• Nie Znaleziono Wyników

Wartości, ich związki z osobowością i wychowaniem

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Wartości, ich związki z osobowością i wychowaniem"

Copied!
11
0
0

Pełen tekst

(1)

S tu d ia z N a u k S p o łeczn y ch z. 11

Jerzy Gałęski

WSP w Bydgoszczy

WARTOŚCI, ICH ZWIĄŻKI Z OSOBOWOŚCIĄ

I WYCHOWANIEM

“Wartość nie jest czymś uprzednio danym, lecz czym ś co zostanie dopiero określone

przez przyszłe działanieJ. Dewey

Z m ie n n o ść i k o n ty n u a c ja jest je d n y m z n a jw ażn iejszy ch i p rz y ty m c e n tra ln y m w y m ia re m życia i trw a n ia , z a ró w n o w ujęciu p rz y ro d n ic z y m , jak i sp o łe c z n y m , tak w o p ty c e o n to g e n e ty c z n e j, filo g en ety czn ej, ja k i h isto ry czn ej o ra z jak ie jk o lw iek innej (np. k u ltu ro w e j czy te c h n o lo g icz n o -ek o n o m ic zn ej). W szy stk ie p rz e m ia n y o d b y w a ją ­ ce się z g o d n ie z z a s a d ą d y sy m ilacji i asym ilacji św ia d c z ą o ro zw o ju . Z h u m a n is ty ­ cz n e g o p u n k tu w id z e n ia n ie z w y k le d o n io sły m p ro b le m e m jest o k reślen ie k ry te rió w ro z ró ż n ia n ia n e g a ty w n y c h i p o z y ty w n y c h n a s tę p s tw d ia le k ty k i zm ie n n o ści i k o n ty ­ nuacji. W ydaje się, iż w z g lę d n ie rz e te ln y m k ry te riu m d ia g n o z o w a n ia o b u ro d z a jó w n a s tę p s tw m o g ą b yć " w a rto śc i" . S p ełn iają on e w ielo rak ie i w ie lo p o z io m o w e funkcje, m ię d z y in n y m i:

1. U k ie ru n k o w u ją o n e d ą ż e n ia , b liższe i o d le g łe cele ży cio w e p o szczeg ó ln y ch je d ­ n o ste k lu d z k ic h o ra z w ię k sz y c h zbiorow ości;

2. O d d z ia łu ją jako s ta n d a rd integracji i d ez in te g racji in d y w id u a ln o śc i w g ru p ie społecznej;

(2)

tycznej ak ty w n o śc i życiow ej;

4. D e te rm in u ją fu n k c jo n o w a n ie o so b o w o ści o ra z s ą ściśle z w ią z a n e ze sfe rą o d d z ia ­ ły w a ń p ed a g o g ic z n y ch , b o w ie m o d d z ia ły w a n ia w y c h o w a w c z e k o n s ty tu u ją nie ty lk o czy n n o ści p o z n a w c z o -in s tru m e n ta ln e , lecz ró w n ie ż a k sjo lo g iczn e (k re o w a ­ n ie s to s u n k u d o p rz y ro d y i lu d z i, p rz e k o n a ń , w arto ści, se n su życia i w łasnej biografii).

Funkcję tą z n acisk iem ak c e n tu je " R a p o rt o sta n ie i k ie ru n k a c h ro zw o ju edukacji n aro d o w ej..." zazn aczając, że d o ty c h c z a s o w ą h ie ra rc h ię celów kształce n ia i w y c h o ­ w an ia (w ia d o m o śc i-u m ie ję tn o śc i-w a rto śc i) n a leży o d w ró c ić i s p ro w a d z ić d o fo rm u - ły: w arto śc i-u m ie ję tn o ści-w ia d o m o śc i .

Tw órcza rola w a rto ści w z g lę d e m o so b o w o ści p rzejaw ia się w u k ie ru n k o w y w a ­ n iu p ro c e só w p o z n a w c z y c h , em o cjo n aln y c h , p o s ta w w obec rzeczy (p rz e d m io tó w ) i in n y ch lu d z i ("obraz św iata") o ra z sieb ie sa m e g o ("obraz siebie") o ra z w u ru c h a m ia n iu p ro c e só w m o ty w a c y jn y c h . Te o sta tn ie in d u k u ją n ap ięcie m o ty w acy jn e, k tó re u m o ­ ż liw ia re d u k o w a n ie ro z b ież n o ści m ię d z y " o b ra z e m id e a ln y m siebie i św iata" a " o b ra z e m re a ln y m siebie i św ia ta ", a tym sa m y m d y n a m iz u ją rozw ój k u ltu ry m a te ­ rialnej i d u c h o w e j lu d z k o śc i i in d y w id u a ln o śc i społecznej.

Z a n im p rz e jd z ie m y d o a n a liz y z w ią z k ó w z ach o d z ąc y c h p o m ię d z y w a rto śc ia ­ m i, o so b o w o śc ią i w y c h o w a n ie m , z a s a d n e b ę d z ie o k reślen ie isto ty te rm in ó w : "o s o ­ b o w o ść " i " w y c h o w a n ie " .

Są one, p o d o b n ie jak " w a rto śc i" , d e fin io w a n e rozm aicie, w zależn o ści od u z n a ­ nej w yjściow ej teorii filozofii czło w iek a , teorii k u ltu ry czy o b ra n e g o m o n o d y sc y p li- n a rn e g o p u n k tu w id z e n ia . D o ty cz y to z w łasz cza o so b o w o ści, która często b y w a o p isy w a n a za p o m o c ą tak ich z a m ie n n ik ó w jak p sy ch ik a, ch arak ter, sp o só b życia, p o trzeb y , sieć p o z n a w c z a itp.

D o ty ch cz as tylko w p sy ch o lo g ii p o w sta ło w ielesct koncepcji o so b o w o ści. W ię­ k szo ść liczących się p sy c h o lo g ó w sta ra się stw o rz y ć w ła sn ą teo rię o so b o w o ści. S tudia n ad lite ra tu rą p rz e d m io tu w y k a zu ją , że część z nich zaw iera e le m e n ty zb liżo n e (p o d o b n e ) czy te ż to żsam e, in n e zaś m ają całkow icie o d m ie n n y sen s. W tym n atło k u in fo rm a c y jn o -te o re ty c z n y m o rien tację u ła tw ia ją ty p o lo g ie o so b o w o ści.

