• Nie Znaleziono Wyników

Wyzyskanie działalności jednostki gospodarki uspołecznionej jako jeden z zespołów ustawowych znamion przestępstwa z art. 202 k.k.

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Wyzyskanie działalności jednostki gospodarki uspołecznionej jako jeden z zespołów ustawowych znamion przestępstwa z art. 202 k.k."

Copied!
16
0
0

Pełen tekst

(1)

A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z l E N S I S

FO LIA IUR1DICA 35, 1988

Halin a M a l isze w sk a

W YZYSKANIE DZIAŁALNOŚCI

JEDNOSTKI GOSPODARKI USPOŁECZNIONEJ JAKO JEDEN Z ZESPOŁÓW USTAW O W YCH

ZNAM IO N PRZESTĘPSTWA Z ART. 202 K.K.

A rtykuł 202 k.k zastąpił k w alifik o w an y typ zaga rn ięcia m ienia sp o łeczn e go do kon an ego w zorganizow anej gru p ie p rzestęp czej. U sta w o -d aw ca z 1969 r. z-d ecy -do w ał się na takie sform ułow an ie przepisu, aby od pow iad ał on pełniej spo łecznem u zjaw isk u p rzestępczości aferow ej. N a typ zagarnięcia z art. 202 k.k. sk ład ają się — jak w iadom o — 2 zesp oły znam ion:

1) w yz y sk a n ie d ziałalno ści jedn ostki gospodarki u sp ołeczn ion ej oraz 2) dokon anie zagarnięcia w porozum ieniu z innym i osobam i. N a p ierw szy z w y m ien ion ych zesp ołów sk ład ają się 3 znam iona („w yzyskanie" , „działalność", „jednostka gosp odarki uspołecznion ej"). W yk ład nia k ażd ego z tych znam ion w y w ołu je szereg k ontrow ersji. D la-teg o też w artyk ule n in iejszym podjęto próbę przedstaw ien ia g łó w n ych k ieru nk ów interp retacji oraz w y su n ię to p rop ozy cję w ła sn ej w ykładn i.

I

P ojęcie „jednostka gosp odarki u społecznionej" (j.g.u.) na gru n cie prawa cyw iln eg o, jak i procesu cy w iln e go interp retow an e jest różno-rod n ie1. R ozbieżn ości in terp retacyjn e z dziedziny prawa cy w iln eg o

1 Por. pr z yk ład ow o : J. J o d ł o w s k i , W k w e s t i i p o j ę c i a j e d n o s t e k g o s p o d a r k i u s p o ł e c z n i o n e j w k.c. i w k.p.c.; p a ń s t w o i P rawo" 1966, nr 4— 5, s. 660, J. K r a j e w s k i , K t ó r e p o d m i o t y p r o c e s o w e n a l e ż y u w a ż a ć z a j e d n o s t k i g o s p o d a r k i u s p o -ł e c z n io n e j w r oz u m ie n iu k.p.c., „P alestra" 1965, nr 6, s. 56; J. K r u s z e w s k a , Z m i a n y w s ą d o w y m p o s t ę p o w a n i u c y w i l n y m d o t y c z ą c e j.g.u., „P rz egląd U s ta w o d a w -stw a G ospodarc zego" 1965, nr 4, s. 96; Z. R z e p k a , J e d n o s t k a g o s p o d a r k i u s p o ł e c z n io n e j , „P rzegląd U s ta w od a w s tw a G osp oda rczeg o" 1965, nr 8— 9, s. 226; W . S i e

(2)

-p rzenoszon e są na grunt -praw a karnego. Pierw sza z rozbieżn ości d otyc zy zagadnien ia streszczająceg o sią w p ytan iu , czy uznan ie ok reślo -n ego podm iotu za j.g.u. w ią że się z ok reślo-nym charak terem p row a-dzonej przez ten podm iot d ziałaln ości.

O tóż w art. 33 § 1 k.c. w y m ien ia n e są k ategorie osób prawnych, które u zn aw a ne są za j.g.u. A naliza w ym ien io n y ch w art. 33 § 1 k.c. k ateg orii jed n ostek i organ izacji doprow adza do w n iosku , że można je pod zielić na 2 gru p y 2: jednostki i organ izacje co do charakteru sw e -go jedn orod ne (są to d ysp on enci m ienia sp o łeczn e-go p row adzący z re-g u ły d ziałalność re-gosp odarczą) oraz jednostki i orre-gan izacje różnorodne (tzn. takie, które nie za w sze prowadzą działaln ość gosp odarczą). Do p ierw szej grup y należą: Skarb Państwa, p rzedsięb iorstw a p aństw ow e, ich zrzeszenia, banki, sp ółdzielnie i ich zw iązki oraz k ółka rolnicze i ich zw iązki. Do dru giej gru p y zaliczan e są ,,inne p ań stw ow e jed n ost-ki org an iza cyjn e’’, a także ,,inne organ izacje sp o łeczn e ludu pracują-cego". Z treści art. 33 § 1 k.c. w yn ik a łob y, że w sz ystk ie w y m ien ion e w y żej podm ioty są j.g.u. Jedn akże z treści art. 1 § 2 k.c. p ły n ie w n io -sek, że m ożliw e jest istn ien ie takich instytucji p ań stw ow ych i o rg an izacji sp ołeczn ych ludu pracującego, które p osiad ają o so b o w o ść praw -ną, a le j.g.u. n ie są. Przepis ten stan ow i bowiem , iż p rzep isy kodeksu cy w iln eg o d o ty czące j.g.u. stosu je się także do instytu cji p ań stw ow ych i organizacji sp o łeczn y ch ludu pracującego, k tórych zadanie n ie p ole-ga na prow adzeniu d ziałaln ości gospod arczej. Skoro tak, to przyjąć by należało, iż p row ad zenie d ziałaln ości o ch arakterze gospo darczym jest w arunkiem k onieczn ym uznania ok reślo n eg o podm iotu za j.g.u.

Stąd też w d oktrynie prawa c y w iln eg o zarysow u ją się 2 poglądy. W m yśl pierw szego, op ierają cego się na treści art. 33 § 1 k.c., n a le ży p o jęcie j.g.u. traktować szeroko, ob ejm ując nim w sze lk ie p ań stw o -w e jed nostk i org an izacyjne oraz organizacje sp ołeczn e ludu pracują-cego, bez w zg lęd u na charakter prow ad zonej przez n ie d zia łaln ości3.

Z godnie z drugim poglądem , n a leży p rzeprow adzić rozróżn ien ie po-m ięd zy p ań stw ow ypo-m i jed nostk apo-m i organ izacyjnypo-m i i organizacjam i sp ołeczn ym i ludu pracującego na p od staw ie charakteru d ziałaln ości, jaką te jednostki lub organizacje prowadzą. Jeżeli jest to działalność gosp odarcza, n a leży je uzn ać za j.g.u., n atom iast jeżeli p od m ioty te

d i e с к i, Z arys p o s t ę p o w a n i a c y w i l n e g o , W ar s za w a 1966, s. 87; S. S z e r, P r a w o c y w i l n e . C z ę ś ć o góln a, s. 218 i n.,- A . W o l t e r , P r a w o c y w i l n e , Z a r y s c z ę ś c i o g ó l ne j, W a rsz aw a 1967, s. 173 i n.

2 J o d ł o w s k i , W k w e s tii .. ., s. 660.

(3)

d ziałaln ości gosp od arczej n ie prowadzą, w ó w cza s za j.g.u. (zgodn ie z treścią art. 1 § 2 k.c.) uzn ane b yć n ie m ogą4.

N iek tórzy zw olen n icy p rzedstaw ion ego w yżej poglądu uważają, iż nie stan ow ią j.g.u. tak ie stow arzy szenia, które mają na celu w y k o n y w a n ie zawodu, a w ięc np. izby ad w o k ack ie5 oraz org an izacje za w od o -w e działające na p odsta-w ie p rzep isó-w szczególn ych , jak np. zesp o ły ad w okackie, izby rzem ieśln icze czy Związek Izb Rzemieślniczych*1. M imo prow ad zenia d zia ła ln ości gosp odarczej, n ie m ogą b yć on e zaliczo -n e w p oczet j.g.u., p o-niew aż -nie m ieszczą się w p ojęciu „i-n-n ych pań-stw o w y ch jedn ostek organizacyjnych'' ani „organizacji sp ołeczn ych ludu pracującego". Z a k la syfik ow an ie ok reślo n eg o podm iotu do gru py organ izacji sp ołeczn ych ludu pracującego w iąza n e jest w ed le tego poglądu z cechą d obrow olności, natom iast przyn ależność do w y żej w y -m ien ion ych jednostek -ma charak ter p rzy-m uso w y7.

