania tej sprawy. Poinformowany o negocjacjach Ferdynand zaoferował ojcu swe poparcie. Ten jednak zareagował gwałtownie, nie z˙ycz ˛ac sobie jakiejkolwiek aktyw-nos´ci politycznej naste˛pcy tronu. Zabronił rodzinie Ksie˛cia Asturii uczestnictwa w z˙yciu publicznym, w tym odwiedzania kos´ciołów i spacerów (s. 36).

Podsumowuj ˛ac warto podkres´lic´, z˙e biografia Ferdynanda VI pióra Gómeza Urdá-ñeza to obecnie podstawowe kompendium wiedzy dotycz ˛ace Hiszpanii połowy XVIII w., z którym powinien zapoznac´ sie˛ kaz˙dy historyk zainteresowany epok ˛a pierwszych Burbonów.

Cezary Taracha Katedra Historii i Kultury Krajów Je˛zyka Hiszpan´skiego KUL

Didier

O z a n a m, Les diplomates espagnols du XVIII

e

siècles.

Introduction et répertoire biografique (1700-1808), Casa de

Velázquez-Maison des Pays Ibérique, Madrid-Bordeaux 1998, ss. 578.

Didier Ozanam to jeden z najwybitniejszych znawców dyplomacji europejskiej, w tym hiszpan´skiej, XVIII w. S´wiadczy o tym jego dorobek w postaci ksi ˛az˙ek, artykułów, wydawnictw z´ródłowych1. Od wielu lat wraz z grup ˛a historyków

fran-1La diplomacia de Fernando VI. Correspondencia reservada entre D. José de Carvajal

y el Duque de Huescar, 1746-49, wyd. D. Ozanam, Madrid 1975; Notas para un estudio de los presupuestos de la monarquía espan´ola a mediados del siglo XVIII, w: A. O t a z u, Dinero y Crédito. Siglos XVI al XIX, Madrid 1978; La diplomacia de los primeros Borbones

Cytaty

Powiązane dokumenty

Pod brukiem, częściowo między kamieniami odkryto mało charakterystyczne fragmenty naczyń, które ogólnie datować można na III okres epoki brązu. Wśród resztek

rozpoczęto od oczyszczenta zniszczonego p rofilu piaskowni długości

It analyses differences in the segmentation of the world by words, realisations of notions in parts of speech, and the lin- guistic appearance of event factors on the basis of

rest.], jest niebywale trudnym zagadnieniem praktycznym nie tylko dla sądu (wedle obowiązujących przepisów sąd, zatwierdzając zawarty przez wierzycieli układ, ma orzec o

A complementary use seems to have developed, with runes used for writing on the traditional wood and stone, and Latin letters on parchment, with different scopes of use as

W rozdziale pier- wszym zarysowano dzieje ludności żydowskiejw Wielkopolsce do 1919 r., ukazując genezę, znaczenie oraz czynniki, które miały wpływ na liczebność Żydów

Poniew aż posiadam y dzisiaj w Polsce jedynie bardzo niew ielką liczbę żubrów to próbow anie na nich podobnych dośw iadczeń wydaje nam się niebezpieczne..

In the present work, we combine the pinhole camera model (Tsai 1987) with non-linear polynomial camera mappings used in experimental fluid mechanics (Soloff et al. 1997) to perform