W arto ścio w ą klasyfikację teorii o so b o w o ści o p ra c o w a ł W. S zew czuk, k tó ry jako o

k ry te riu m p o d z ia łu p rz y jm u je g e n e z ę o s o b o w o ś c i'. W yróżnia o n trz y g ru p y teorii: 1) in tro g e n n e (o so b o w o ść rozw ija się na b azie w ro d z o n y c h z a d a tk ó w p sy ch ic zn y ch , o rg a n ic z n y c h b ą d ź b io p sy ch ic zn y ch ); 2) e k stra g e n n e (osobow ość rodzi się i k ształtu je p o d w p ły w e m sz e ro k o ro z u m ia n y c h o d d z ia ły w a ń śro d o w isk o w o -sp o le c z n y c h , n a d e w sz y stk o w y c h o w a w c z y ch ); 3) p o z n a w c z o -" n e u tra ln e " . Do p ierw szej g r u p y n ależą, jego z d a n ie m , teorie b io lo g ic zn e (a. k o n sty tu c jo n a ln e n p . R. K retschm era; b. e n e rg e ­ tyczne n p . Z. F reuda; c. fizjologiczne n p . H.J. E ysencka ) o ra z teorie p sy ch o lo g ic zn e

(3)

(a. d y sp o z y c y jn e n p . E. S p ren g era; b. d y n a m ic z n e n p . J. N u ttin a ). D o d ru g iej g ru p y zalicza teorie b e h a w io ry sty c z n e (np. J. W atsona) i teorie m a rk sisto w sk ie (np. S.L. R u b in stein a, w łasn ą). D o trzeciej g r u p y p rz y p o rz ą d k o w u je teorie cech (np. G.W. A llp o rta).

N ieco in n ą ty p o lo g ię p ro p o n u je K. P lu ta. W śród teorii in tro g e n n y c h w y m ien ia teorie d y n a m ic z n e , p sy c h o lo g ię h u m a n is ty c z n ą i teorie p o z n a w c z e; n a to m ia s t w śró d teorii e k stra g c n n y c h : teorie u cz en ia się, teorie ról o ra z teorie, k tó ry c h p o d s ta w ą m e to d o lo g ic z n ą je st filozofia m a rk sisto w sk a 4.

W ed łu g teorii d y n a m ic z n y c h (m otyw acji), o so b o w o ść to w z g lę d n ie trw a ła o r­ g an izacja p ro c e só w p sy c h ic z n y c h o c h a ra k te rz e reg u lac y jn y m , sy ste m p o p ę d ó w w e w n ę trz n y c h . P sy ch o lo g ia h u m a n is ty c z n a p rzy jm u je, że rozw ój p sy c h ic z n y p olega na g ro m a d z e n iu d o św ia d c z e ń fe n o m e n o lo g ic zn y ch , ro zsz e rz an iu pola św iad o m ó śc i i w rażliw o ści w relacji je d n o stk i ze św iatem z e w n ę trz n y m , co raz b o g a tsz y m d o ś w ia d ­ c z e n iu rze c z y w isto śc i (np. C. R ogers, A .H . M aslo w ). Teorie p o z n a w c z e u z n ają, że rozw ój p sy c h ic z n y c z ło w iek a za leż y od tego, jak on p ercy p u je i p o jm u je śro d o w isk o . Je d n o stk a ro zw ija się p rze z w y c ięż a ją c sp rz e c z n o śc i i u trz y m u ją c h o m e o sta z ę p o ­ z n a w c z ą o ra z o d b ierając, g ro m a d z ą c , p rz e tw a rz a ją c i g e n e ru jąc inform acje (np. P. Piaget, W. Ł u k a sz e w sk i, J. R eykow ski). Teorie u cze n ia się (b e h a w io ry sty czn e) z a k ła ­ d ają, że o so b o w o ść tw o rz ą n aw y k i, k tóre k sz ta łtu ją się jak o efekt n ac isk ó w sp o łe c z ­ n ych, w z m o c n ie ń p o z y ty w n y c h (n ag ró d ) i w z m o c n ie ń n e g a ty w n y c h (kar). Teorie ról sp o łe c z n y c h w y k a z u ją p e w n e p o d o b ie ń s tw o d o teorii u c zen ia się; tra k tu ją o n e o so ­ b o w o ść jako sy ste m z in te rn a liz o w a n y c h (głęboko p rzy sw o jo n y c h ) w y m o g ó w s p o łe ­ c z n y c h (n p . E. U n to n ) . T e o rie m a r k s is to w s k ie p r z y jm u ją , że o s o b o w o ś ć to h ierarch iczn y , w e w n ę trz n ie p o w ią z a n y sy ste m w z g lę d n ie trw a ły c h cech lu b c e n tra l­ n y sy ste m reg u lu jący i in te g ru ją c y czy n n o ści p sy ch iczn e jed n o stk i o ra z steru jący z a c h o w a n iem ; z a k ła d a ją o n e w tó rn o ść p sy ch ik i w obec m aterii, g ło sz ą tezę o o d r u ­ c h o w y m c h a ra k te rz e p sy c h ik i i w z a je m n y m z w ią z k u p sy ch ik i i śro d o w isk a , z w ła sz ­ cza śro d o w isk a sp o łe c z n e g o . R ozw ój o so b o w o ści za le ż y o d z a d a tk ó w w ro d z o n y c h , c z y n n ik ó w ś ro d o w isk o w y c h , w y c h o w a n ia i a k ty w n o śc i w łasnej.

N ie w d ając się w sz c z e g ó ło w e ro z w a ż a n ia m o żn a przyjąć, że o so b o w o ść to k o m p le k s cech, za p o m o c ą k tó ry ch o p isu je się p o d s ta w o w e fo rm y z a c h o w a n ia się czło w iek a, b ą d ź z e sp ó ł p o sta w , n a sta w ie ń , w arto ści w y z n aczający d z ia ła n ie je d n o ­ stki, b ą d ź k o m p le k s w a ru n k ó w w e w n ę trz n y c h (p sy ch iczn y ch ) d e te rm in u ją c y sp o s o ­ by regulacji s to s u n k ó w czło w iek a i o d d z ia łu ją c y m n ań o to c z e n ie m 3.