Przedm iotem d ysk usji w ramach d ok tryny prawa cy w iln e go jest rów nież zagad n ien ie posiad ania oso b ow ości praw nej jako warunku n ie-zb ęd nego do zaliczen ia o k reślon ego podm iotu do grup y j.g.u. I w tym zak resie zarysow u ją się 2 stan owiska.

Pierw sze z nich stwierdza, że za j.g.u. m oże b yć u zn an y ty lk o i w y -łącznie podm iot p osiad ający o sob ow o ść prawmą, innym i sło w y — nie

ma innych j.g.u., jak ty lk o te, k tóre w ym ien ia art. 33 § 1 k .c.8

Drugie stan ow isk o zakłada, że posiad anie osob ow o ści praw nej n ie jest k on ieczn ym w ym ogiem uznania podm iotu za j.g.u. Z w olen n icy te-go stan ow isk a w sk azu ją, iż z sam ej n a zw y jednostka g o s p o d a r k i u spo îeczn ion ej w yn ika, że jest to jedn ostka, której cel polega na dzia-ła ln o ści w ytw órczej, p rzetw órczej, u słu g ow ej lub h andlow ej. To, że przepis art. 33 § 1 k.c. określa, które z j.g.u. mają oso b ow ość prawną, w enie n ie oznacza, iż n ie mogą istn ieć takie j.g.u., które osob o w o ści prawnej nie posiad ają9.

W zw iązku z p rzedstaw ionym i p ow yżej w sp osób sk rótow y k on tro-w ersjam i d otyczącym i p ojęcia j.g.u., tro-w ystępu jącym i na grun cie pratro-wa

4 Por. K o d e k s c y w i l n y . K o m e nt a r z , t. 1, W ar s za w a 1972, s. 35; J o d ł o w s k i ,

W kw e s tii. .., s. 658; J. W i ą с e k, S t o w a r z y s z e n i a w p a ń s tw i e s o c j a li s t y c z n y m , W ar-

prawa 1962, s. 84 i n.

5 S ta n o w isk o tak ie r ep r e z en to w a n e ies t w K o d e k s i e c y w i l n y m . .. , t. 1, s. 38; o d-m ien ne — ib id ed-m , s. 110 — w g pog lądu tad-m p rz e d s ta w io n e g o iz b y a dw ok a c k ie uw aża s ię za o rg a n iz a cję sp o łe c zn ą i gos po da rcz ą, co zatem id z ie — za j.g.u.

6 Por. S. G r z y b o w s k i , P r a w o c y w i l n e . Z a r y s c z ę ś c i o gó l ne j, W ar s za w a 1985, s. 141 i n. 7 Ib id em ; Т. M i s i u k. P o j e c i e o r g a n i z a c ji s p o ł e c z n e j lu du p r a c u j ą c e g o , „Pań-stw o i P raw o" 1968, nr 1, s. 17 i n. 8 K r a j e w s k i , K tó r e p od m i ot y .. ., s. 56. 9 R z e p k a , J e dn os t ka ... , s. 227; J o d ł o w s k i , W k w es tii ... , s. 669.

(4)

cyw iln eg o, pojaw ia się pytanie, którą z m ożliw ych interpretacji n ale-ży p rzyjąć za ad ekw atną dla potrzeb prawa karn ego, w szczeg óln ości zaś dla w yk ładn i art. 202 k.k.

N a jw ęziej p o jęcie j.g.u. na gru ncie zarówn o art. 134, jak i 202 k.k. ujm uje I. A n d rejew 10. Au tor ten stwierdza, iż: „M iejscem p rzestępn ych m achinacji jest przedsięb iorstw o p ań stw ow e lub sp ółdzielcze". O gra-nicza on zakres j.g.u., k tóry ch d ziałaln ość m oże b y ć w yzysk an a dla afe-row eg o zagarnięcia m ienia, jed y n ie do p rzedsiębiorstw p aństw ow ych i sp ółd zielczych . Przy czym w yra źn ie łą czy p o jęcie j.g.u. z go sp odar-czym charakterem jej d ziałaln ości11.

Zw olenn ikiem zw ężo n ego pojęcia j.g.u. jest także S. Pom orski12. Po-dziela on pogląd S. B uczk ow sk iego 13, zgod n ie z którym j.g.u. jest to p aństw ow a, sp ółd zielcza lub sp ołeczna organizacja, której zadanie p o-lega na prow adzeniu d ziałaln ości gospod arczej. T ylk o w y zy sk a n ie dzia-łaln ości tego typu jednostki m oże b y ć — zdaniem S. Pom orskiego — przesłan ką zastosow ania art. 202 k.k., przy czym k w estia jej osob o-w o ści prao-w n ej jest dla prao-wa k arn eao ob ojętna. Z aoarn ięcie m ienia na szkodę inn ego typu organ izacji p ań stw ow ej lub sp ołeczn ej (tzn. nie prowad zącej d ziałaln ości gosp od arczej) n ie daje p od staw y do k w a lifikacji czynu z art. 202 k.k. Autor p ow ołuje i w y ra źn ie ap robuie p o -gląd SN w y ra żo n y w w yroku z dnia 13.04.197014, w m yśl k tóreao nie m oże m ieć m iejsce zasto sow an ie art. 202 5 1 k.k. w sytu acii, o d y dla p rzestęp n eg o zagarnięcia w y zy sk a n o działaln ość GRN i zaoarnięcia do-ko nan o na jej szdo-kodę, p on iew aż GRN jest organem w ład zy, a n ie j.o.u.

W y d a je się, że pogląd w y ra żo n y w cytow an ym orzeczeniu SN iest. błęd ny. Po p ierw sze — z punktu w idzen ia ustrojow eoo, P N fniezależ- n ie od stopnia) jest oraanem w ład zy, to jednak z punktu w id zen ia sw e i struktury (w yod ręb nien ie organ izacyjne) i m aiątku, którym zarzadza (w yod ręb nien ie m ajątkow e), stanowi p ań stw ow ą iedn ostkę ornaniza- cyjną nie posiad ającą osob ow ości prawnej.

Jed nostki tego typu rozliczają się ze sw e i d zia ła ln ości b ezp ośred -nio z budżetem państwa. Prawa i obowiązki p ań stw ow y ch jednostek

10 T. A n d r e j e w , P o ls k ie p r a w o k ar n e w z a r y s ie , W ar sza w a 1978, s. 339. « Ib i d em , s. 339.

łs S. P o m o r s k i , g lo s a do w y r ok u z dnia 30.04.1970 (IV KR 291/69), „Pań-s tw o i P raw o" 1971, nr 11, „Pań-s. 872— 873. T ak ie „Pań-sam o „Pań-s ta n o w i„Pań-sk o autor re pr ez en tu je w ar tykule: 7 p r o b l e m a t y k i o d p o w i e d z ia l n o ś c i za p r z e s t ę p s t w a n ie g o s p o d a r n o ś c i i n i e

-d ob or u , „P a ństw o i P raw o" 1970, nr 11, s. 771.

13 S. B u c z k o w s k i , P r o b l e m a t y k a o br o tu u s p o łe c z n i o n e g o w k o d e k s i e c y w i l

-n y m , „P a ństw o i P r aw o” 1964, -nr 10, s. 482— 483.

