Warszawa WarszawaWarszawa

Pełen tekst

(1)

WarszawaWarszawa

Warszawa 18.03.2013

(2)

1

1. PKB – Produkt Krajowy Brutto Strona popytowa PKB

W IV kw. 2012 miało miejsce czwarte z kolei spowolnienie dynamiki PKB (do 1,1% r/r z 1,4% r/r w III kw. 2012). Od- kąd dostępne są kwartalne szacunki PKB (tj. od 1995 r.) polska gospodarka znajduje się w trzecim w historii okresie niskiego (tj. ok. 1% r/r) wzrostu gospodarczego (pierwszy po kryzysie azjatyckim i rosyj- skim rozpoczął się w II kw. 2001 i trwał 5 kwartałów; drugi rozpoczął się w I kw.

2009 r. w następstwie światowego kryzysu finansowego i trwał 3 kwartały). Obecne

spowolnienie gospodarcze, mające począ- tek w III kw. 2012, potrwa najprawdopo- dobniej 5-6 kwartałów. Uwzględnienie czynników sezonowych (tj. głównie różnic w efektywnej liczbie dni roboczych) nie wpłynęło na dynamikę PKB w IV kw.

2012. Biorąc pod uwagę, iż wzrost gospo- darczy oczyszczony z sezonowości wy- niósł w III kw. 2012 1,8% r/r, w IV kw.

mamy do czynienia z dość znacznym spo- wolnieniem.

Wykres 1. Dynamika realna PKB i elementów popytu (r/r, %)

Źródło: zestawienie własne na podstawie GUS

Popyt wewnętrzny (czyli suma wydatków konsumpcyjnych i inwestycyjnych pod- miotów krajowych oraz przyrostu zapa-

sów) zmalał trzeci kwartał z rzędu (o 0,7% r/r, a więc w takim samym stop- niu, jak w III kw. 2012). Osłabieniu ule-

2,7

3,7 4,2

4,7

4,4

4,1 4,1

4,6

3,6

2,3 1,4 1,1

-12 -9 -6 -3 0 3 6 9 12 15 18

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Konsumpcja prywatna Inwestycje Eksport Import PKB

(3)

2 gła dynamika konsumpcji gospodarstw domowych, rekompensowana mniej- szym spadkiem inwestycji i zapasów oraz stabilizacją wzrostu konsumpcji rządowej.

Dynamika konsumpcji gospodarstw domowych spadła po raz pierwszy w historii kwartalnych rachunków na- rodowych: o 1% r/r (wobec nieznaczne- go – o 0,1% r/r – wzrostu w III kw. 2012).

Złożyły się na to dwie przyczyny. Po pierwsze, wolno rosną dochody ludności (por. Rozdział 2: Dochody ludności). Po drugie, spadek stopy oszczędności do bar- dzo niskich poziomów (poniżej 1%) sta- nowi barierę dla dalszego zwiększania konsumpcji „na kredyt” (o czym pisaliśmy szerzej w poprzednich raportach).

Gospodarstwa domowe ograniczyły zaku- py towarów. W rezultacie sprzedaż deta- liczna spadła o 2% r/r (w cenach stałych).

W największym stopniu dotknęło to prasy, książek i towarów w pozostałych1 wyspe- cjalizowanych sklepach. Zmalał też popyt na samochody (-7% r/r) i paliwa (-3% r/r), ale także na żywność i napoje w mniej- szych sklepach niż supermarkety (-4% r/r) oraz na artykuły pozostałe nabywane głównie na bazarach i przez Internet. W to miejsce dynamicznie rosła sprzedaż w supermarketach (13% r/r), gdzie ceny są z reguły niższe. Popyt na farmaceutyki i kosmetyki oraz odzież i obuwie rósł w umiarkowanym tempie 2-3% r/r. Z po- wyższego wynika, że gospodarstwa do-

1 „Pozostałych”, to znaczy innych niż placówki oferujące pojazdy, paliwa, żywność i napoje, far- maceutyki i kosmetyki, odzież i obuwie.

mowe raczej ograniczyły zakupy do towa- rów pierwszej potrzeby, w tym relatywnie tańszych w placówkach wielkopowierzch- niowych. Pewnym wyjątkiem są meble i sprzęt RTV/AGD, którego sprzedaż rosła w IV kw. w tempie ponad 10% r/r. Jest to wygasający trend wzrostowy silnego popy- tu na te towary w ciągu całego 2012 r., spowodowany z jednej strony nabywaniem sprzętu RTV przed EURO 2012, a później korzystaniem z wyprzedaży, jak też wypo- sażaniem dużej fali mieszkań oddawanych do użytku.

Inwestycje uległy pogorszeniu w IV kw.

2012 w niewielkim stopniu – mniejszym, niż w poprzednim kwartale (-0,3% r/r wobec -1,5% r/r w III kw. 2012). Po pierwsze, umiarkowanie pozytywne ten- dencje miały nadal miejsce w sferze inwe- stycji mieszkaniowych, choć słabnące z kwartału na kwartał. W IV kw. co praw- da dynamika liczby mieszkań znajdują- cych się w budowie weszła w trend spad- kowy (-1% r/r), a liczba tych, których bu- dowę rozpoczęto, dalej drastycznie malała (o 26% r/r), ale tempo oddawania miesz- kań do użytku nadal było dodatnie (8%

r/r). Ponadto, wartość usług w budownic- twie mieszkaniowym przyspieszyła w IV kw. 2012 do tempa zbliżonego do I poło- wy 2012 r. (7% r/r, za sprawą domków jednorodzinnych), co raczej przesądza o dodatnim wpływie budownictwa miesz- kaniowego na inwestycje.