W y c h o w a n ie m zaś n a z y w a m y p la n o w ą , św ia d o m ie z o rg a n iz o w a n ą d z ia ła ln o ść sp o łe c z n ą , u k ie ru n k o w a n ą na w y w o ły w a n ie z a m ie rz o n y c h z m ia n w o sobow ości czło w iek a, z g o d n ie z p rz y ję ty m , m niej lu b bardziej o k reślo n y m id eałem i w z o re m w y c h o w a w c z y m . Tak z a ry s o w a n a d z ia ła ln o ść p e d a g o g ic z n a m a na celu k s z ta łto w a ­

(4)

n ie u w y c h o w a n k a isto tn y c h in d y w id u a ln ie i sp o łe c z n ie w arto ści: 1) p o z n a w c z y ch , 2) m o ra ln y c h , 3) e ste ty cz n y ch , 4) o b y w a telsk ich , 5) o rg an iz acy jn y ch , 6) fizycznych.

O d d z ia ły w a n ie w y c h o w a w c z e o bejm uje w y m ia r p o z n a w c z o -in s tru m e n ta ln y (w ied za o rz e c zy w isto ści m a terialn ej i sy m b o liczn ej o ra z u m iejętn o ści jej p rz e tw a rz a ­ nia) o ra z w y m ia r ak sjo lo g icz n y (k re o w a n ie s to s u n k u d o p rz y ro d y i lu d zi, k s z ta łto ­ w a n ie p rz e k o n a ń , w arto ści, se n su życia i w łasnej bio g rafii)6. N a sy ste m o d d z ia ły w a ń w y c h o w a w c z y c h sk ła d a ją się w y sp e c ja liz o w a n e o so b y i instytucje, p o d sy ste m w y ­ c h o w a n ia ró w n o le g łe g o (g łó w n ie m a ssm e d ia ) o ra z a k ty w n o ść s a m o w y c h o w a w -

7

cza .

W sk azać m o ż n a d w a z a k re sy ro z u m ie n ia w y c h o w a n ia . W sz e rsz y m ujęciu: p rz e d m io te m w y siłk ó w p e d a g o g ic z n y c h jest p ełn a, w ie lo w y m ia ro w a o so b o w o ść je d n o stk i sp o łeczn ej. W ty m sen sie p o w ia d a się, że o so b o w o ść to spójny, p o w ią z a n y z e sp ó ł e le m e n tó w b io g e n ic z n y c h , p sy c h o g c n ic z n y c h i so cjo g en iczn y ch 6. Szersze p o jm o w a n ie w y c h o w a n ia p rz e ja w ia z n a m io n a h o liz m u . W w ę ż sz y m ujęciu w y c h o ­ w a n ie m a na celu fo rm o w a n ie p rz e d e w sz y stk im jed n e g o w y m ia ru o so b o w o ści (u m y sło w eg o , m o ra ln e g o , sp o łe c z n e g o , e stety czn e g o , p o lite ch n iczn eg o , fizycznego). Z g o d n ie z p o w y ż s z y m w y ró ż n ia się o k re ślo n e ro d zaje d zia ła ln o śc i w y ch o w aw czej.

W stęp n a a n a liz a relacji "w a rto śc i - o so b o w o ść - w y c h o w a n ie " z ra z u u w id a c z ­ nia, że m a m y d o c z y n ie n ia z m e ta p ro b le m e m in te rd y sc y p lin a rn y m , sy tu u ją c y m się na p o g ra n ic z u filozofii, p sy c h o lo g ii i p e d ag o g ik i, a ściślej na sty k u k o m p eten c y jn y m aksjologii, teleologii w y c h o w a n ia , p sy ch o lo g ii o so b o w o ści i a n tro p o lo g ii p e d a g o g i­ cznej. N ie z a c h o d z i w tym m iejscu p o trz e b a p o d e jm o w a n ia zaw iłej d y sk u sji k o m p e ­ tencyjnej. W arto je d n a k p rz y to c z y ć definicję o sta tn iej z w y m ie n io n y c h d y sc y p lin , k tó ra w p e w n y m s to p n iu w p ro w a d z a p o rz ą d e k teo rety czn y o ra z o b ra z u je w iclo p o - zio m o w o ść i z ło ż o n o ść tych relacji.

" A n tro p o lo g ia p e d a g o g ic z n a to d z ia ł p c d a g o g ic z n o -fiio zo ficzn y ch ro z w a ż a ń k ry ty c z n y c h o w a rto śc ia c h z w ią z a n y c h z ro zw o jem o so b o w o ści czło w iek a (ich u w a ­ ru n k o w a n ia c h , p rz e ja w a ch itp.) p o d e jm o w a n y c h na g ru n c ie n a u k p e d a g o g ic z n y c h w ra m a c h ogó ln ej teorii w a rto śc i w y c h o w a w c z y ch (aksjologii w y c h o w a n ia ). G łó w ­ n y m celem tych ro z w a ż a ń jest racjo n aln a w eryfikacja s ta n d a rd ó w z a c z erp n ię ty c h z filozofii (g łó w n ie a n tro p o lo g ii filozoficznej i etyki n o rm a ty w n e j), p ro w a d z ą c a do u z y sk a n ia ich n a u k o w y c h sy n k a te g o rii, tj. w arto ści - racji w y c h o w a w c z y c h " 9.

(5)

d y n a m ik ą o so b o w o śc i o ra z w y c h o w a n ie m , czyli k sz ta łto w a n ie m p sy ch ik i. W artości w y c h o w a w c z e (o so b o w o ścio w o -tw ó rc ze) c h a ra k te ry z u ją się n a stęp u jący m i p a ra m e ­ tram i:

1) nie są a u to n o m ic z n e w o b ec p ro c e só w w a rto śc io w a ń (ocen i w y b o ró w ); są w y ­ tw o ra m i w a rto śc io w a n ia p o d m io to w e g o ;

2) s ą n im i w sz elk ie rzec zy czy ich stany, b ęd ące o b iek tem p o stu lo w a n ia w d anej n o rm ie p ed ag o g iczn ej;

3) k o n s ty tu u ją je a k ty a p ro b a ty i akceptacji społecznej, filozoficznej i nau k o w ej; 4) s ta n o w ią p e d a g o g ic z n e k ry te ria p o z y ty w n e g o lu b n e g a ty w n e g o o c e n ia n ia

p rz e d m io tó w p o z a p e d a g o g ic z n y c h (np. rozw ój sp o łe c z n o -e k o n o m icz n y kraju). P rz e w a ż n ie s ą to k ry te ria o so b o w o ścio w e . W artości w y c h o w a w c z e d e c y d u ją o tym , czy o k re ślo n e rz e czy stają się o b ie k ta m i p o z y ty w n y c h (n e g aty w n y ch ) ocen i p o s ta w 10.