(5)

organ iza cyjn y ch w yk o n u je osob a prawna, którą jest Skarb Państwa. A Skarb Państwa, zgod n ie z art. 33 § 1 pkt 1 k.c., sta no w i j.g.u.15

Po drugie — u w zględ n ić trzeba argum ent zw iązan y bezpośredn io z p ojęciem w ła sn o ści społecznej, w szczegó ln o ści w ła sn ości p ań stw o -w ej. Z p rze-w id zian ego -w aktach norm aty-w ny ch udziału -w ob rocie p ań stw ow ych jedn ostek organ iza cyjnych nie p osiad ających osobo w ości prawnej w yn ika, że jednostki te posiadają zd olność do działań praw ny ch w ob rocie przeb iegający m w ew nątrz sektora p ań stw ow eg o, w za -k resie unorm ow anym przez te przepisy. Przy jęcie bra-ku ta-kiej zd o ln o śc i rów ln ałob y się stw ierdzelniu, iż Skarb Państwa pozostaje w sto -sunku praw nym ze Skarbem Pań stw a18. Skoro zatem posiadają zd o l-ność do u czestn iczen ia w obrocie, to ich d ziałaln ość zw iązana z ob rtem (nawet jeżeli ogran icza się jed y n ie do sektora p ań stw ow ego) m o-że b yć z p ow odzen iem w y zysk an a dla dokonania zagarn ięcia m ienia. Gdy jednostki organizacyjne, tej grupy w chod zą w stosun ki c y w ilnopraw ne z osobam i fizy czny m i lub z osobam i praw n ym i n ie b ęd ą cy -mi j.g.u., działają one jako organ y j.g.u. — Skarbu Pań stw a17. Tak w ięc, w w ypad ku zagarnięcia m ienia na szkodę takiej jedn ostk i, au to-m atyczn ie n aw iązuje się stosu n ek praw n y na p od staw ie art. 415 k.c. m ięd zy spraw cą szkod y a Skarbem Państwa. To w ła śn ie Skarb Państw a jako j.g.u. b ęd zie osobą prawną, na rzecz której zasąd zon e b ęd zie od -szkodow an ie.

Przede w szystkim z w y żej w y m ien ion y ch p o w o d ów bardziej prze-k o n y w a jące w y d a je się przeto stan ow isprze-k o ty ch autorów , prze-k tórzy op

o-,s Skarb P aństw a sam n ic jest je d no stk a o r ga n iz ac y jn ą , le c z c yw iln o-p ra w ną ko n str uk cją P ań stw a , która z g o d n ie z art. 34 k.c. jest pod m io tem praw i o b o w ią z -kó w , d o ty c z ą c y c h m ien ia o g ó ln o n a r o d o w e g o p o z o s ta ją c e g o w z ar zą d zie p a ń s tw o w y c h je dn o s te k o rg a n iz a c y jn y c h n ie b ę dą c y c h os ob am i pr a w n y m i ( W o l t e r , Prawo... ,

s. 173), Je dno s tki tak ie w y s tę p u ją w ob r o c ie c y w iln o p r a w n ym sa m o d zielnie, jed n ak że pr z ys łu gu je im ty lk o (z braku o s o b o w oś c i praw n ej) z d o ln o ść arbitrażow a. N a to -m iast funkcja Skarbu P a ństw a ja ko re pr eze nta nta m ie nia o gó ln o n a r o d o w e g o nie p r z yd z ie lon e g o inny m pa ń stw o w ym oso bo m praw ny m w y s tę p u je w y r a ź n ie w s ą d o -w y m po s tę p o-w a n iu cy -w iln y m . Art. 64 § 1 k.p.c. prz yzn aje z d o ln o ś ć są d o -w ą ty l k o Sk arb ow i P aństw a. P a ńs tw ow e je d no stki o rg a n iz a cy jn e r ep re ze n tow an e w p o s tę p o -w an iu są d o-w y m przez Skarb P a ńst-w a m o gą p ro-w ad zić d z ia ła ln o ś ć go sp o da rcz ą, ale nie m uszą. Skarb P a ństw a je st pod m iote m pra w i o b o w ią z k ów r ó w n ie ż ta k ic h je dn o-ste k or g a niza c y jn y ch , któr y ch zadania m ają cha rakter nie g o sp o d a r c z y (np. sz k o ły , sz p ita le , d om y ku ltu ry , m u zea itp.), (por. R z e p k a , J e d no st ka ... ; J o d ł o w s k i , W k we stii ... ). P a ń s tw o w e je d n os tk i o r ga n iza c y jn e są w y p o s a ż o n e n ie je d n o k r o tn ie w po w a żn e środk i m ater ialn e. Środki te są pr z y d z ie la n e p o s z c z e g óln y m org anom z bvd żetu (c en tr a ln eg o lu b te r e n ow e g o )j or g a ny te nie działają na p od s ta w ie ro z -rachunku g os p od a rc z eg o , lec z są fin a n s ow a n e z budżetu ( W o l t e r , Prawo... , e. 177). 16 Por. M. S z e r , P a ń s t w o w e o s o b y p r aw ne , „P aństw o i Praw o" 1964, nr 12,

s. 846 /

(6)

w iad ają się za szerokim u jęciem p ojęcia j.g.u. na tle art. 202 k.k.:8 W m yśl tego stan ow iska, za j.g.u. n a leży u w ażać w szelk ie jedn ostki orga n iza cy jne w łą czon e w sferę gospodarki u spo łeczn ion ej przez sam fak t ob jęcia ich d ziałaln ości plan em fin ansow ym lub gospodarczym p a ń stw a19, a także w szelk ie p odm ioty w yod rębn ion e organ izacyjn e (państw ow e, sp ółd zielcze lub sp ołeczn e), k tórych działalność opiera się na w ła sn o ści sp o łeczn ej20. P rzyjęcie zw ężo n ego kręgu p odm iotów tej w łasn o ści (tj. tylk o takich, k tóre prowadzą d ziałaln ość gospodarczą) p o cią gn ęłob y za sobą w ye lim in ow an ie m ożliw ości stosow an ia art. 202 k.k., do w szy stk ich ty ch w yp ad ków , w k tórych przedm iotem za garn ię-cia jest m ien ie sp o łeczn e p ozostające w e w ład ztw ie jedn ostek p ań stw o-w y ch lub sp ołeczn ych , które n ie proo-wadzą d ziałaln ości gospodarczej

sen su stricto. To sam o zagarnięcie, dokonane w id en tyczn y sposób,

ty le że w jedn ostce, której d ziałalność nie jest d ziałalnością go sp oda r-czą (tj. d ziałaln ością u słu go w ą, w ytw órr-czą, przetwórr-czą lub handlow ą), b y ło b y trak tow an e jako za garn ięcie n ieaferow e21. N ie w y d a je się, aby istn ia ły d ostateczn e p odstaw y do w prow ad zenia tak iego ogran iczen ia,

II

N astęp n e zagad n ien ie rysu jące się na tle interpretacji pojęcia „ w y -zyskan ia d ziałalno ści jedn ostki gosp odark i u sp ołecznionej" d otyczy ro-zum ienia terminu ,,działalność". W szczegó ln o ści w yłan ia się problem d o tycz ący rodzaju tej d ziałalności (gospodarcza czy niegospodarcza), a także u m iejsco w ien ia jej w hierarchii zadań danej jednostk i (dzia-łalność g łów n a czy też uboczna).

P ojęcie „działalności" jest bardzo b lisk ie pojęciu „fu nk cjon ow an ia” N a gru n cie art. 202 § 1 k.k. chodzi o w yk o rzystan ie dla dokonania

za-18 Por. O . G ó r n i o k , C e c h y z n a m i o n u j ą c e z a ga r n ię c ia a f e r o w e , „ N o w e Praw o' 1973, nr 11; t a ż . Z a g a r n ię ci e m ie ni a s p o ł e c z n e g o , W a r sz a w a 1976, s. 129 i n.; S. L e l e n t a l , [w:] O. G ó r n i o k , S. L e l e n t a l , H. P o p ł a w s k i , P r a w o k a r -ne. C z ę ś ć s z c z e g ó ln a , G dańsk 1975, s. 136; W . S w i d a, P r a w o ka rn e, W a rs za w a 1982, s. 559; T. M a j e w s k i , U p r a w n ie n i a j.g. u. w p o s t ę p o w a n i u k a r n y m , W a rs za w a 1971, s. 5 i n. 18 G ó r n i o k , C e c h y zn a m i on uj ąc e ..., s. 1545. 20 G ó r n i o k , Z ag arnię cie ... , s. 120.

« W y d a je s ię b ow iem , iż w ram ach w ą s k ie g o r ozu m ienia j.g.u. na tle art. 202 § 1 k.k. n ie m o żna r a c jo n a ln ie uz a sad n ić , d la c z eg o z a g ar n ię cie m ien ia s p o łe cz n e g o w por oz um ien iu z inny m i oso bam i przy w y k o rz y s tan iu d z ia ła ln oś c i p rz eds ięb io rstw a p a ń s tw o w e g o , p o le g a ją c e j np. na „g os po da rs kim ” p rz epr ow ad ze niu rem o ntu bu d yn -k ó w te g o p rz e ds ię b io rs tw a , m a b y ć a fe r ow y m z ag ar n ię cie m m ie nia , z aś a n a lo g ic zn e z a g ar n ię cie d ok o n an e prz y r en o w a cji bu d yn kó w , np. szp ita la c zy s zk o ły, za ta kie z a g a rn ię cie uz nan e b yć nie m oże.

