ORGANIZACJA TERYTORIALNA DIECEZJI PRZEMYSKIEJ 1772— 1850

Pełen tekst

(1)

ORGANIZACJA TERYTORIALNA DIECEZJI PRZEMYSKIEJ 1772— 1850

Ramy czasowe, wyznaczone dla niniejszego artykułu, stanow ią nie tylko okres recepcji józefinizm u i jego reform y kościelnej na ziemiach polskich pod rządami Austrii, ale dla każdej diecezji galicyjskiej, a w ięc i dla diecezji przem yskiej, są okresem największych zmian terytorial­

nych i strukturalnych. Diecezja przem yska, która przez przeszło 400 lat miała ustalone terytorium , w tym okresie zmieniała go kilka razy, a jej w ew nętrzna struktura terytorialna została mocno zmieniona i rozbu­

dowana w stosunku do okresu przedrozbiorowego. Sam a zaś diecezja, uważana w okresie staropolskim za trzeciorzędne biskupstwo, stała się w tym okresie jedną z pierwszych diecezji polskich.

Poniew aż głów nym m otorem tych zmian był nade w szystko pa­

nujący w Galicji system in publico ecclesiasticis — józefinizm, dlatego przejście diecezji pod panowanie Austrii i początki recepcji reform jó­

zefińskich stanow ią punkt w yjściow y dla om awianych zagadnień w ar­

tykule, a dekret ces. Franciszka Józefa I z dnia 23 IV 1850 r., odrzu­

cający definityw nie system józefiński w sprawach kościelnych, stanow i dlań granicę dolną.

Treść artykułu w ypełnia zasadniczo józefińska regulacja sam ego terytorium diecezji, zakreślająca jej nowe granice, oraz józefińska regu­

lacja w ew nętrznej struktury terytorialnej biskupstwa. N ależy do niej zanik podziału diecezji na archidiakonaty i oficjałaty, oraz regulacja or­

ganizacji dekanalnej i parafialnej. Podstaw a źródłowa artykułu została oparta praw ie w yłącznie na archiwaliach krajowych i zagranicznych (Przemyśl, Wiedeń) ze zrozum iałych względów. Dotąd bowiem poza die­

cezjam i nikt nie interesow ał się józefińską regulacją adm inistracji te­

rytorialnej Kościoła.

1. FORMOWANIE SIĘ NOWEGO TERYTORIUM DIECEZJI Zagadnienie to zostało w innym kontekście już opracow ane *, ale p rz y om aw ianiu te ry to ria ln e j organizacji diecezji jest rzeczą konieczną, by podać p rzynajm niej najw ażniejsze etap y i fa k ty zw iązane z form ow aniem się now ych granic. G ranice te dyktow a­

ły nie tyle potrzeby duszpasterskie, ile raczej zm ieniające się sto- 1 B. K u m o r , G ranice m etro p o lii i d iecezji polskich 968—1939, Lub­

lin 1969—1971 (nadb.).

(2)

sunkowo często w aru n k i polityczne na ziem iach polskich. Inicjo­

wało je i przeprow adzało przede w szystkim państw o, zwłaszcza po pierw szym rozbiorze Polski, a fa k ty już zaistniałe ex post sankcjo­

now ała Stolica Apostolska. U zasadnienie teoretyczne „w ładzy p ań ­ stw a” w tym zakresie sform ułow ał kanclerz A ustrii ks. K aunitz w liście z dnia 23 VI 1783 r. do kard. H erzana pro tek to ra n acji nie­

m ieckiej w Rzymie. S tw ierdzał o n kategorycznie, że „od żadnego w ładcy nie m ożna oczekiwać, by w w ypadku poszerzenia granic państw ow ych... jego poddani m ieli podlegać ju rysdykcji biskupa zagranicznego, ale będzie żądał, b y ich podporządkow ano biskupow i krajow em u. Je st bow iem rzeczą znaną z historii Kościoła, że w daw niejszych czasach i jeszcze w epoce K arolingów cesarz i kró­

lowie tw orzyli now e diecezje i w yznaczali im granice. A chociaż z biegiem czasu w oparciu o fałszyw e d ek retały i błędne pojęcia uniw ersalnej w ładzy papieża zostały w prow adzone do nowego p ra ­ wa kanonicznego poważne zm iany, przyznające papieżow i u p ra w ­ nienia w ty m zakresie, to jednak w w ypadku gdy papież odmówi w ładzy państw ow ej spełnienia uzasadnionej propozycji, to wów­

czas odżyje daw ne jej praw o, zw iązane istotnie z adm inistracją k ra ju i spraw ow aniem rządów ” 2.