Tak o p is a n e w a rto ści w y c h o w a w c z e s ą a rg u m e n te m na rzecz tezy o p o trzeb ie integracji w ie d z y i n a u k filozoficznych, p sy c h o lo g iczn y ch i p e d a g o g ic z n y ch , b o w iem u ła tw ia o n a k o m p le k s o w y o g lą d , a n a liz ę i op is p ro b le m u .

Z a g a d n ie n ie relacji " w a rto ść - o so b o w o ść" p rz e z p o szc zeg ó ln e k ie ru n k i te o re­ ty czn e je st in te rp re to w a n e na ró ż n e sposoby, co s p ra w ia , że w m iarę p o w s ta w a n ia n o w y c h koncepcji, staje się o n o c o ra z b ard ziej d y sk u sy jn e . H . G asiu l w y o d rę b n ia cz te ry w ersje a n a liz y tych z w ią z k ó w 11. P ie rw sz y m sp o so b e m jest d e fin io w a n ie o so ­ b o w o śc i p rz e z w a rto ści, k tó re tra k to w a n e s ą jak o p o d s ta w o w e pojęcie określające o so b o w o ść (np. P. Lecky). Teorie p sy c h o a n a lity c z n e na p rz y k ła d p rz y p is u ją pojęciu, " w a rto ś ć " m n ie jszy zak res n iż po jęciu "o so b o w o ść" . M o żn a p o sta w ić tezę, że ro z w a ­ ż a n ie k w estii p so b o w o ści z a w sz e w ią ż e się z k o n te k ste m ak sjo lo g iczn y m . M. Fritz- h a n d pisze: " n ie m a teo rety k ó w , k tó rz y by n eg o w ali fakt, iż w arto ści s ta n o w ią n ie o d łą c z n y a w a ż k i s k ła d n ik o so b o w o ści. D la w ielu z n ich są o n e n a w e t rd z e n ie m

12

o so b o w o ści, tym , co je s t w niej n ajisto tn iejsze" . P o d o b n e g o zd a n ia , ja k M . F ritz h a n d (etyk) jest Z. Z a b o ro w sk i (p sy ch o lo g ). T w ierd zi on, że sy ste m w a rto ści, b ęd ąc e le m e n ­ tem o so b o w o ści, in te g ru je ró ż n o ro d n e p o trzeby, p o s ta w y o ra z reg u lu je d łu g o fa lo w e

13

d z ia ła n ie czło w iek a, w p ły w a na p rz e b ie g p ro c e só w p ercep cy jn y ch .

D ru g i s p o s ó b o p isy w a n ia z w ią z k ó w m ię d z y w arto ściam i i o so b o w o śc ią p rz y j­ m uje, że n ie k tó re trw a łe s tr u k tu r y p sy ch ik i, na p rz y k ła d te m p e ra m e n t, p re d y s p o n u ją d o preferencji p e w n y c h w a rto ści (np. H.J. E ysenck, J. Strelau).

Trzeci n u rt, o p ie ra ją c y się na u o g ó ln io n y c h w y n ik a c h b a d a ń n a d p o sta w a m i s p o łe c z n y m i, p o lity c z n y m i i id e o lo g iczn y m i, d ą ż y d o d ia g n o z o w a n ia i p r z e w id y w a ­ nia w łaściw o ści s y s te m u w a rto ści na p o d s ta w ie cech o so b o w o ści i na o d w ró t. R óżne ty p y o so b o w o ści (np. a u to ry ta rn a , d o g m a ty c z n a , m a c h iaw elisty czn a ) c h a ra k te ry z u ją się o k re ślo n y m o b ra z e m w arto ści. W p rz y p a d k u o so b o w o ści m ach ia w elisty czn ej

(6)

w a rto śc ią n a d rz ę d n ą jest b e z w z g lę d n e osiąg n ięcie celu, z p o m in ię c ie m s z a c u n k u k osztów , z w y k le d ro g ą m a n ip u lo w a n ia p o je d y n c z y m i lu d ź m i czy w ięk szy m i g r u p a ­ m i. P ro g n o z o w a n ia u k ła d u w a rto ści d o k o n y w a ć m o ż n a tak że w o p a rc iu o analizę p e łn io n y c h p rz e z je d n o stk ę ról sp o łeczn y c h .

C z w a rty s p o s ó b a rty k u łu je z w ią z e k m ię d z y a k cep tacją i p referen cją w arto ści a g łę b sz y m i ten d e n c ja m i o so b o w o ści czy n a w e t n a tu rą lu d z k ą .

P o w y ż sz e teo rie u m o ż liw ia ją o k re śla n ie tylko je d n e g o p a r a m e tru na p o d sta w ie o c en y d ru g ie g o .