(7)

ga rn ięcia m ienia rozpoczętej już d ziałalno ści prowadzonej w ok reślo -nym kierunku, w ystęp u ją cej w ram ach zadań danej jednostki.

Podkreślił to SN w w yroku z dnia 30.04.1970 r., w edłu g k tórego j.g.u., która została p ow ołana do życia, zorganizow ana, ale n ie rozpoczęła jeszcze sw ej d ziałaln ości z ja kich kolw iek w zg lę d ów (np. o czek u -je na rozp oczęcie produkcji przez kooperanta) n ie m oże przed dniem rozp oczęcia sw ej d ziałaln ości b yć podm iotem , o k tórym m owa w art. 202 bądź 134 k.k. Sp raw cy d ok on u jący zagarnięcia w takiej jed n ostce n ie w y k orzystu ją b ow iem jej d ziałalności, a jed y n ie istn ien ie m ien ia22. O czyw istą jest rzeczą, że sam o w yk o rzysta n ie istn ienia j.g.u. w celu np. zaboru jej m ienia, n ie d o ty czy jej d ziałalności, g d yż tak iej inter-pretacji przeczy ch oćb y w yk ładn ia sem antyczna; co in nego bowiem oznaczają słow a: „d ziałaln ość”, a co inn ego — „istn ien ie danej jed n o st-ki". Przykładow o można w skazać, iż n ie popełn iają p rzestęp stw a ok re-ślo n ego w art. 202 k.k. tak ie osob y, które w p raw d zie pozostają w po-rozum ieniu i zagarniają m ien ie sp ołeczn e, ale w y k orzystu ją jed yn ie lu k ę w ogrod zeniu danej jednostki, aby w e jść na jej teren. O sob y ta-k ie n ie w y zy sk a ły d ziałaln ości jednostki, a jed y n ie fakt jej

istnienia23.

S łu sznie stw ierdził SN w w y ro ku z dnia 1.04.1981 r., iż w y z y sk a -n ie d ziałal-n ości j.g.u. w rozum ie-niu art. 202 k.k. p olega -na w y zy sk a -n iu p rocesó w p rodu k cyjn ych albo — og ó ln ie rzecz ujm ując — fu n kcjon ow an iu tejże jednostki, a le n ie ow tym zn aczeniu, że jednostka ta istn ie je, i że sp raw cy — w y k orzy stu jąc np. stosu nek p racy w danej jed -n ostce — zagar-niają jej m ie-n ie. Sąd N a jw y ższy w peł-ni zasad -nie argu-m entuje, że p rzy jęcie od argu-m ienn ego poglądu p row adziłoby do w niosku , ż e k a ż d e zaga rn ięcie m ienia na szkodę j.g.u. przez co najm niej 3 sp raw ców działających w porozum ieniu n a leżało b y k w alifik o w ać z art. 202 k.k.2*

III

N astęp n e zag ad n ienie w y ła n ia jące się na tle interp retacji zn am ie-nia „w y zysk an ia działaln ości jed nostki gospod arki usp ołeczn ion ej"

гг W yro k SN z dnia 30.04.1970 (IV KR 291/69), „P rzrglą d U s ta w o da w s tw a G o-spo darcze go" 1971, nr 4, poz. 1.

23 Por. u z as a d n ien ie w y ro ku z dnia 10.12.1977 (V KR 181/77), O SN K W 2— 3/78, poz. 24.

(8)

streszcza się w pytaniu, czy działaln ość w y zysk iw a n a w ram ach afe-row eg o zagarnięcia musi m ieć charakter d ziałalności gospodarczej?

W p rak tyce można n ajczęściej spotk ać w ypad ki, w k tórych w ła śn ie tego typu d ziałaln ość w yk orzysty w an a jest przez spraw ców . Z tego też p owod u judykatura skłonna jest w iązać p o jęcie w yzysk an ia z gosp od ar-czym charakterem d ziałaln ości2ir. Przykładowo, w w yroku z dnia 15.01.1979 r. SN stwierdził, że jednym z istotn ych ele m en tó w n iezb ęd -nych do zastosow an ia art. 202 k.k. jest u stalen ie, że za garnięcie m ienia na szkodę j.g.u., n ab y w ców lub d o sta w có w nastąp iło przez w y z y s -k a nie norm alnej d ziałalności tej jednost-ki w za-k resie jej produ-kcji, u słu g lub obrotu towarowego*®.

S tan ow isko tak ie podziela rów nież część d oktryny27. A le i w yp a d -ki w yzy sk an ia innych działań, tzn. nie stan ow iących działalności nos- podarczej sensu stricto, a w ięc zw iązanej z w ytw arzan iem , p rzetw a-rzaniem , u słuaam i lub handlem , zasłuoują rów nież na p en a lizację w ramach art. 202 k.k M oże to b y ć d ziałaln ość zw iązana z fu n k cjon o w a -niem np. sto łó w ek pracow n iczych, orcianizacją kolon ii letn ich dla d zie-ci pracow n ikó w przedsięb iorstw a, bud owaniem zak ła dow ych dom ów w cza so w ych , czy też w y k on yw a n iem rem ontów na rzecz i.o.u.28 P o je-cie te^o typu d ziałaln ości nie m ieści się w ok reślen iu d ziałaln ości oos- podarczej sensu stricto, stąd też a ło sy w doktrynie, iż działaln ość w y zyskiw ana przez sp raw ców zaqarn iecia a ferow eao n ie musi m ieć k o -n iecz-n ie charakteru oospodarczecro29. W v d a ie sie, iż istota zaoad -nie-nia tk w i w rozum ieniu p ojęcia „działalność oosoodarcza" . Jeżeli przvimi'Q sie, iż oznacza ono ied vn ie d ziałaln ość w ytw órcza, przetw órcza lub handlow a, to isto tn ie n ie b y ło b y słu szne oaran iczen ie k recru penaliza- cii z art. 202 k.k. tv lk o do w v zvsk an ia terro tw>u działalności. 7wiaza- n e iest to b ezp ośredn io z szerokim u ieciem p oiecia i.a.u. M ożna ied- nak d ziałaln ość oo sood arczą rozum ieć szeroko, lako p raw idłow e rros- p odarow anie m ieniem p ow ierzonym d anei ied n ostce w ramach iei w v- od rebnienia orna nizac vin en o oraz p raw id łow e fin ansow an ia fu nlr b o -now ania d anei jednostki. W ó w c za s zakres stosow an ia <irt. 202 b e d ^ e szerszy.

r r- - ' r : >. - r '/■:> n: :rrr-.fу 7/ »irrginbsęr.s

« W y ro k SN z dn. 15.10.1973 I KR 150/73, „ B iuletyn SN " 1974, nr 4— 5, poz. 105.

S6 W yr o k z dn. 15.01.1979 II KR 278/79, O SN K W 6/79, poz. 70.

27 Por. A n d r e 1 e w , P o ls k ie pr a wo... , s. 339, k tó r y og ra nicza d zia łaln oś ć , która m o że b y ć w y z y s k a n a przez sp ra w có w z a g ar n ię c ia a fer o w e go ty lk o do d ziałalno śc i w y tw ór c zo j, pr zetw ó rc zej, h an d lo w e j lub u s łu g o w e j.

M P o m o r s k i , g losa ..., s. 873; G ó r n i o k , C e c h y z na m io nują ce .. ., s. 1546.