Po drugie, ze skali wykorzystania środków unijnych wynika impuls wzrostowy dla inwestycji. Co prawda, w IV kw. 2012 tempo zrealizowanych wydatków wyha-

(4)

3 mowało do zera, ale w zakresie progra- mów typowo inwestycyjnych („Infrastruk- tura i środowisko”, „Rozwój Polski Wschodniej” oraz „Regionalne Programy Operacyjne”) wydatkowana kwota wzrosła o 17% r/r.

Dane o inwestycjach przedsiębiorstw nie są jeszcze dostępne. Z analizy struktury produkcji budowlano-montażowej wynika, że sprzedaż usług przy budowie budynków usługowo-przemysłowych (a więc na uży- tek podmiotów gospodarczych) przyspie- szyła w IV kw. 2012 do 12% r/r. To może oznaczać chwilowe natężenie inwestycji firm pod koniec roku, gdyż w oparciu o duży spadek inwestycji rozpoczętych w 2012 r. należy się spodziewać mocno ujemnej dynamiki inwestycji oddanych do użytku w 2013 r.

W IV kw. 2012 przyrost zapasów w go- spodarce był mniejszy niż rok temu.

Nadal jednak przyrost zapasów pozostaje dość wysoki (w całym 2012 r. na poziomie 1,2% PKB), co przy obecnym tempie roz- woju świadczy o niewyhamowaniu pro- dukcji i zakupu materiałów w wystarczają- cym stopniu.

Kontrola wydatków budżetowych w sytu- acji spadku dochodów budżetu państwa (o blisko 2% r/r w pierwszych dwóch mie- siącach IV kw. 2012) objawia się blisko zerowym wzrostem konsumpcji pu- blicznej (0,2% r/r realnie).

Pomimo, iż w UE-27 spadek PKB uległ w IV kw. 2012 r. pogłębieniu (do -0,6% r/r wobec -0,4% r/r w III kw.), roczna dyna- mika polskiego eksportu wyniosła w euro

ponad 9% r/r (wg bilansu płatniczego).

Z powodu aprecjacji złotego wzrost w zło- tówkach był mniejszy (poniżej 2% r/r).

Zgodnie z szacunkami GUS eksport w ujęciu realnym wzrósł w IV kw. 2012 o 2,5% r/r, co oznacza lekkie przyspie- szenie w porównaniu z III kw. 2012 (0,7%

r/r). Polscy eksporterzy dość dobrze sobie radzą z recesją w UE i umiarkowanie sil- nym złotym – eksport do UE nadal wyka- zywał dodatnią dynamikę (2% r/r w euro).

Korzystnie na wynik polskiego eksportu wpłynęła sprzedaż na rynki Europy Środ- kowo-Wschodniej (wzrost w IV kw. 2012 o 31% r/r w euro, w tym o 25% w całym 2012 r. do Rosji i o 21% na Ukrainę), a także do krajów rozwijających się (15% r/r).

Spadek popytu krajowego przekłada się na mniejsze zapotrzebowanie na import.

W IV kw. 2012 import zmalał realnie o 2% r/r. Nieco mniejszy spadek niż przed kwartałem wynikał z przyspieszenia eksportu (w Polsce istotna część importu to dobra zaopatrzeniowe do produkcji na rynki zagraniczne), a także z umocnienia się złotego. W rezultacie trzeci kwartał z rzędu odnotowano nadwyżkę w handlu zagranicznym (na poziomie 1,5 mld PLN).

Łącząc informację o dynamice poszcze- gólnych elementów popytu z ich udziałem w PKB otrzymujemy kontrybucję (wkład) każdego z nich do wzrostu PKB lub – ina- czej – strukturę wzrostu gospodarczego.

Kontrybucje poszczególnych elementów wyrażają się w punktach procentowych (pkt. proc.) i sumują się do dynamiki PKB.

(5)

4 Struktura wzrostu PKB była w IV kw.

2012 jeszcze bardziej niekorzystna, niż w poprzednim kwartale. Cały wzrost gospodarczy wynikał wyłącznie z nad- wyżki w handlu zagranicznym. Kontry- bucja do wzrostu PKB wyniosła 1,9 pkt.

proc. i z nadwyżką zrekompensowała efekt spadku popytu krajowego. Natomiast wszystkie elementy popytu krajowego oprócz konsumpcji rządowej miały ujemny wpływ na PKB. W przypadku konsumpcji prywatnej kontrybucja wynio- sła -0,5 pkt. proc., w przypadku inwestycji

– (-0,1) pkt, proc., w przypadku zapasów – również -0,1 pkt. proc.

W całym 2012 r. PKB zwiększył się o 2%, przy stagnacji popytu krajowego (wzrost o 0,1%) i dodatniej kontrybucji handlu zagranicznego (1,9 pkt. proc.). In- westycje wzrosły jedynie o 0,6%, a kon- sumpcja prywatna – o 0,5% (najmniej w historii spójnych rachunków narodo- wych, tj. od 1995 r.). Impuls wzrostowy nie pochodził ani od konsumpcji rządowej (0% wzrostu), ani zapasów (których przy- rost był mniejszy o 22%).

Wykres 2. Dekompozycja wzrostu PKB (pkt. proc.)

Uwaga: poszczególne kolumny sumują się do dynamiki PKB Źródło: zestawienie własne na podstawie GUS

-3 -2 -1 0 1 2 3

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Konsumpcja prywatna Inwestycje Zmiana zapasów

Eksport netto Konsumpcja publiczna

(6)

5

Strona podażowa PKB

W IV kw. 2012 wzrost wartości dodanej odnotowano jedynie w usługach (ryn- kowych i nierynkowych) oraz rolnic- twie; zarówno w przemyśle, jak i bu- downictwie miały miejsce spadki.