W lite ra tu rz e p rz e d m io tu s p o ty k a m y tak ż e in n e p ró b y ujęcia zależn o ści m ię d z y w a rto ściam i a o so b o w o ścią. P sy ch o lo g ia h u m a n isty c z n a , w y c h o d z ą c z z a ło żen ia, że p o d s ta w o w y m m o ty w e m ak ty w n o śc i je d n o stk i je st ak tu alizacja siebie (w sen sie sam orealizacji), o k reśla jako w a rto śc io w e to, co su b ie k ty w n ie w y b iera k o n k re tn y p o d m io t. D ążen ie d o sam o relizacji su b ie k ty w n y c h w arto śc i jest celem ro zw o ju o so ­ b o w o śc i14. N e o p sy c h o a n a lity c y p rz y m u ją , że w arto ści m ają m oc n o rm y sp o łe c z n o - k u ltu ro w e j. N o rm y te zaś w p ły w a ją na życie i rozw ój p sy c h ic z n y c z ło w ie k a 13. E gzystencjaliści w y ra ż a ją o b a w y o p rz y sz ły los je d n o stk i w d o b ie rew olucji n a u k o ­ w o -tech n iczn ej i p e w n e n ad zieje na sp o ż y tk o w a n ie jej w a lo ró w d la ro zw o ju o so b o ­ w ości i a u te n ty c z n e j w s p ó ln o ty m ię d z y lu d ź m i. S p o łeczeń stw o , k u ltu ra i ideologia nie d ają p o czu cia se n su życia. E gzystencja k o n k retn ej o so b o w o ści ro z u m ia n a jest p rz e z nich jako s w o b o d n a i tw ó rc za a k ty w n o ść o ra z in d y w id u a ln e p rz e ż y w a n ie w arto ści na g ru n c ie tro sk i d y le m a tó w ż y c io w y c h 16. W edług p e d a g o g ik i k u ltu ry w a rto śc io w e jest ty lk o to, co p o siad a o b ie k ty w n ą w arto ść. L u d zk ie o d z w ie rc ie d len ie w a rto śc io w y c h o b ie k tó w nie z a w sz e w y k azu je z n a m io n a trafności. N osicielem o b ie ­ k ty w n y c h w a rto ści są tylko w y tw o ry k u ltury. R ozw ój o so b o w o śc i p o leg ać p o w in ie n na w k ra c z a n iu w św ia t w arto ści o b ie k ty w n y c h o ra z p rz e ja w ia ć się w p o staci szero k o pojętej d zia ła ln o śc i tw ó rczej ró ż n y c h w a rto śc i k ultury.

17

N a p o n a d c z a so w o ść i p o n a d o so b o w o ść tych w arto ści w sk a z u je S. H essen . Jego z d a n ie m pro ces w y c h o w a n ia m a na celu p rz y g o to w a n ie d o u c z estn ictw a w św iecie w arto ści k u ltu ra ln y c h , rozw ój św iata w e w n ę trz n e g o je d n o stk i o ra z p o b u d z a ­ nie d o tw o rz e n ia n o w y c h w arto ści.

System w a rto śc i w y w ie ra o k re ślo n y w p ły w na ró żn e sfery fu n k cjo n o w an ia oso b o w o śc i c zło w iek a, sp e łn ia kilka isto tn y c h funkcji o so b o w o śc io tw ó rc z y c h . A n a ­ liza tych funkcji u m o ż liw ia sz e rsz y sp is s p rz ę ż e ń z w ro tn y c h łączący ch w a rto ści i o so b o w o ść. H. Ś w id a w y m ie n ia pięć k ie ru n k ó w o d d z ia ły w a n ia w arto ści na d y n a m i­ kę p ro cesó w p s y c h ic z n y c h 18:

1) u k ie ru n k o w u ją i in te g ru ją o n e p o s ta w y w o b ec k o n k re tn y c h p rz e d m io tó w i zjaw isk, w a rto ści b o w ie m d e te rm in u ją sp o só b o cen y obiektów , z k tó ry m i, je d n o stk a sty k a się w c ią g u życia; p o s ta w y o d z w ie rc ie d lają ra n g ę isto tn o ści o k re ślo n y c h p r z e d ­

(7)

m iotów , b ę d ą c y c h n o śn ik a m i w arto ści; c z ło w iek preferuje p rz e d e w sz y stk im te o b ie ­ k ty m a te ria ln e i sy m b o lic z n e , k tó re p o sia d a ją d la ń w y ż sz ą w arto ść p sy ch iczn ą;

2) w arto ści w p ły w a ją na c h a ra k te r i p rz e b ie g czynności p o z n a w c z y c h p o d m io ­ tu; p o strz e g a n ie o to cze n ia, o d b ió r i p rz e tw a rz a n ie inform acji z e ń n a p ły w a ją c y ch o ra z ich g e n e ro w a n ie m o ż e o d b y w a ć się z g o d n ie z k ry te riu m a k c e p to w a n y c h w artości;

3) w a rto ści sp e łn ia ją ta k ż e funkcję ź ró d ła em ocji; ele m e n ty o to czen ia o cen ian e p o z y ty w n ie p rz e w a ż n ie ro d z ą d o d a tn ie uczu cia; uczu cia n ie p rz y je m n e p o w sta ją jako p o c h o d n e n e g a ty w n e g o s to s u n k u w o b ec p rz e d m io tó w n ie u z n a w a n y ch ;

4) w arto ści o d d z ia łu ją na p ro ce sy m o ty w acy jn e, stają się p o d s ta w ą d o k o n s tru o ­ w a n ia " o b ra z ó w id e a ln y c h "; ro z b ieżn o ść m ię d z y "o b ra z e m id e a ln y m " a "o b ra z e m re a ln y m " w y w o łu je n a p ię c ie m o ty w a c y jn e o ra z m o ty w acje d ą ż e n io w e (p ra g n ie n ie u su n ięcia tej różnicy); je d n a k ż e sy ste m w arto ści jest tylko je d n y m z w ielu g e n e r­ a to ró w em ocji i m otyw acji; m o ty w ac je w y n ik a jące z u z n a w a n y c h w arto ści m ogą o d g ry w a ć rolę im p u ls u d ą ż e n io w e g o , k tó ry p o z w a la zbliżyć się d o " s ta n u id e a ln e ­ g o ", źró d ła p o w s ta n ia in n y ch m o tyw acji k o n k u re n c y jn y c h o ra z m o g ą u k ie ru n k o w y ­ w ać d z ia ła n ia ;

5) w a rto ści w reszcie, d e te rm in u ją ró w n ie ż proces akceptacji w ła sn e g o "ja" (sam o o cen a); z a w y ż o n a , b e z k ry ty c z n a sa m o o cen a , p o d o b n ie jak stała d ezak c ep tacja, d e z in te g ru ją i z a b u rz a ją o so b o w o ść i w ogóle "ży cie w e w n ę trz n e " cz ło w iek a; o p ty ­ m a ln y m w a ria n te m z p u n k tu w id z e n ia efek tó w w y c h o w a w c z y ch w y d aje się być u m ia rk o w a n a i k ry ty c z n ie w y w a ż o n a sam o a k cep tacja.

A u to rk a z a s a d n ie k o n k lu d u je , że " u z n a n e w artości m ają o lb rzy m ie zn acz en ie d la o k reślen ia s tr u k tu r y i fu n k c jo n o w a n ia o so b o w o ści, choć żad n ej z w łaściw ości nie

19

w y z n a c z a ją d o końca b ez u d z ia łu in n y c h c z y n n ik ó w " .