(9)

IV

N asu w a się jeszcze jedno zag ad n ienie zw ią za n e z d ziała ln ością j.g.u., która ma b yć w y k orzy stan a przez spraw cę w ram ach zagarnięcia a ferow ego. Streszcza się ono w p ytan iu, cz y m usi to b yć d zia łaln ość g łó w -na danej jed nostki, czy też m oże to b yć je d y n ie d ziałaln ość ubocz-na? W w yrok u z dnia 3.04.1970 r.30 SN stw ierd ził, iż d ziałaln ość, która ma b yć przez sp ra w ców w yz y sk iw a n a dla m ożliw ości dokonania k w a lif i-k acji z art. 202 i-k.i-k., to d ziałalność g łó w n a danej jed nosti-k i, cz y li d zia-łaln ość dla w y k o n yw a n ia k tórej dana jedn ostka została p ow ołana . Sta-n o w isk o to zo sta ło w d ok trySta-n ie sk ry tyk ow aSta-n e31. K rytyka poszła 2-kie- run kow o: po p ierw sze uznano, że n ie ma żad n ych p od staw do st o so w an ia tak iego ogra niczenia, p o n iew a ż p rzep is art. 202 k.k. teg o n ie w y -maga. M ów i on o działaln ości w ogóle, n ie ograniczając jej zakresu

jed y n ie do tych zadań, dla których j.g.u. została pow ołana. Po w tóre, g d y b y k o n sek w en tn ie stać na stan ow isk u, iż j.g.u. są ty lk o te jedn ostki, k tóre p row adzą d ziałaln ość gosp oda rczą sen su stricto, w ó w cz a s zak res podm iotów , k tórych m ien ie stać się m oże przedm iotem zam achu na p o d sta w ie art. 202 k.k., u leg łb y dalszem u zaw ężeniu . M ia n ow icie, n a le ża -łob y w ó w cz a s w y elim in o w a ć spod jeao zasięgu p raw ie w szy stk ie orga-n iza cje sp o łe czorga-n e ludu p racującego, k tóre p rowadzą d ziałalorga-no ść ffosDo- darczą na p od sta w ie od ręb n ego zezw o len ia M in istra Fin ansów . D ziałal-n ość taka b ow iem z re gu ły 32 ziałal-n ie jest celem istziałal-n ieziałal-n ia orgaziałal-nizacji sp o łe-cznej ludu pracującego; zadaniem p row adzon ej u b o czn ie d zia łaln ości gosp od arczej jest zw ię k sz en ie fu nd uszy ma prow ad zon ą d ziałalno ść g łó

-wną, np. kulturalną, o św iatow ą itp.

D la teao też za trafne n a leży uznać sta n o w isk o S N za jęte w u za -sadn ieniu w yrok u z dnia 10.12.1977 r.33, w m yśl k tórego „działalność danej jedn ostki — to nie tylk o proces prod u kcyjny czy realizacja p o d staw o w ej fuńk cii ek on om icznej, dla k tórej została u tw orzona (np. produkcja sensu stricto, albo w y k o n y w a n ie usłu g), ale ca ło k ształt jej d ziałaln ości, w n iej tak że gosp odarka odpadam i prod uk cyjn ym i, tran s-port". Jedn akże i w tym orzeczen iu w id ać śc isłe p ow ią zan ie m ożli-w o ści dokonania k ożli-w alifik acji praożli-wnej z art. 202 fe.k. z oospodarczym

charakterem d zia łaln ości j.g.u. Zmierza ono jednak w k ierun ku szero -k ieg o interp retow ania p ojęcia „d ziałaln ości gospodarczej".

30 Por. przyp. 22.

31 P o m o r s k i , g losa ...; G ó r n i o k, C e c h y zn am i onuj ące .. .

32 Za w y ją tk ie m z rz es ze ń o c ha ra kterz e pr zy m uso w ym , m ając ym z w iąz e k z w y -ko ny w an iom k o nk r otne g o z aw od u — por. G ór n i o k, Z ag arnię cie ..., s. 24— 25.

(10)

W y d a je się, iż w ła śn ie o tak ie sz ero k ie rozu m ien ie d ziała ln o ści na gru n cie art. 202 k.k. ch od ziło u sta w o d a w cy . W szak zarów n o art. 202 k.k., jak i art. 134 k.k. przew idu ją od p ow ied zia ln o ść za p rzestęp -stwa, k tóre p o to czn ie zw an e są aferam i g osp odarczym i. Pen alizacja m iała na celu o b jęcie su row szą, k w alifik ow aną od p ow ied zialn ością karną 3 lub w ięc ej osób d ziałających w p orozum ieniu , w sp ó ln ie p a so ży -tu jących na p rocesach g osp o d arczy ch (szeroko p ojętych ), zw iązan ych z fu nk cjon ow an iem gosp odark i u sp ołeczn ion ej.

O statn ią cech ą sk ład ającą się na p ie rw szy zesp ó ł zn am ion stro ny p rzedm iotow ej zagarn ięcia a fero w ego to „ w y zy sk a n ie” d ziałaln ości. P o jęcie „ w yz ysk a n ia ” n ie jest ob ce polskiem u prawu karnemu, w y

stępu je ono na gru n cie art. 207 oraz art. 170 k.k. Term in „ w y zy sk a -n ia” u ży ty w tych przepisach od -nosi się do sytu acji, w k tórych spra-w ca „korzystając z spra-w ła sn ej p rzespra-w ag i, u zy sk u je coś cud zym kosztem : osiąga zysk z cudzej pracy, cu d zego dorobku"34. Czy można w ten sam sposób rozum ieć p o jęcie w y zysk an ia na tle art. 202 k.k.? N a takim stanow isk u stoi J. Bafia3r, k tóry stwierdza, iż „Przez w y zy sk a n ie d ziałalno ści jednostk i gospod arki u spo łec zn io ne j n a leży rozum ieć w y z y sk a n ie stosunk u słu żbow ego przyn ajm niej jed n eco z u czestn ik ów porozu -m ienia w celu dokon ania zagarnięcia -m ienia na szk odę jedn ostki oos- podarki u sp ołeczn ion ej, n a b yw ców lub d o sta w có w ”. K on sek w en cia ta-k ieg o stan ow ista-ka iest p rzyjęcie, że w arunta-kiem sin e qua non o d p ow ie-d zialn ości za a ferow e za garn ięcie m ienia jest p ełn ien ie przez ieie-dnerro ze sp raw ców teqo przestęp stw a tak iej funkcji w d anei in stytucii, która um ożliw ia w yk o rzy sta n ie tej instytucji dla w ła sn yc h ce ló w sp raw cy (spraw ców )3*. N a podobnym stan ow isku stoi I. A n dreiew 37, k tóry rów -n ież w ią że p o jęcie w yzysk a -n ia z -nadużyciem sta-now iska przez ied-ne^o 2e w sp ółsp ra w có w zagarnięcia.

P ow staje jednak pytan ie, na czym ma p oleaać w yk orzysta n ie (nad-u życie) stan ow iska l(nad-ub f(nad-unkcji p ełn ion e i w i.n.(nad-u. nrzez ied neoo ze snra- w ców ? C zy n a leży ie rozum ieć iako m ożliw ość dostem i do m ienia w sen sie fizycznym , czy też m o żliw ość dyspon ow ania m ieniem , czy też w y d aw anie decyzji, k tóre w efe k cie p ozw olą na zag arn ięcie m ienia?38 W y -daje się, że „przewaqa" zw iązana ze stan ow iskiem sp raw cy n ie m oże sie onran iczać li ty lk o do dostępu do m ienia. „Przewane" taka m iałby p rak tyczn ie k ażd y pracow nik zatrudniony w d anei j.g.u. Trudno też

s* S ł o w n i k j ę z y k a p o l s k i eg o , W a rs za w a 1981, s. 868— 869.

35 J. В a f i a, K. M i o d u s k i , M. S i e w i e r s k i , K o d e k s k a r n y . K o m e nt ar z ,

W a r sz aw a 1Э71, s. 464. 56 I b ide m , s. 465.

37 A n d r e j e w , P o ls k ie p ra wo ..., s. 339.

(11)

w tym k on tek ście m ów ić o w y zysk an iu d ziałalno ści takiej jednostki. M iałob y m iejsce raczej w yk orzy sta n ie okazji czy też sp osob n ości zw ią -zanej z łatw iejszym d ostęp em do m ienia z tytu łu zatrudnienia. G dyby stw ierd zić n atom iast, iż w y zy sk an ie d ziałalności j.g.u. p o lega w y łą cz n ie na w ydan iu d ecyzji, k tóre w e fek cie p ozw olą na zagarnięcie, w ó w -czas p rzestęp stw o a ferow e z art. 202 k.k. n ależa łob y uzn ać za p rze-stęp stw o indyw idualne.

Przeciw ko traktow aniu om aw ian ego p rzestępstw a jako ind y w id u al-n eg o przem awia fakt, że u sta w od aw ca określając podm iot przestępstw a z art. 202 k.k. p osłu ży ł się zaim kiem „kto'', n ie dodając żadnej bliżej ind yw id ualizu jącej cech y. W zw iązku z tym w yk ład n ia znam ienia w y z y -skania d ziałaln ości j.g.u., opierająca się g łó w n ie na zajm owanym przez sp raw cę stanowisku , cz y też n ad u życie przez n iego p ełn ion ej funkcji n ie w y d a je się b yć trafna.