Relatywnie dobra koniunktura w usługach rynkowych (wzrost wartości dodanej o 2,5% r/r) odzwierciedla przede wszyst- kim wysoką dynamikę wartości dodanej w działalności finansowo-ubezpieczenio- wej (23% r/r), która po części jest jednak wynikiem efektu statystycznego (dużego spadku w IV kw. 2011 r.). Niewykluczone, że wielkości te – podobnie, jak w przeszło- ści – będą podlegały rewizji. Utrzymywał się dość wysoki wzrost wartości dodanej w transporcie (ponad 5% r/r). Jak suge- rowaliśmy w poprzednim raporcie, musi to być głównie efekt ograniczenia kosztów, gdyż produkcja w tym sektorze raczej nie rosła (spadek przewozów osobowych o 10% r/r i towarowych o 2% r/r – dyna- miki nieznacznie tylko korzystniejsze niż w III kw. 2012 r.). Dość znacznie wzrosła wartość dodana w dziale Informacja i komunikacja (a więc telekomunikacja, internet, radio i telewizja, działalność wy- dawnicza): o blisko 4% r/r (podobnie w całym 2012 r.). Relatywnie wysoki był również wzrost w zakresie obsługi ryn- ku nieruchomości (blisko 3% r/r), biorąc pod uwagę zastój w tym sektorze. Dodat- nią dynamikę odnotowano także w dziale zakwaterowania i gastronomii, admini- strowania i działalności naukowej oraz związanej z kulturą (1-2% r/r). Spadek wartości dodanej miał miejsce jedynie

w przypadku handlu (o prawie 2% r/r), w ślad za spadkiem sprzedaży detalicznej o 2% r/r oraz sprzedaży hurtowej o 1% r/r (w cenach bieżących). W IV kw. 2012 najwyraźniej ograniczenie zakupów przez konsumentów dotyczyło w więk- szym stopniu towarów niż usług.

Wzrost wartości dodanej w usługach nierynkowych (zdrowie, edukacja, admi- nistracja publiczna) GUS oszacował na poziomie ponad 2% r/r, co dało kontry- bucję do wzrostu PKB w wysokości 0,3 pkt. proc. (ponad ¼ wzrostu gospodarcze- go).

W przemyśle w IV kw. 2012 wartość dodana zmalała (o 1,2% r/r, w ślad za spadkiem produkcji sprzedanej prze- mysłu o 3% r/r w cenach stałych). Przy- czyną jest zarówno malejący popyt krajo- wy, jak też wolno rosnący eksport. Sytu- acja w poszczególnych branżach była jed- nak dość zróżnicowana. Wzrost miał miejsce w przypadku produkcji kon- sumpcyjnych dóbr nietrwałych (średnio o 4% r/r), w tym zwłaszcza wyrobów poligraficznych (6% r/r), odzieży (4% r/r), wyrobów farmaceutycznych (ponad 3%

r/r, po prawie 2-letnim okresie recesji) i artykułów spożywczych (3% r/r). Na relatywnie dobry wynik tej ostatniej bran- ży mógł w większym stopniu wpłynąć dynamiczny eksport do Europy Wschod- niej niż zapotrzebowanie krajowe. Spory spadek miał natomiast miejsce w przemy- śle skórzanym (-12% r/r), następujący jed- nak po wysokich wzrostach w 2011 r.

(7)

6 Niewielki wzrost zanotowano w bran- żach produkujących dobra związane z energią (1% r/r) za sprawą dodatniej dynamiki w górnictwie węgla (blisko 5%

r/r). Spadki miały natomiast miejsce w energetyce (-3% r/r) i przemyśle rafine- ryjnym (-1% r/r). Natomiast produkcja sprzedana malała w segmencie kon- sumpcyjnych dóbr trwałego użytku (-4% r/r). Dotyczyło to zwłaszcza branży meblarskiej (-12% r/r), samochodów (-11% r/r), komputerów i wyrobów elek- tronicznych (-7% r/r). Jedynie w branży urządzeń elektrycznych odnotowano wzrost (5% r/r). Obserwowany w handlu detalicznym popyt na meble i sprzęt RTV/AGD wygasa, a producenci tych ar- tykułów odczuwają spadek zapotrzebowa- nia na ich towary już od kilku kwartałów.

Produkcja dóbr zaopatrzeniowych rów- nież zmalała (o 4%). Najwyraźniej utrzymujący się wzrost eksportu, obejmu- jącego w dużej mierze środki do dalszej produkcji, był niewystarczający do zre- kompensowania słabego popytu krajowe- go. Wysokie spadki (po -10% r/r) dotyczy- ły produkcji metali oraz produkcji wyro- bów z surowców mineralnych (głównie materiałów budowlanych; efekt recesji w budownictwie). Malała także produkcja wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych (-4% r/r) oraz wyrobów z metali (-2% r/r).

Sytuacja wśród branż zaopatrzeniowych nie była jednak jednolita – w przemyśle chemicznym, papierowym i drzewnym zanotowano niewielki wzrost (po 2% r/r), a w branży tekstylnej – stosunkowo wyso- ki (5% r/r). Najsilniej zmalała produkcja dóbr inwestycyjnych (o 6% r/r). Złożył

się na to spadek produkcji pojazdów (-11%

r/r) oraz maszyn i urządzeń (-4% r/r), re- kompensowany częściowo wysokim wzro- stem w branży pozostałego sprzętu trans- portowego (19% r/r, kontynuacja dobrej koniunktury utrzymującej się od końca 2010 r.). W całym 2012 r. produkcja sprzedana przemysłu wzrosła o niecały procent. Dobra koniunktura dotyczyła nieprzerwanie produkcji pozostałego sprzętu transportowego (innego niż pojaz- dy), przemysłu poligraficznego oraz tek- stylnego. Wyraźna recesja ma natomiast miejsce w przemyśle samochodowym, meblarskim oraz produkcji wyrobów z surowców mineralnych.