W arto w ty m m iejscu z w ró c ić u w a g ę , że istnieje taka w łaściw o ść o so b o w o ści, k tó ra jest w p ro s t i n a d e w sz y stk o p o w ią z a n a z sy ste m e m w arto ści. C h o d zi o su m ie n ie

20

ro z u m ia n e w k a te g o ria c h p o z a m e ta fiz y c z n y c h . W. S z ew czu k d o k o n a ! sw o iste g o w y ło m u w n e g a ty w n e j tradycji panującej w p sy ch o lo g ii m ark sisto w sk iej, która p ro b ­ lem s u m ie n ia tra k to w a ła p rz e d n im jako tabu. B adania i p ro p o z y cje teo rety czn e m ają sen s ściśle em p iry c z n y . S u m ien ie, w jego m n ie m a n iu , to sy stem u trw a lo n y c h i a k c e p ­ to w a n y c h p rz e z jed n o stk ę re g u ł p o stę p o w a n ia , w konfrontacji z k tó ry m p rz e ż y w a on a sa m o o c e n ę w ła sn y c h czynów , z w ią z a n ą z u czu ciam i z a d o w o le n ia lu b b rak u satysfakcji cz y n a w e t p o cz u c ie m w iny. U ru c h a m ia się o n o w sytuacji su m ien io w ej, g d y c z ło w ie k w c h o d z i w k o n flik t z w a rto śc ia m i i za sa d a m i, z w łaszcza m o ra ln y m i, a o bjaw ia się w p o sta ci z a c h o w a n ia s u m ie n n e g o . Te o sta tn ie k o n sty tu u ją cztery s tr u ­ k tu ra ln e elem e n ty :

"1) ś w ia d o m o ść s p ra w s tw a c z y n u złego, czyli sp rz e c z n eg o z z a sa d a m i m o ra l­ nym i; 2) u jem n a em o c jo n aln a ocena z a w in io n e g o sta n u rzeczy; 3) n e g a ty w n a sam o

(8)

-o cena p -o łą c z -o n a częst-o z agresją; 4) d ą ż e n ie d -o -o d z y sk a n ia u tra c -o n e g -o p-o czu cia

21

w łasn ej w a rto śc i" .

A utor, w y c h o d z ą c ze słu sz n e g o za ło że n ia o reg u la c y jn y m c h a ra k te rz e p sy ch ik i tw ie rd z i, że o so b o w o ść jest sw o isty m sy ste m e m k o o rd y n u ją c y m sto su n k i jed n o stk i z o to c z e n ie m , in n y m i lu d ź m i i sam ej z so b ą. Funkcje re g u la to ra p rz y p isu je trzem

22

w a lo ro m o so b o w o ści: sa m o w ied z y , sa m o k ry ty c e o ra z w ła śn ie s u m ie n iu .

A n aliza relacji " w a rto śc i - o so b o w o ść " w in n a u w z g lę d n ić ró w n ie ż ich im p lik a ­ cje p e d a g o g ic z n e. M y ślą p rz e w o d n ią , p rz e sła n ie m w szelk ich w y siłk ó w d y d a k ty c z ­ n o -w y c h o w a w c z y c h je st k s z ta łto w a n ie p e łn y c h , w ie lo w y m ia ro w y c h i b o g a ty c h w e w n ę trz n ie , n ie u s ta n n ie ro zw ijający ch się (sam o k reu jący ch ) je d n o ste k , in d y w id u ­ aln o ści sp o łe c z n y c h , z g o d n e ze sp ó jn y m , u z n a w a n y m sy ste m e m w a rto śc i sp o łe c z n ie d o n io sły c h . D o w o d e m d o jrzało ści w y c h o w a n k a p o w in n o być s k u te c z n e ro z w ią z y ­ w a n ie ró ż n o ro d n y c h p ro b lem ó w , w ty m d y le m a tó w ak sjo lo g iczn y c h o ra z p o s tę p o ­ w a n ie i d z ia ła n ie z g o d n e z ak sjo lo g ią sp o łe c z n ą . Sum um honum p ra c y p ed a g o g ic z n ej jest b e z w z g lę d n e p rz e k o n a n ie , iż im m a n e n tn y m re g u la to re m jek ie g o k o lw ie k z a c h o ­ w an ia je st d o b ro k o n k re tn e g o czło w iek a. W sz e rsz y m ujęciu cało k sz ta łtu p ro c e só w p e d a g o g ic z n y c h p o w in n o b yć u k ie ru n k o w a n ie z in te g ro w a n e g o s y ste m u w a rto ści a llo cen try czn y ch , so c jo ce n try czn y ch i in te le k tu a ln y c h .

P e d a g o g ik a , a sz czeg ó ln ie teleologia w y c h o w a n ia k o n stru u je m ię d z y in n y m i id e a ł w y c h o w a w c z y (ideał o so b o w o ści) i w z o ry o so b o w e, w y ra ż o n e w ję z y k u p s y ­ chologii. Bez nich tr u d n o m ó w ić o e fek ty w n ej p ra k ty c e d y d a k ty c z n o -w y c h o w a w c z e j. P io n ie r polskiej teleo lo g ii p ed ag o g icz n ej H . M u szy ń sk i p isał p rz e d laty, że "...id eał w y c h o w a n ia m o ż e być na g ru n c ie d a n e g o sy ste m u ak cjo lo g iczn eg o tylko jeden, p o d c z a s g d y w to k u je g o realizacji m o g ą z n a le ź ć za sto so w a n ie b a rd z o liczne i b a rd z o ró ż n o ro d n e w z o ry o so b o w e. Je d y n y m w a ru n k ie m , ja k ie m u m u s z ą o n e o d p o w ia d a ć ,

23

jest zg o d n o ść z w y s u n ię ty m i u z n a w a n y m id e a łe m w y c h o w a n ia " . D zisiaj w Polsce, p o g lą d ó w b rz m i k o n tro w e rsy jn ie .