W literaturze i o rzeczn ictw ie spo tyk a się n a jczęściej w yk ła d n ię „ w y -zy sk an ia działalności" j.g.u. przez egzem p lifik ację zachow ań, k tóre ta-kim w yzy sk a n iem b yć m ogą. Przykładowo; „ W y zy sk an ie d ziałaln ości jedn ostki gospodarki u sp ołeczn ion ej ozn acza, że zag arn ięcie jest d ok on aone w p ow iązaon iu z leg alon ą d ziała lon o ścią tej jed on ostk i i jest p a so ży -towan iem na niej. N a jczęściej zaga rn ięcie tak ie p o leg a na p rzestępn ym p rzech w y ty w a n iu m ienia sp ołeczn ego w cza sie różnych etap ów procesu p rod uk cyjn ego i obrotu tow a ro w ego "39 albo: „Znam ię to [w yzysk an ia d ziałaln ości j.g.u. — przyp. H.M.] oznacza, ż e zag arn ięcie p op ełn ion e jest w p ow iązan iu z legaln ą d ziałalno ścią tej jed n ostk i w zakresie procesu prod ukcyjnego, obrotu to w arow eg o lub skupu"40, czy też: „ W y zy -sk an ie d zia łaln ości jak o znam ię zagarnięcia aferow ego ozn acza stero-w anie, p odp orządk ostero-w anie so b ie przez sp rastero-w cóstero-w p estero-w n y ch fragm en tóstero-w d ziałalno ści jed no stk i gosp odarki u sp ołeczn ion ej w celu zagarnięcia m ienia na szk odę takiej jed nostk i, n ab yw ców , lub d osta w có w (np. c e lo w e u stalen ie za w y żon y ch norm p rod uk cy jn ych lub norm zużycia p ew -nego surow ca, w p ro w a d zen ie ch ao su w dokum entacji itp.)41.

W zn aczen iu u ży ty m w p rzytoczon ych d efinicjach, „w yzysk ać" d zia -łaln o ść j.g.u. to tyle, co „osiągnąć zysk, p oży tek, k orzy ść z czegoś, zu-żytkow ać, w y k orzy stać c o ś”42. W tym u jęciu w y zy sk a n ie od pow iada p otoczn em u rozum ieniu tego terminu, tj. stano w i syn on im w y k orzysta nia. S. Pom orski dokon ując a n alizy p ojęcia w y zysk a n ia na gru n cie art. 202 k.k., zd ecyd ow a n ie op ow iad a się za drugim z w y m ien ion ych

zna-38 A n d r e w , S w i d a , W o l t e r , K o de k s .. ., s. 605.

40 S. L e i e n t a l , [w:] G ó r n i o k , L e l e n t a l , P o p ł a w s k i , Prawo... , s. 136; L. L e r n e l ) , P r z e s t ę p c z o ś ć g o s p o d ar c z a, W ar s za w a 1965, s. 63 i n.

41 G ó r n i o k , C e c h y z na m ion ują ce ..., s. 1547. 42 Sł ow nik. .. , s. 869.

(12)

czeń 4:l. S tan ow isko to podziela rów nież O. G órniok44. K on sek w en cją p rzyjęcia drugiej z w y stęp u jący ch w literaturze kon cepcji „ w y zysk an ia ” jest stw ierdzen ie, że podm iotem p rzestęp stw a z art. 202 k.k. może być każdy, a w ięc n ie tylk o osoba, której p ozycja zaw odow a lub sp ołeczna zap ew niałab y w ład ztw o nad m ien iem w j.g.u .45 Ponadto, p ok rzyw d zo-nym nie musi być ta j.g.u., której d ziałaln ość w y zysk an o, m oże być nim inna j.g.u.4®, n ab yw ca lub d ostaw ca. N ie jest bow iem ko nieczne w y stęp o w a n ie k o n sty tu ty w n ego elem entu w y zysk an ia w p ierw szym z w yr óżn io n ych znaczeń, tj. p ok rzyw dzenie w yzy sk a n ego .

Prezentując sw o je stan ow isk o w k w estii znam ienia „ w y zysk an ia ” działalno ści j.g.u., SN przyjął drugi z p rzedstaw io nych pogląd ów . N ie poku sił się w p raw d zie o sy n te ty czn e o k reślen ie „w yzysk an ia działal-ności" j.g.u., ale zegzem p lifik ow ał m ożliw e w arian ty o w e go w yzyskan ia w za leżn ości od tego, na czyją szkod ę zo stało p op ełn ion e przestęp stw o47. Term in „w yzyskan ie" SN u w aża za jed n ozn aczn y z term inem „ w y -korzystanie" .

Pow sta je p ytan ie, czy w y zy sk a n ie d zia łaln ości gospod arczej danej jed nostki m oże p olega ć na w y ko rzystan iu istn iejącyc h n iepra w id łow ości jej fun kcjon ow ania, czy też k on ieczn ym elem en tem jest zm odyfik o-w an ie, zd eform oo-w anie przez sprao-w cóo-w tej d ziałalności? O tóż cechą ch a-rak terysty czną j.g.u. w rozum ieniu art. 202 k.k. jest jej w yo d ręb n ien ie orga nizacyjn e oraz p row ad zen ie przez nią ok reślon ej d ziałaln ości g o -spodarczej sensu largo. D ziałaln ość ta p oleg a na odpow iedn im m ani-pulow aniu m ieniem sp ołeczn ym , po to ab y osią g n ąć zadania, jak ie przed daną jed nostką zo stały p ostaw io n e (zadania gosp od arcze sensu stricto, społeczn e, kulturaln e, w ych ow a w czo -ośw iatow e, leczn icze itp.). W ra-mach tej d ziałaln ości można w yró żn ić 2 sfery: sferę działalności, która d otyczy m ienia zn ajd ującego się w ruchu, cz yli sferę obrotu dóbr, oraz sferę ob iegu informacji, bez której w p row ad zenie dóbr w ruch p la n ow y i zorga nizo w an y nie b y ło b y m ożliw e. Ta sfera obiegu inform acji jest jedną z n ajsiln iejszych w ięz i organ izacyjnych. Struktura danej jed n o -stki m oże być zm ienna, co w ięcej, zm iana struktu ry organ izacyjn ej m o-że w o g ó le n ie w p ły w ać na sferę obrotu dóbr. N atom iast każda zm iana

43 P o m o r s k i ^ glo sa ..., s. 876. 44 G ó r n i o k , Za gar nię cie.. ., s. 124.

45 Por. A n d r e j e w , S w i d a, W o l t e r , K od ek s ... , te z a 16^, s. 607.

46 Jak w y ja ś n ił SN , sp raw ca d z ia ła ją c y w po ro zu m ien iu z in ny m i oso ba m i n ie m usi w y z y s k iw a ć d z ia ła ln o ś ci j.g.u., na s zk o dę k tó re j z ag arn ia m ie n ie s p o łe c z n e, w y s ta r c z y je ż e li w y k a z u je d z ia ła ln o ś ć in nej je d no s tki (w które j np. pr acu je), je ż e li d ziałaln oś ć ta um o żliw ia lub u łatw ia mu z ag a rn ięc ie m ien ia na s z k o d ę in ne j j.g.u. — w y r o k z dn. 15.12.1970, O SN K W 5/71, poz. 71.

47 Por. W y r o k SN z dn. 30.04.1970 III KR 291/69, „P aństw o i Prawo" 1971, nr U , s. 871—872.

(13)

sfery inform acji p ow od u je z regu ły zm ian ę w zakresie ob ie gu dóbr. Przyk ład ow o, inform acja o nagrom ad zonych n ad w yżk ach su row cow ych p ow inn a sp ow od ow a ć d ecyzję, czy li rów nież inform ację, tyle że p rzek azy w a n ą w drugą stronę, a w ięc do sfery o b ieg u dóbr o o d p o w ied -nim zm agazynow an iu p o w stały ch n adw yżek.

Można chyba zaryzyk o w ać stw ierd zen ie, że w y zy sk a n ie d ziałaln ości j.g.u. w w ięk szo ści w y p ad k ów n astępu je dopiero w ó w czas, g d y n aru-szon e zostaną ob ie sfery dzia łaln ości, to zn aczy zarówn o sfera ob iegu inform acji, jak i sfera ob iegu dóbr. Ma to m iejsce w ów czas, g d y p o-k rzyw dzona zagarn ięciem zo sta je ta j.g.u., o-której d ziałaln ość sp raw cy w yzy sk u ją. N aruszen ie przez jedn ą z osób p o zo stających w p orozu m ie-niu sfery informacji um ożliw ia w y co fa n ie częśc i dóbr (m ienia) spod w ładztw a danej jednostki.