Pomimo dynamicznej realizacji projektów infrastrukturalnych za środki unijne w IV kw. 2012 r. mieliśmy do czynienia z dal- szą recesją w sektorze budowlanym (re- alny spadek produkcji sprzedanej o 5,9% r/r2, a wartości dodanej – o 2,1%

r/r). Sprzedaż usług związanych z bu- dową obiektów inżynierii lądowo- wodnej zmalała w IV kw. 2012 r. o 15%

r/r, w tym zwłaszcza infrastruktury (w przypadku dróg i autostrad o 23% r/r, mostów, wiaduktów itp. o 22% r/r, dróg kolejowych o 19% r/r, dróg lotniskowych o 9% r/r). Pogłębił się spadek w ramach prac przy budowie oczyszczalni ścieków (-33% r/r) oraz obiektów sportowych i rekreacyjnych (-21% r/r). Z powodu ożywienia w budowie domów jednoro- dzinnych wzrosła sprzedaż usług przy budowie obiektów mieszkalnych (o 7%

2 Dynamika wyliczona na podstawie danych GUS skumulowanych od początku roku.

(8)

7 r/r). W pozostałych segmentach budow- nictwa mieszkaniowego notowano spadki.

Wzrost sprzedaży usług związanych z budową budynków niemieszkalnych wyniósł 11% r/r. Relatywnie wysoka dy- namika dotyczyła inwestycji przedsię- biorstw, w tym zwłaszcza w hotele i obiek- ty turystyczne (37% r/r – najwyraźniej końcówka prac powiązanych z przygoto- waniami do EURO 2012), w budynki przemysłowe i magazynowe (16% r/r) oraz budynki biurowe (13% r/r). Wzrost usług budowy obiektów ogólnodostępnych (z dziedziny kultury i kultury fizycznej,

edukacji, opieki zdrowotnej) przekroczył 8% r/r. Łączna kwota sprzedaży usług w tym segmencie rynku oraz budowy obiektów inżynierii wodno-lądowej jest bardzo zbliżona do sumy wydatków inwe- stycyjnych budżetu centralnego i kwoty zrealizowanych wydatków unijnych w ramach programów infrastrukturalnych (IiŚ, RPW, RPO). Biorąc pod uwagę, że powyższe wydatki unijne znacząco wzro- sły w IV kw. 2012, najwyraźniej ograni- czenie inwestycji rządowych wpłynęło na spadek sprzedaży usług inżynierii lądowo- wodnej.

Wykres 3. Dynamika wartości dodanej w głównych sekcjach PKB (r/r, %)

Źródło: zestawienie własne na podstawie GUS

Wartość dodana w usługach nierynko- wych (edukacja, zdrowie, administracja publiczna, obrona narodowa i ubezpiecze-

nia społeczne) uległa kolejnemu z rzędu przyspieszeniu (2,2% r/r), co dało kon- trybucję do wzrostu PKB w wysokości

2,7 3,7

4,2

4,7

4,4

4,1 4,1 4,6

3,6 2,3

1,4 1,1

-9 -6 -3 0 3 6 9 12 15

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Przemysł Budownictwo Usługi rynkowe w tym, handel PKB

(9)

8 0,3 pkt. proc. (ponad ¼ wzrostu gospo- darczego). Wartość dodana w rolnictwie przyspieszyła do 3,1% r/r.

Największe ryzyko dla wzrostu gospo- darczego w perspektywie 1-2 lat zawiera się w zmianie zachowań konsumentów.

Zaskoczeniem dla wielu analityków jest spadek konsumpcji w IV kw. 2012 oraz sygnał, że gospodarstwa domowe stały się bardzo ostrożne w wydawaniu pieniędzy (inaczej niż jeszcze 2-3 lata temu). Pogłę- bienie tej tendencji aż do czasu ożywienia w dochodach do dyspozycji oznaczałoby dalszy spadek spożycia, ze wszystkimi konsekwencjami dla sektorów produkują- cych towary i usługi dla ludności. W rezul- tacie należałoby też oczekiwać ogranicze- nia inwestycji i tempa wzrostu całego PKB. Istotnym impulsem do przełama- nia obecnego spowolnienia gospo- darczego będzie odbudowa popytu za- granicznego w UE i przyspieszenie eks- portu oraz wynikająca z tego poprawa nastrojów wśród przedsiębiorców.

Porównanie wskaźników gospodarki realnej dla woj. mazowieckiego w IV kw. 2012 wskazuje na nieco wyższy wzrost gospodarczy na Mazowszu niż

w skali kraju. Spowolnienie tempa wzro- stu produkcji sprzedanej przemysłu było mniejsze niż w skali kraju (ok. -0,5% r/r wobec -3,0% r/r w cenach stałych), a dy- namika produkcji sprzedanej budownictwa była dodatnia (0,6% r/r wobec spadku w skali kraju o 5,6% w cenach bieżących).

Natomiast mniej korzystne na Mazowszu były wyniki handlu detalicznego (spadek sprzedaży o ok. 1,2% r/r wobec wzrostu w Polsce ogółem o ok. 1,1% r/r), częścio- wo rekompensowane wyższym wzrostem w handlu hurtowym (ok. 2,7% r/r wobec -0,9% r/r, w cenach bieżących). Poza tym, wartość dodana sektora finansowo- ubezpieczeniowego, której prawie połowa przypada na woj. mazowieckie, wzrosła w skali kraju o 23% r/r (w cenach stałych), a wartość dodana w informacji i komuni- kacji (również w połowie przypadająca na Mazowsze) – o blisko 4% r/r (w cenach stałych). Z powyższego wynika, że wzrost wartości dodanej w usługach rynkowych w województwie był relatywnie wyższy niż w Polsce ogółem (odpowiednio ok.