Jak zatem o d c z y ty w a ć m o ż n a sen s te rm in u id e a ł w y c h o w a n ia ? S ło w n ik p e d a g o g ic z n y p o d a je trz y z a k resy tego pojęcia:

"1) n a jw y ż sz y cel w y c h o w a n ia , k tó re m u p o w in n y być p o d p o r z ą d k o w a n e w sze lk ie in n e cele, treści i m e to d y p ra c y w y ch o w aw czej; 2) o g ó ł celó w i in n y c h n o rm reg u lu jący c h d z ia ła ln o ść w y c h o w a w c z ą ; 3) o k re ślo n y w z ó r oso b o wy, k tó reg o cechy u w a ż a się za d o sk o n a łe , a w ięc g o d n e n a ś la d o w a n ia " 24. Cele i cechy p ro c e su p e d a ­ g o g ic z n e g o p rec y zu je się za p o m o c ą s y ste m u w arto ści, k tó re k o n sty tu o w a ć m ają tak z ło ż o n ą i d e lik a tn ą s tru k tu rę , ja k ą jest o so b o w o ść.

Jakie k o n k re tn e w a rto śc i s ą szcze g ó ln ie w a ż n e z p u n k tu w id z e n ia o sią g a n ia celó w w y c h o w a n ia ? Są n im i takie k ateg o rie, jak: cechy b io lo g iczn e i fizyczne, cechy o so b o w o ścio w e, um iejętn o ści p ra k ty c z n e , w ie d z a o rzeczy w isto ści o ra z norm y,

(9)

oceny, d ą ż e n ia i p ra g n ie n ia 25.

S u m u jąc p o w y ż s z e u w a g i, m o ż n a sfo rm u ło w a ć n astęp u jące tezy:

1. P roblem relacji " w a rto ść - o so b o w o ść - w y c h o w a n ie " ma c h a ra k te r in te rd y sc y ­ p lin a rn y ; w y m ie n io n e e le m e n ty są ściśle w zaje m n ie p o w ią zan e;

2. W artości, id e a ł o so b o w o ści i w y c h o w a n ie n a leży an a liz o w a ć z g o d n ie z m e to d o ­ lo g ią re la ty w iz m u sp o łe c z n e g o , k u ltu ro w e g o i h isto ry czn eg o ;

3. S ta n o w ie n ie p o ż ą d a n e g o sy s te m u w arto śc i id eału w y c h o w a w c z eg o o p iera się na aksjologii sp o łeczn ej;

4. A u to n o m ic z n e g r u p y sp o łe c z n e d y s p o n u ją i p rz e strz e g a ją sw o isty c h dla siebie w arto ści i w z o ró w o so b o w y ch ;

5. R az już u trw a lo n y sy s te m w arto ści i w z ó r o so b o w o ści o k a z u je się b a rd z o tru d ny d o m odyfikacji;

6. W p ro w a d z e n ie w św iat w arto ści o b y w a te lsk ic h jest m a ło s k u te c z n e w p rz y p a d k u o so b o w o ści z d e fo rm o w a n y c h , z a b u rz o n y c h i sp a to lo g iz o w a n y c h ;

7. Je d n o stk i d o jrz a łe i a u to n o m ic z n e p rz e ja w ia ją b a rd z o k ry ty c z n y s to s u n e k w obec n o w y ch , o b cy ch w arto ści i id eałó w w y ch o w aw czy ch ;

8. W d w u d z ie s ty m w iek u u w id a c z n ia się d w u k ie ru n k o w y proces - u jed n o licen ia i polary zacji sy ste m ó w w arto ści i id e a łó w o so b o w y c h w skali globalnej, m a k ro sk a ­ li o ra z w sk ali lokalnej;

9. Telcologia w y c h o w a n ia , p sy ch o lo g ia, ak sjologia sp o łec zn a i a n tro p o lo g ia p e d a ­ g o g iczn a a rty k u łu ją z jednej s tro n y n e u tra ln ą p o sta w ę n a u k o w ą w kw estii w a r ­ tości i id e a łu o so b o w e g o , a z d ru g ie j zaś w y ra ż a ją d ą ż e n ia (interes) d o m in u ją c y c h sił sp o łeczn y c h ;

10. Je d e n u n iw e rs a ln y sy ste m w arto ści i ideał w y c h o w a w c z y tłu m i n a tu ra ln e lu ­ d z io m d ą ż e n ie ku p lu ra liz m o w i i a u to n o m ii w y ch o w aw czej; ich w ielo ść jest k o n ieczn a celem ro zw o ju in d y w id u a ln o śc i o ra z staje się sk u te c z n y m śro d k ie m zm a g a n ia z o d ra d z a ją c y m i się ten d en cjam i d o totalizacji w y c h o w a n ia jako fo rm y w p ro w a d z a n ia w życie w a rto śc io w e .

A k tu a ln e p rz e m ia n y sp o łe c z n o -e k o n o m icz n e i p o lity c z n e z d e c y d o w a n ie elim i­ n u ją jako je d y n ie s łu s z n y so cjalisty czn y ideał o so b o w o ści, w ręcz p re fe ru ją o d m ien n y , n e oliberalny, w o ln o k o n k u re n c y jn y o ra z katolicki styl życia i sy stem w arto ści. P o ­ w s ta n ą z a p e w n e liczne, m niej lu b bardziej o d m ie n n e i z b liżo n e d o siebie sy ste m y w arto ści i w z o ry o so b o w e, w k tó ry ch k sz ta łto w a n iu z a in te re so w a n e b ę d ą ró żn e i o d m ie n n e o śro d k i życia p o lity c z n o -k u ltu ro w e g o , w tym z o b ie k ty w iz o w a n e i p rz e ­ m o d e lo w a n e ró ż n e w ersje socjalizujące. Z d u ż y m sto p n ie m p ra w d o p o d o b ie ń s tw a m o ż n a p rz y p u sz c z a ć , że n o w a u sta w a za sa d n ic z a (konstytucja) literaln ie u san k cjo ­ nuje p lu ra liz m id e a łó w w y c h o w a w c z y c h , w z o ró w o so b o w y c h i sy ste m ó w w artości.

(10)

Ich w ielość i ró ż n o ro d n o ść o d w o łu je się d o o g ro m n e g o p o te n c ja łu in d y w id u a l­ n eg o i sp o łe c z n e g o , m o ż e g o p o b u d z ić i ro zw in ąć, m o że d y n a m iz o w a ć p o stę p in tele k tu aln y , tech n o lo g iczn y , org an izacy jn y , sp o łe c z n o -e k o n o m icz n y itp. k raju . J e d ­ n a k ż e p lu ra liz m ó w b e z w z g lę d n ie nie m o ż e g o d z ić w p a ń s tw o w e racje sta n u .