Jed nak że dla uznania, iż na stąp iło w y z y sk a n ie d ziałalności j.g.u., w ystarcza jed yn ie n aruszen ie sfery ob iegu inform acji w danej jednostce, jeżeli p ociąga o n o za sobą n iek orzystn e zjaw iska w sferze o b iegu dóbr w innej j.g.u., czy też w zak resie ob iegu dóbr (w ob rocie) m ięd zy taką jed nostk ą a podm iotam i w łasn ości p ryw a tnej lub ind yw id u alnej (n ab yw -cam i bądź dostaw -cam i).

O czy w iście zastrzec n ależy, że ch odzi tu o d estru k ty w n e zm od yfk ow a n ie inform acji, przy czym podm iot ,,w yzy syfk u jący " m usi b y ć in i-cjatorem tego zm odyfik ow an ia albo jeg o ś w i a d o m y m k o n t y -n u a t o r e m . N ie można chyba p od zielić poglądu rep rezen tow a n ego przez O. Górniok, w m yśl k tó rego o w y zy sk a n iu d ziała ln ości j.g.u. można m ów ić jed y n ie w tedy, gd y spraw ca steru je, deform uje celo w o, ingeru je w d ziałaln ość tak iej jed n o stk i48. J eżeli sp raw ca do sw ej p rze-stęp nej d ziałaln ości w y k o rz ystu je istn ie ją cy już (p ow stały i trw ający poprzedn io bez jego udziału) w a d liw y proces ob iegu inform acji (np. istn ien ie za w y żo n y ch norm zu życ ia surow ca, d op row ad zający do p o -w stan ia n ie rejestro -w an y ch n a d-w y żek albo ch aos -w d ok um en tacji m a-g azy n ow ej, w y n ik a j ą cy z o k reso w ea-g o n a silen ia obrotu towaram i), a jest osob ą obow iązan ą do przekazania ok reślo n ego typu inform acji (np. o n a dw yżka ch lub b łędach w zak resie rejestracji to w aró w p od leg a ją cy ch zm alegazyn ow an iu), w ó w cza s zan iech a n ie p rzek azan ia tych in -form acji m oże b yć traktow an e jako w y zy sk a n ie d ziałaln ości j.g.u. Za-n iech a Za-n ie bo w iem w y stęp u ją ce po jego stroZa-nie jest w aruZa-n kiem u m ożli-w iają cym n aru szen ie sfery ob iegu dóbr ożli-w ten sposób, że część tych dóbr u le g n ie zagarnięciu.

(14)

D la tego też za p raw id łow e n a leży uznać stan ow isk o w yra żo n e przez SN w w yro ku z d nia 7.07.1972 r.4!), w m yśl którego: „ w yk orzysta n ie fu n k cjon ariu szy organu och rony p rzed siębiorstw a do k ra d zieży p ro-d uk tów w y tw arza n y ch w tym p rzero-d sięb io rstw ie, w c ią g n ięcie ich ro-do w sp ółdziałania w zagarn ięciu m ienia p rzed sięb iorstw a przez n ich ch ro -n io-n ego, jest w y zy sk iw a-n iem d zia łal-n ości tego p rzed sięb io rstw a i w p e ł-ni uzasadn ia sto so w a n ie do tego czyn u k w alifik acji z art. 202 k.k." Jak słu szn ie zauw aża O. G órniokf0, w y k o r zy sty w a n ie tak ich fun kcjon ariu -szy, a także w y k o rz y sty w a n ie przez tych fu nk cjon ariuszy ich k om petencji do d ok o n yw a n ia zam ach ów na m ien ie p rzedsięb iorstw a je st n ie -w ą tp li-w ie d alek o p osun iętą d eform acją d ziałaln ości j.g.u. — jest -w ręcz zap rzeczen iem p ra w id ło w ości tej d ziałalności. O sob y o d p ow ied z ia ln e za ochronę m ien ia k on kretn ej jed n o stk i n ie p rzekazują (mim o że n a-leż y to do ich ob ow iązk ów ) inform acji o zm ianach, ja k ie zachod zą w sferze o biegu dóbr. O. G órn iok n ie p odziela p ogląd u w yr ażo n ego przez SN, iż tego typu deform acja m oże b yć potrak tow ana jako w y z y

s-k anie d ziałaln ości j.g.u., m im o iż u zn aje ją za zap rzeczen ie p raw id ło-w o ści fu n k cjon oło-w an ia takiej jednostk i.

Zdaniem p o w o ły w a n ej autorki, „deform acja d zia łaln o ści jedn ostk i gosp od arki u sp o łeczn ion e j stan ow iąca k o n ieczn y elem en t « w y zy sk i-w an ia» n ie m oże p oleg ać na sam ym i-w łą czen iu do udziału i-w zag arn ię-ciu osób, k tóre zu żytku ją sw e fu n k cje do u łatw ien ia dostępu do m ienia lub do ow ład n ięcia nim. Deform acja m usi d o ty czy ć ty ch fragm en tów d ziałaln ości jedn ostk i gosp odarki u sp ołeczn ion ej, k tó re będą w y -k orz ysty w a n e w tra-k cie p ozys-k iw a nia w arto ści m ająt-kowych"^1. Po-gląd p rzedsta w ion y p o w y żej w y d a je się d ysk u sy jn y. W sza k d ziała l-n ość j.g.u. l-n ie jest jakim ś ab stra kcyjl-n ym bytem , a jest to d ziałall-n ość k on k retn ych ludzi, w y k o n u jąc ych ok reślo n e prace na sw o ich sta n o w is-kach. W ob ec tego, n ie w y k o n a n ie przez jed n eg o z p racow n ik ów jeg o ob ow iązk ów , np. n ie ew id en cjon o w a n ie p o w ierzo n eg o m ienia, k tó re u m ożliw ia d o k on a n ie zagarnięcia, i k tóre zosta ło ob jęte w c ześn iejszy m porozum ien iem , b ęd zie n iczym innym jak „w yzy sk a n iem fragm en tu d zia łaln ości jedn ostk i gosp odarki u sp ołeczn ion ej w trak cie p o zy sk i-w an ia i-w arto ści m ajątkoi-w ych" . J est to in geren cja jed n eg o ze sp rai-w cói-w w tok d ziałaln ości j.g.u. Poprzez zan iech an ie sw y ch ob ow iązk ów naru-sza on p ra w id łow ość fu n k cjon ow an ia danej jedn ostk i.

Po jęcie „w yzysk an ia d ziała ln ości jed nostk i gosp odarki u sp o łec zn io nej", u ży te w d y sp o zycji art. 202 § 1 k.k., m odyfik uje w sp ółw y stęp u

-« W y ro k z dn. 7.07.1972, IV KR 107/72, „P rz egląd U s ta w o d a w s tw a G ospo da rcz e-go" 1973, nr 3, poz. 2.

50 G ó r n i o k , Z ag arnię cie ..., s. 127. » Ib id e m , s. 127— 128.

(15)

ją ce w tym ty p ie p rzestęp stw a znam ię zagarnięcia. Z form y cz a so w n ik o w ej za stoso w a nej w sform ułow an iu art. 202 § 1 ik.ik. ,,...ikto w y z y sik u -jąc [...] zagarnia [...]" w yn ika, iż w y zy sk a n ie d ziałaln o ści j.g.u. m usi b yć rów n oczesn e albo w cześn iejsze niż zaga rn ięcie m ienia. O w o w y -k o rzy sta n ie przez sp ra w cę d zia łaln ości j.g.u. jest p od ejm ow an e przez spraw cę w celu u m ożliw ien ia za garn ięcia m ienia. M iędzy w y z y sk a -niem a zagarnięc iem zach od zi stosu n ek instru m en talny — d ziałaln ość j.g.u. m od yfikow an a za cho w an iem sp raw cy jest instrum entem (środ-kiem ), którym spraw ca p o słu g u je się dla o sią gn ięcia sk utku w p osta ci zagarnięcia. Bez takiej m odyfik acji w y j ę cie m ienia spod w ład ztw a pod miotu u praw nionego, a n astęp n ie p rzysp orzen ia so b ie lub innej o s o -b ie k orzy ści m ajątkow ej n ie -b y ło-b y m ożliw ef2.