3,3% r/r wobec 2,5% r/r). Wojewódzki Urząd Statystyczny nie szacuje kwartalne- go PKB, więc szacunki te nie podlegają weryfikacji.

2. Dochody ludności

Dochody ludności do dyspozycji, a więc dochody po odliczeniu składek na ubez- pieczenie społeczne i podatków, to w większości wynagrodzenia i świadcze- nia społeczne (łącznie stanowiące 56%

ogółu dochodów). Wielkość pozostałych dochodów (osiąganych w małych firmach

i przez samozatrudnionych, z własności lub transferów prywatnych) szacowana jest przez GUS z kilkumiesięcznym opóźnie- niem. W III kw. 2012 GUS oszacował, że łączne dochody do dyspozycji przyspie- szyły dość znacznie (do 5,8% r/r, co po uwzględnieniu inflacji daje wzrost

(10)

9 o 1,9% – wobec spadku średnio o 2,4% r/r w I półroczu 2012). Przyczyną był wysoki wzrost dochodów z własności i transferów prywatnych, w tym z zagranicy (ponad 17% r/r realnie, po wysokich spadkach w I połowie roku) – czynnik wykazujący wy- soką zmienność z kwartału na kwartał.

Wśród pozostałych elementów dochodów wzrost odnotowano w przypadku świad- czeń społecznych (1,5% r/r realnie) i nad- wyżki operacyjnej osób samozatrudnio- nych (1,2% r/r), zaś w przypadku wyna- grodzeń nasilił się realny spadek (-1,2%

r/r). W IV kw. 2012 wolniej rosła suma wynagrodzeń na skutek rozpoczęcia pro- cesu redukcji zatrudnienia w sektorze przedsiębiorstw (o 0,6% r/r średnio

w IV kw. 2012 i dalej o 0,8% r/r w stycz- niu 2013 r.). Wzrost średniego wynagro- dzenia był taki sam, jak w poprzednim kwartale (2,9% r/r, w tym 2,8% r/r w sektorze przedsiębiorstw) i jednocze- śnie równy inflacji. Spadek inflacji spo- wodował, że średnie wynagrodzenie „do- goniło” w IV kw. wzrost cen. Przedsię- biorstwa przechodzą więc stopniowo od strategii „przeczekania” do zmniejszania liczby miejsc pracy i utrzymywania zero- wego realnego wzrostu średniego wyna- grodzenia. W rezultacie fundusz płac zmalał w cenach stałych o 0,9% r/r (w nieznacznie mniejszym stopniu niż w poprzednim kwartale).

Wykres 4. Dynamika średniego zatrudnienia w gospodarce i średniego realnego wynagrodzenia (r/r, %)

Źródło: zestawienie własne na podstawie GUS -1,0

0,0 1,0 2,0 3,0 4,0 5,0

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Zatrudnienie Średnie wynagrodzenie (realne)

(11)

10

Wykres 5. Dynamika średniej liczby rencistów i emerytów oraz średniej realnej renty i emerytury w systemie pozarolniczym i rolniczym (r/r, %)

Źródło: zestawienie własne na podstawie GUS

Świadczenia społeczne rosły w IV kw.

2012 ponad 3-krotnie szybciej niż do- chody z zatrudnienia (5,8% r/r, a więc 2,9% r/r po uwzględnieniu inflacji). Same renty i emerytury zwiększyły się o 5,2% r/r (2,3% r/r realnie). Średnie świadczenie emerytalno-rentowe rośnie w wyniku in- deksacji i napływu nowych świadczeń, niezależnie od koniunktury w gospodarce.

W IV kw. zarówno przeciętna miesięcz- na emerytura i renta w systemie ZUS, jak i KRUS rosły w tempie z poprzed- niego kwartału (w ZUS o 5,4% r/r, w KRUS o 7,7% r/r), ale spadek inflacji spowodował ich przyspieszenie w ujęciu realnym (do odpowiednio 2,4% i 4,7%

r/r). Jednocześnie spadek liczby benefi- cjentów wyhamował nieco w porówna- niu z poprzednim kwartałem (do 0,2%

r/r w ZUS i 3,0% r/r w KRUS). W rezulta- cie łączne wypłaty z tytułu rent i emerytur rosły realnie szybciej niż przed kwartałem.

Dynamika pozostałych świadczeń była jeszcze wyższa (w tym, zasiłków dla bez- robotnych: niecałe 14% r/r, zasiłków i świadczeń przedemerytalnych: blisko 15% r/r i rent socjalnych: 15% r/r).

W okresie spowolnienia gospodarczego wypłaty rent i emerytur (z powodu in- deksacji), a także innych świadczeń (z powodu indeksacji i przyjętej polityki

-4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 5

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Liczba rencistów i emerytów - s.pozarolniczy Liczba rencistów i emerytów - rolnicy indywidualni Średnia renta i emerytura (realna) - s.pozarolniczy Średnia renta i emerytura (realna) - rolnicy indywidualni

(12)

11 społecznej) dalej pełniły w IV kw. 2012 rolę stabilizatora dochodów w gospo- darce.

Szacujemy, że w IV kw. 2012 wolniej ro- sły także pozostałe dochody, w tym z sa- mozatrudnienia oraz własności i transfe-

rów (o ponad 4% r/r – szacunek CASE- Doradcy, a więc o połowę wolniej niż przed kwartałem). W rezultacie dochody do dyspozycji ogółem spowolniły do 3,9% r/r, co przy malejącej inflacji oznacza spowolnienie do 1,0% r/r real- nie.

3. Rynek pracy

Jak co roku o tej porze obserwowaliśmy w IV kw. 2012 sezonowe pogorszenie wskaźników zatrudnienia i bezrobocia. Co ważniejsze jednak, pogorszenie to miało również miejsce w porównaniu z IV kw.