A rty k u ł p o w s ta ł d zięk i k o n su lta c jo m z d re m Jan em B orkow skim .

PRZY PISY

1 Z. S k ó rn y : M echanizm y reg u lacy jn e ludzkiego d ziałan ia. W arszaw a PWN 1989 o

R ap o rt o s ta n ie i k ie ru n k a c h rozw oju e d u k a c ji narodow ej w Polskiej R zeczypospolitej Ludow ej, W arszaw a-K raków PWN 1989

3 W. Szew czuk: A tlas psychologiczny. W arszaw a PWN 1976 s. 293

4 K. Pluta: O sobow ość k a n d y d a tó w n a nauczycieli 1 jej z m ian y w trak cie studiów . "S tu d ia i M onografie" n r 113, O pole W SP 1987 s. 9 -36

J W. Szew czuk (red.): Słow nik psychologiczny. W arszaw a 1985 s. 134 6 T am że, s. 3 47

7 W. O koń: S łow nik pedagogiczny W arszaw a PWN 1984 s. 3 4 7 -3 4 8

8 J . S zczep ań sk i: E le m e n ta rn e pojęcia socjologii. W arszaw a PWN 1972 s. 1 2 4-127

9 R. U rb ań sk i: T ech n ik a a w a rto śc i w ychow aw cze. P erspektyw y antropologii pedagogicznej w św ietle filozofii te c h n ik i. P o zn ań UAM 1989 s. 29

10 Tam że, s. 2 9 -3 0

11 Ii. G asiu l: F o rm a ln e cech y s y s te m u w arto ści ja k o w sk aźn ik rozw oju osobow ości. T o ru ń UMK 1987 s. 4 2 -4 3

12 M. F ritz h a n d : W artości i fakty. W arszaw a PWN 1982 s. 152 13

Z. Z aborow ski: P sy chospołeczne p ro b lem y sam o św iad o m o ści. W arszaw a PWN 1989 14 Z. R o siń sk a, Cz. M atuscw icz: K ierunki w spółczesnej psychologii, ich g en eza i rozwój.

W arszaw a PWN 1984 s. 2 2 5 -2 3 2 15 T am że, s. 173-181

16 J . Borgosz: G łów ne k ie ru n k i w spółczesnej filozofii n iem ark sisto w sk iej. W arszaw a 1982 s. 126-151

17 ,

S. H essen : Filozofia, k u ltu ra , w ychow anie. O sso lin em W roclaw -W arszaw a-K raków -G dansk 1973

18 H. Ś w ida (red.): Młodzież a w artości. W arszaw a WSiP 1979 s. 48-50 19 Tam że, s. 50

20 W. Szew czuk: S u m ie n ie . S tu d iu m psychologiczne. W arszaw a 1988 21 Tam że, s. 107

22 W. Szew czuk: Psychologia. T. 2. W arszaw a PWN 1966 s. 3 7 9 -3 8 9 23 H. M uszyński: Ideał i celc w ychow ania. W arszaw a W SiP 1974 s. 3 7 24 W. O koń: S łow nik pedagogiczny, op.cit., s. 101

25

S. Nowak: M etodologiczne pro b lem y teorii w ychow ania pojętej ja k o n a u k a p ra k ty c z n a . W: II. M uszyński (red.): M etodologiczne problem y pedagogiki. O sso lin eu m W rocław -W arszaw a- K raków 1967 s. 18

(11)

Jerzy Galęski

VALUES, THEIR CONECTIONS WITH PERSONALITY AND

EDUCATION

SUM M ARY

It w o u ld be d ifficu lt to im ag in e a n y p e d a g o g ic a l a c tiv ity w ith o u t ta k in g into a c c o u n t v a rio u s v a lu a tiv e co n d tio n s.

O n e o f the m a in aim s of e d u c a tio n a n d te a c h in g is b rin g in g o u t in te n d e d a n d d e fin ite ch a n g e s in p e rs o n a lity o f a h u m a n b ein g acco rd in g to socially accep ted p ed a g o g ic a l ideał a n d p ro p e rly d e sig n e d in d iv id u a listic m odels.

" In tro d u c tio n in to v a lu a b le life "s h o u ld n o t be carrie d o u t o n th e basis of in v a ria b le a n d p ctry fie d axio!ogical can o n .

T his c a n o n a lth o u g h n ece ssa ry m a y re stra in n atu ra! te n u c ity to w a rd s p lu ra lism o f v a lu e s a n d in d iv id u a l a u to n o m y . It m a y also be a basc fo rc h a n g in g a n y n a tio n into a to ta lita ria n State as w ell as for s u p re s s in g social m in o rities a n d p a rtic u la r p eo p le.

Cytaty

Powiązane dokumenty

Wnosi ją system świadomości — sami jesteśmy historią, bytem tworzącym się w czasie i podlegającym jego upływowi i to dlatego wi ­ dzimy ślady przeszłości

Podczas gdy Immanuel Kant stawiając pytanie „czym jest człowiek?” starał się człowieka — światowego obywatela, który jest obywatelem dwóch światów, uczynić

4. Która grupa najszybciej wykona ćwiczenie, ta dostaje po plusie. Nauczyciel prosi o wyjaśnienie dlaczego aby wykonać ćwiczenie musieli korzystać ze słownika i co podane

Istnieje przestrzenny 6-kąt foremny, którego wszystkie kąty są proste. Każdy przestrzenny 4-kąt foremny, którego wszystkie kąty są proste, leży w

Dla dowolnego 4ABC tak wybrane punkty D, E, F mogą być spodkami wysokości.. Dla dowolnego 4ABC tak wybrane punkty D, E, F muszą być spodkami

Onufry wyrzuci wi ecej orłów niż reszek jest mniejsza niż 50%?. , Joasia wyrzuci wi ecej orłów niż reszek jest mniejsza

Wolontariat jaki znamy w XXI wieku jest efektem kształtowania się pewnych idei.. mających swoje źródła już w

Jego poszukiwania i  ustalenia naukowe są szerokie i  zróż- nicowane, w  istotny sposób nie tylko przyczyniły się do rozwoju socjologii, zmiany społecznej i