Za instru m en taln o-p rzyczyn ow y m charakterem znam ienia „ w y z y s-kania d zia łaln ości jed nostk i gosp odarki u społecznio nej" w y p o w ie d z ieli się S. Pom orskif3 oraz O. G órn iok54.

Pierw szy z tych au torów uznaje, iż dla bytu p rzestęp stw a z art. 202 § 1 k.k. w ysta rcza, aby w y z y sk a n ie d ziałaln ości j.g.u. jed y n ie „u ła tw ia-ło" za ga rn ięcie m ienia. A zatem n ie sta n ow i ono k o n iec zn eg o warunk u istn ien ia czynu. Pogląd ten w y d a je się d y sk u sy jn y . J eżeli b ow iem p rzy -jąć, iż w y z y sk a n ie d zia łaln ości j.g.u. ma je d y n ie „ułatw ić" zaga rnięcie aferow e, to w n o sić można, że d okon an ie p rzestęp stw a z art. 202 § 1 k.k. m ożliw e jest bez u przed niego bądź rów no czesn ego z zagarnięciem w y -zy sk an ia d zia ła ln ości takiej jednostk i, acz k o lw iek b ęd zie w ó w c zas trudniejsze. W yd a je się, iż m odalna cech a zagarnięcia, jaką je st w y -zy sk a n ie d zia ła ln ości j.g.u., d ecy d u je (obok w ielo o so b o w ej k on figu racji) o w zm ożeniu stopn ia sp o łeczn eg o n ieb ezp ieczeń stw a czy n ów , p o leg a ją cy ch na za garnięciu m ienia przez oso b y p o zosta ją ce w p orozu m ieniu. Z aak cen tow an ie tej cech y leżało u p od staw u k ształtow an ia t y -pu rod za jow ego, op isa n ego w art. 202 § 1 k.k.

D lateg o słu szn e w y d a je się stan ow isko za jęte przez O. Górniok, w m yśl k tó rego deform ow an ie przez spraw cę d ziała ln ości j.g.u. zm ierza w kierunk u stw orzen ia w o gó le m ożliw ości za garnięcia m ien ia sp o łecz n e g o 5'5. W y z y sk a n ie d zia łaln ości j.g.u. jest w takim u jęc iu w a ru n -k iem sine qua non d o-kon an ia zagarnięcia.

N a p od sta w ie p rzed staw io n ej an a lizy u sta w o w e g o zn am ien ia w y -zy sk an ia d ziałaln ości j.g.u. z art. 202 § 1 k.k. uzn ać n ależy, iż:

52 Por. H. M a l i s z e w s k a - G r o s m a n , N i e k t ó r e p r o b l e m y z w i ą z a n e z for m a m i z j a w i s k o w y m i or az s t a d ia l n y m i p r z e s t ę p s t w a z ar t. 202 § 1 k. k., „ Z e sz y ty N a u -k o w e UŁ" 1979, S. I, z. 69, s. 139. 53 P o m o r s k i , glosa ..., s. 876. 54 G ó r n i o k , Z ag ar nię cie ... , s. 128 i n. 85 I bi de m , s. 128.

(16)

1. P o jęcie j.g.u. na g ru n cie art. 202 k.k. p ow inn o b yć in terp retow a-ne szeroko. N ie p ow in n o b y ć w ią za n e z p row adzeniem przez te jednostk i d ziałalno ści gospo da rczej sensu stricto, jak rów n ież z faktem p o -siadan ia lub n ie o sob ow o ści prawnej.

2. Przez d ziała ln ość j.g.u., która ma b yć w y zysk an a przez sp raw ców zagarnięcia, n a leży rozum ieć norm aln e fu n kcjon ow a nie tej jedn ostk i, przy czym rzeczą obojętną jest, czy d ziałaln ość ta ma charakter g łó w n eg o zadania, do w yk o n a n ia k tóreg o dana jed nostka została p o w o ła -na, c z y też ma charakter u boczn y.

3. W y zy sk a n ie ow o p o leg a na celo w y m d eform ow aniu p rzez sp raw -cę p ro cesów zach od zących w danej j.g.u. poprzez n a ru szen ie sfery ob iegu inform acji bądź też na w yk o rz ysta n iu istn ien ia w ad liw ej stru k-tury (zarów n o go sp oda rczej, jak i organ izacyjnej) takiej jedn ostki, a p o dejm ow an e je st w celu u m ożliw ien ia zagarnięcia.

4. W y z y sk a n ie m usi b yć w c ześn ie jsz e lub rów n o czesn e z za ga rn ię-ciem , skoro stan ow i k o n ieczn y środek dla realizacji zagarn ięcia m ienia.

W p ły n ę ło do R edak cji K atedra P raw a K arn ego UŁ

„Folia iuridica" w cz er w cu 1986 r.

H al ina M a l is z e w s k a

M AK IN G UNFAIR USE OF THE AC TIVITY O F A PUBLIC ENTERPRISE A S O N E OF ST ATUTO RY FEATURES OF OFFENCE

A G AI NST ART. 202 OF CRIM INAL CODE

T h e s ub jcc t of the paper is an a n a ly sis of sta tu to r y fe atur es of frau dule nt s e i-zure of pu blic pro per ly,, n am e ly „m aking unfair u se of th e a c tiv ity of a public e nte rpris e" . F irst, th e c o n tr o v e r s y in th e d oc tr in e of c iv il law a bou t th e term „public enterp rise" has b ee n p re se n te d , as w e ll as its influ e n ce u p on its in ter pr e-ta tio n in crim in al la w . N e x t, an atte m p t ha s b e e n m ad e to de term in e w ha t kin d of a c tiv ity of a pu blic e nter pr ise c an b e u s e d for fra udu lent se iz u re of property: is it th e e co n om ic a c tiv ity se n su stricto, i.e. m anu factu ring, p ro c es sin g , s e r v ic e s or trade, or an oth er kind of activity,- w h e th er Art. 202 of C.C. r efer s o n ly to the m a in ty p e of a c tiv ity of th e etn erp rise , or als o to a b y -ac tiv ity. T hen, the v ie w s of liter atu re and ju d ic ial d e cision s on th e fe atu re s of fraudu lent se iz u re h a v e b ee n pr e se nted . T he author tries to de m on strate that a fra udule nt s eiz u re is a ny in ten -tio n al de form a-tio n of cor rec t fun c -tion in g of the public en ter pr ise , as w e ll as w ilful m ak ing u s e of e x is tin g deform ation. T h e fina l part of the paper is d e v o te d to th e r e la tion s h ip of tw o fe atu res , „m aking unfair u s e of the a c tiv ity of a pu blic en ter -prise" and „fr audulent seizure" . T he r e la tion s h ip b e tw e e n the tw o fea tu r e s is that o f m ean s and purpose, thu s th e m ak ing unfair u se of th e a c tiv ity of a public en te rp rise is a s in e qua no n c on dition of frau dule nt se izure . T hus it m us t p r ec ed e th e s e iz u re or be s im ultan eo us .

Cytaty

Powiązane dokumenty

1) Każdy Wykonawca może złożyć tylko jedną ofertę. 2) Ofertę należy przygotować ściśle według wymagań określonych w niniejszym zapytaniu ofertowym. 3) Zaleca

1) Każdy Wykonawca może złożyć tylko jedną ofertę. 2) Ofertę należy przygotować ściśle według wymagań określonych w niniejszym zapytaniu ofertowym. 3) Zaleca

1. Umowa zostanie zawarta w formie pisemnej, nie wcześniej niż 3 dni od dnia przesłania zawiadomienia o wyborze oferty faksem lub drogą elektroniczną. O miejscu i

Liczba punktów ECTS przewidziana planem studiów dla semestru wynosi 30, natomiast dla roku studiów – 60. Aby uzyskać dyplom ukończenia studiów pierwszego stopnia, student

Oświadczam, że projekt przebudowy drogi powiatowej w miejscowości Aleksandrów gmina Jakubów został sporządzony zgodnie z obowiązującymi przepisami oraz

Jeśli jednak zablokowanie aplikacji ogranicza sprawdzanie poczty elektronicznej, korzystanie z kalendarza, kontaktów lub dostęp do WiFi oraz VPN, być może warto zastanowić się,

Wykorzystanie punktów promocyjnych Punkty promocyjne przyznawane są w momencie wystawienia faktury dla kontrahenta, który umieszczony jest na liście osób objętych promocją i

prawidłowość podłączeń oraz funkcjonowanie i stan podlicznika. Z kontroli, w trakcie której wykryto nieprawidłowości sporządzany jest protokół, podpisywany przez