2011, a więc już bez wpływu czynników sezonowych. Zgodnie z szacunkami GUS średnia liczba ogółu pracujących w IV kw. 2012 w ujęciu rocznym zmalała (-0,2% r/r), przy czym z miesiąca na miesiąc dynamika ta ulegała pogorsze- niu (w XII 2012 -0,5% r/r i dalej w I 2013 -0,6% r/r). W takim samym stopniu, jak liczba pracujących w firmach z co najmniej 10-oma osobami, zmalała liczba samozatrudnionych i pracujących w małych podmiotach. W IV kw. rozpo- czął się zatem proces przyrostu liczby bez- robotnych również z powodu malejącej liczby miejsc pracy. Do tej pory bezrobo- cie rosło wyłącznie z powodu rosnącej na rynku pracy liczby osób, które dotąd pozostawały zawodowo bierne, a wcho- dząc na rynek pracy, zasilały rzesze bezro- botnych3. W IV kw. 2012 spadek liczby

3 Istnieje oczywiście możliwość, że osoby wcho- dzące na rynek pracy zajmowały miejsca pracy

miejsc pracy był odpowiedzialny za 1/5 przyrostu liczby bezrobotnych w ujęciu rocznym (wynoszącego ponad 140 tys.).

W rezultacie stopa bezrobocia wzrosła do poziomu 13,4% na koniec 2012 r.

i była o 0,9 pkt. proc. wyższa niż przed rokiem. Przyrost ten nasila się z miesią- ca na miesiąc.

Bezrobocie wg Badania aktywności eko- nomicznej ludności (BAEL) jest z reguły niższe od rejestrowanego, gdyż:

 za pracujących uznaje nawet te osoby, które krótkotrwale podjęły jakąś pracę (w tygodniu przeprowadzania badania),

 uwzględnia pracujących w szarej stre- fie,

 za pracujących uznaje członków rodzin pomagających w biznesie rodzin- nym/gospodarstwie rolnym bez formal- nego zatrudnienia (które mogą być za- rejestrowane jako bezrobotne),

 część zarejestrowanych bezrobotnych może w badaniu BAEL okazać się nie zainteresowana szukaniem/podjęciem

osób zwolnionych, ale wówczas efekt netto jest taki, jakby sami stali się bezrobotnymi.

(13)

12 pracy. Osoby takie (bierne zawodowo) nie są wg BAEL bezrobotnymi,

 powyższe sytuacje mogą być częściowo neutralizowane przez istnienie takich osób, które są bezrobotnymi wg BAEL,

ale które nie zgłosiły się do rejestru bezrobotnych. Bezrobocie wg BAEL odzwierciedla więc w większym stop- niu rzeczywistą sytuację na rynku pra- cy.

Wykres 6. Stopa bezrobocia rejestrowanego i wg BAEL (%)

Źródło: zestawienie własne na podstawie GUS

Tendencje wynikające z danych BAEL w IV kw. 2012 są nieco lepsze niż wyni- kające z rejestrów urzędów pracy. To zaś sugeruje, że szara strefa łagodzi tro- chę sytuację na rynku pracy. Po pierw- sze, liczba pracujących wg BAEL nadal (nieznacznie) rosła (0,1% r/r). Po drugie, tempo wzrostu liczby bezrobotnych nieco spowolniło (4,5% r/r) i było niższe niż wg rejestrów (7,4% r/r). Wg BAEL nadal przyrost liczby bezrobotnych odzwiercie- dlał wyłącznie przyrost liczby aktywnych zawodowo, z których pozostali podjęli

pracę. Wynikający z tego wzrost stopy bezrobocia (do poziomu 10,1% r/r) nieco osłabł w ujęciu rocznym (0,4 pkt. proc.

w porównaniu z IV kw. 2011).

Ostateczny poziom stopy bezrobocia na koniec 2012 r. okazał się jeszcze wyższy niż szacunki sprzed 2-3 miesięcy. Gospo- darka spowolniła, a przedsiębiorstwa roz- poczęły redukcję miejsc pracy, dostosowu- jąc ich liczbę do osłabionego popytu na swoje towary i usługi. W sytuacji pogar- szających się warunków do prowadzenia

10,6

9,5

9,1 9,3 10

9,4 9,3 9,7

10,5

9,9 9,9 10,1 13

11,7 11,5 12,4

13,3

11,9 11,8 12,5

13,3

12,3 12,4 13,4

7 8 9 10 11 12 13 14

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Stopa bezrobocia wg BAEL Stopa bezrobocia rejestrowanego

(14)

13 działalności gospodarczej coraz bardziej maleje także liczba samozatrudnionych i pracujących w mikroprzedsiębiorstwach.

Zgodnie z dostępnymi prognozami (Komisja Europejska, CASE-Doradcy, IBnGR) w 2013 r. należy się spodziewać dalszego wzrostu bezrobocia. Przy czym, w 2013 r. będzie on odzwierciedlał głównie malejącą liczbę pracujących – inaczej niż w 2012 r., kiedy to wzrost bez-

robocia wynikał wyłącznie z aktywizowa- nia się osób pozostających dotąd poza ryn- kiem pracy. Utrata rzeczywistych miejsc pracy przełoży się na pogłębienie realnego spadku dochodów ludności z pracy z kon- sekwencjami dla konsumpcji (z powodu mniejszych dochodów, ale także jeszcze większej ostrożności w wydawaniu pienię- dzy) i dla całej gospodarki.

Wykres 7. Dynamika liczby bezrobotnych rejestrowanych i wg BAEL (r/r, %)

Źródło: zestawienie własne na podstawie GUS

4. Inflacja

W IV kw. 2012 spadek inflacji przyspie- szył (CPI na poziomie 2,9% r/r wobec 3,9% r/r w III kw.). Na spadek inflacji największy wpływ miały komponenty

o największym udziale w koszyku dóbr i usług konsumpcyjnych. Po pierwsze, ceny żywności ustabilizowały się na po- ziomie niższym niż w poprzednim kwarta-

-5 0 5 10 15 20 25 30

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Liczba bezrobotnych wg BAEL Liczba bezrobotnych zarejestrowanych

(15)

14 le (ok. 4% r/r średnio w IV kw.). Po dru- gie, ceny zależne od surowców energe- tycznych uległy dalszemu, znacznemu spowolnieniu (ceny gazu i opału do odpo- wiednio 7% r/r i 2% r/r, ceny paliw do ponad 4% r/r). Spowolnienie inflacji cen paliw sprzyjało też obniżeniu dynamiki cen usług transportowych (do 5% r/r).

Osłabienie dynamiki cen żywności i su- rowców energetycznych powodowane jest globalnym spowolnieniem gospodarczym.

Czynnikami krajowymi sprzyjającymi spadkowi inflacji było umocnienie złotego (o 7% r/r do euro i blisko 4% r/r do dola- ra), a także spadek popytu konsumpcyjne- go. Objawiało się to osłabieniem, albo co

najmniej stabilizacją dynamiki cen wszystkich pozostałych grup towarów i usług.

Inflacja w IV kw. dość szybko spowalniała z miesiąca na miesiąc (z 3,8% r/r we IX 2012 do 2,4% r/r w XII 2012), po czym spadła w I 2013 do zaledwie 1,7% r/r.

Głównymi czynnikami dezinflacji pozosta- ją: dalsze osłabienie dynamiki cen źródeł energii (obniżki cen gazu) i paliw, a także popytu gospodarstw domowych na towary i usługi. W odpowiedzi na malejącą infla- cję i trwałe przyczyny tego spadku RPP obniżyła stopy procentowe NBP w okresie od XI 2012 do III 2013 łącznie o 1,5 pkt.

proc.

Wykres 8. Dynamika cen konsumpcyjnych (CPI), cen produkcji sprzedanej przemysłu (PPI) i cen produkcji budowlano-montażowej (r/r, %)

Źródło: zestawienie własne na podstawie GUS -2

-1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

CPI PPI Ceny prod.budowlano-montażowej

(16)

15 O ile w nadchodzących miesiącach można oczekiwać, że ceny surowców energetycz- nych będą dalej spowalniały i/lub spadały, gdyż taki jest obecnie konsensus rynkowy, a popyt konsumpcyjny pozostanie słaby przez jakiś czas, to czynnikiem ryzyka powrotu wyższej inflacji pozostaje wy- łącznie kurs złotego.

Ceny produkcji sprzedanej przemysłu (PPI) spadły po raz pierwszy od prawie 3 lat (o 0,1% r/r wobec wzrostu o 2,8%

r/r jeszcze w III kw.). Powodem jest ma-

lejący popyt na wyroby przemysłowe oraz umocnienie złotego. Ceny malały w prze- twórstwie i górnictwie (tu dodatkowo w ślad za spadkiem globalnych cen wę- gla). Utrzymywał się natomiast dość znaczny wzrost cen produkcji sprzedanej w sektorze energetycznym (5,7% r/r), a także w dziale dostawy wody (3,4% r/r).

Recesja w budownictwie wymusza dal- sze obniżki cen usług budowlanych (w IV kw. 2012 średnio o 1,1% r/r).

5. Badania koniunktury

Wykres 9. Wskaźnik bieżący BOSE (pkt. proc.)

Uwaga: Wskaźnik BOSE stanowi różnicę sald odsetka firm w bardzo dobrej i dobrej sytuacji oraz odsetka firm w słabej, złej i bardzo złej sytuacji. Im wskaźnik wyższy, tym kondycja firm lepsza

Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP

20 30 40 50 60 70 80

-30 -20 -10 0 10 20 30

I III I III I III I III I III I III I III I III I III I III 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

różnica r/r (lewa skala) wartość BOSE (prawa skala)

(17)

16 W IV kw. 2012 zgodnie ze wskaźnikiem BOSE4, przygotowywanym przez NBP na podstawie badania ankietowego wśród przedsiębiorstw, ocena własnej kondycji przez firmy uległa pogorszeniu (spadek wskaźnika do poziomu 45,5 wobec 49,2 pkt. proc. w III kw. 2012). Jednocześnie nasilił się spadek wskaźnika w ujęciu rocznym (do prawie -6 pkt. proc.). Mimo to oceny kondycji przedsiębiorstw są rela- tywnie dobre, jak na skalę spowolnienia gospodarczego. We wcześniejszych okre- sach dekoniunktury (tj. w latach 2001 i 2009) poziom wskaźnika był niższy (od- powiednio ok. 20 i 38 pkt. proc.). Ta dość mocno pozytywna ocena bieżącej koniunk- tury przez firmy (swoją sytuację jako bar- dzo dobrą lub dobrą oceniało 72,7%

z nich!) ulega jednak stopniowemu pogor- szeniu. Nie znamy jeszcze wyników finan- sowych przedsiębiorstw za IV kw. 2012, ale można się domyślać, że te dość ko- rzystne oceny wynikają z relatywnie nie- wielkiego pogorszenia sytuacji finansowej.

Z jednej strony przychody mogły znacząco wyhamować (spadek popytu krajowego, umocnienie złotego i słaby popyt zagra- niczny), z drugiej jednak malały koszty finansowe (spadek stóp procentowych), spowolniły ceny surowców i importu z powodu silniejszego złotego, wolno rosły koszty zatrudnienia).

Bariera popytu pozostaje najczęściej wymienianym problemem badanych przedsiębiorstw (17,5% wobec maksi-

4 Wskaźnik BOSE stanowi różnicę sald odsetka firm w bardzo dobrej i dobrej sytuacji oraz odsetka firm w słabej, złej i bardzo złej sytuacji. Im wskaź- nik wyższy, tym kondycja firm lepsza.

mum z III 2009 na poziomie 30%; tenden- cja rosnąca). Badanym podmiotom do- skwierały także wahający się bądź nieko- rzystny kurs złotego (ale w mniejszym stopniu niż w poprzednim kwartale) oraz zatory płatnicze (tu wzrost niekorzystnej roli tego czynnika). Przy czym, bardziej obiektywne oceny kursu (oparte o wyzna- czenie kursu opłacalności eksportu) nadal wskazują, że kurs rzeczywisty (4,11 PL- N/EUR średnio w IV kw. 2012) jest nadal wyższy od górnej granicy dopuszczalnych wartości5 (3,96). Mimo korzystnego kursu sytuacja eksporterów (zgodnie z deklara- cjami) pogorszyła się z powodu słabego popytu zagranicznego, wymuszającego obniżkę marż. Z danych makro GUS za IV kw. 2012 wynika jednak coś odwrotnego:

ceny wyrażone w euro wzrosły o blisko 7% r/r i rekompensowały aprecjację złote- go.

W podziale na sektory poprawa bieżą- cych ocen (BOSE) w stosunku do III kw.

2012 miała miejsce w górnictwie i han- dlu; pogorszeniu uległy oceny w budow- nictwie, przemyśle i pozostałych usłu- gach. Poprawa sytuacji w handlu odzwier- ciedla wyższą płynność i lepsze dopaso- wanie zapasów do potrzeb, na tle spadku marż i rosnącej bariery popytowej (co jest zgodne z danymi makro o spadku sprzeda- ży detalicznej).

W podziale ze względu na wielkość firm sytuacja uległa poprawie w dużych przedsiębiorstwach. Zdecydowanemu

5 Ustanowionej na poziomie średniej plus ½ odchy- lenia standardowego

(18)

17 pogorszeniu uległa zaś w mikroprzed- siębiorstwach.

Wskaźnik prognoz sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstw (WPSE) podlega dość silnym wahaniom sezonowym w ciągu roku. W 2013 r., podobnie jak w poprzed- nich latach, WPSE wskazuje w I kw. na pogorszenie sytuacji w stosunku do IV kw. poprzedniego roku (WPSE ujemny na poziomie -0,9 pkt. proc.6). Jednakże – co istotniejsze – w ujęciu rocznym ob- serwujemy poprawę nienotowaną od prawie 2 lat. Badanie wskazuje na wyha- mowanie spadków wskaźników prognoz popytu, zamówień i produkcji. Silny wzrost WPSE miał miejsce zwłaszcza w budownictwie i wynikał ze znacznie lepszych prognoz produkcji i popytu w I kw. 2013 oraz zamówień na kolejne okresy. Być może jest to zwiastun trwal- szej poprawy w tym sektorze, wynikającej z wykorzystania dalszej (znacznej) sumy środków unijnych w ramach już podpisa- nych umów.

Jednakże w przedsiębiorstwach, które obecnie mają kłopoty, bardziej zdecy- dowana poprawa oczekiwana jest naj- wcześniej w II połowie 2013 r.

6 Wartości wskaźnika prognoz (WPSE) są znacząco niższe od wskaźnika bieżącego (BOSE), gdyż, po pierwsze, większość badanych oczekuje stabilizacji (WPSE=0), po drugie zaś, przewaga udziału firm patrzących optymistycznie w najbliższą przyszłość nad udziałem podmiotów pesymistycznych jest bardzo mała

W IV kw. 2012 utrzymywała się niska przewaga podmiotów zapowiadających na I kw. 2013 nowe inwestycje (niecałe 23 pkt. proc), która jednakże wzrosła w po- równaniu z zapowiedziami na IV kw.

2012. Jednakże w ujęciu rocznym (tj.

w porównaniu z I kw. 2012) odsetek ten nadal lekko maleje. Zmniejszył się też odsetek firm zapowiadających kontynuację inwestycji rozpoczętych (94,4 pkt. proc.), choć nadal był on wysoki. Ten wysoki wskaźnik wykańczania inwestycji może świadczyć o rozpoczęciu jakiś czas temu wyłącznie projektów o dużej pewności zakończenia, albo ogólnym spadku ich średniej wartości. Z danych makro wynika, że w ciągu pierwszych trzech kwartałów 2012 r. duże i średnie podmioty rozpoczę- ły inwestycje o łącznej wartości o 19%

niższej niż przed rokiem.

Powszechność planowanych w I kw.

2013 redukcji zatrudnienia wzrosła, a planowanych podwyżek płac – zmniej- szyła się. W I kw. 2013 możemy więc spodziewać się dalszego osłabienia fundu- szu płac (w styczniu 2013 w skali makro odnotowano spadek średniej płacy realnej i zatrudnienia).

(19)

18

Wykres 10. Wskaźnik wyprzedzający WPSE (pkt. proc.)

Uwaga: Wskaźnik WPSE stanowi różnicę sald odsetka firm oczekujących bardzo dobrej i dobrej sytuacji oraz odsetka firm oczekujących słabej, złej i bardzo złej sytuacji. Im wskaźnik wyższy, tym prognozy korzystniejsze.

Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP

-15 -10 -5 0 5 10 15 20 25

-40 -30 -20 -10 0 10 20 30 40

I III I III I III I III I III I III I III I III I III I III 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

różnica r/r (lewa skala) wartość WPSE (prawa skala)

Obraz

Updating...

Cytaty

Updating...

Powiązane tematy :