Poniew aż te „słuszne propozycje” ces. Józefa II były bardzo częste i zm ieniały na przestrzeni k ilku zaledw ie lat kilka razy granice tej sam ej diecezji, dlatego m. in. n atra fiły one w Rzymie n a poważne trudności. Szczególne trudności zrodziły się przy tw o­

rzeniu biskupstw a tarnow skiego i regu lacji diecezji lom bardzkich w e Włoszech. Te ostatnie trudności stały się powodem, że teoria kanclerza A ustrii w zakresie upraw n ień państw a i w ładzy świec­

kiej w spraw ach kościelnych uległa dflszej rozbudowie. W liście z dnia 4 IV 1785 r. skierow anym do N adw ornej K ancelarii Czesko- A ustriackiej ks. K aunitz posunął się do stw ierdzenia, że „podział i rozgraniczenie diecezji, przeprow adzane zgodnie z w ym aganiam i okoliczności, przysługuje w yłącznie władcy, a Stolica Apostolska nie ma żadnych upraw nień w tym zakresie, ani naw et p raw a potw ierdzania tak ich zm ian” 3. Ale była to tylko teoria. W praw dzie władze państw ow e broniły jej gw ałtow nie jeszcze w pierw szej fa­

zie rządów ces. F ranciszka II (1790— 1835) 4, a józefińskie podręcz­

niki p raw a kościelnego sankcjonow ały jeszcze w 1824 r. tak ie sta ­ nowisko 5, ale faktycznie tak ces. Józef II, jak też i jego n a - 2 F. M a s s , Der Josep h in ism u s. Q uellen zu seiner G eschichte in O sterreich 1760— 1790, Bd 2, Wien 1953 nr 184 s. 400— 102 (23 VI 1784).

3 Tamże, Bd 2 nr 216 s. 435—436 (4 IV 1785).

4 Tamże, Bd 4 Wien (1957) s. 75—77, 81—84, 88—100, nr 42 s. 333—

334 (24 III 1804), nr 43 s. 335—336 (24 III 1804), nr 48 s. 344—345 (21 IV 1804).

5 G. R e c h b e r g e r , E nchiridion ju ris ecclesiastici A u striaci, ed.

3, t. 1, Linicii 1824 s. 100 § 140.

stępcy zabiegali w Rzym ie o papieską sankcję dla przeprow adza­

nych zm ian w organizacji diecezjalnej w Cesarstw ie. W takich to w aru n k ach zaborcze władze au striackie przystąpiły do form ow ania nowego tery to riu m dla diecezji przem yskiej.

Diecezja ta w okresie przedrozbiorow ym obejm ow ała Ziemię Przem yską i Sanocką w wojew. ruskim , oraz pow iat lubaczowski w wojew. bełskim , oraz liczyła 18 100 km kw., 3 archidiakonaty (Brzozów, Jarosław , Przem yśl), 12 dekanatów i 168 parafii.

W 1763 r. przyłączono do niej p arafię Jaśliska, przynależną pod względem adm inistracji państw ow ej do wojew. ruskiego, a koś­

cielnie do 1763 — do diecezji krakow skiej. Pod względem tery to ­ rialn y m diecezja była najm niejszą w m etropolii lw ow skiej, zaś pod względem organizacyjnym zajm ow ała pierw sze miejsce, jako że liczniejsza w parafie diecezja łucka należała do gnieźnieńskiej prow incji kościelnej c.

Po pierw szym rozbiorze Polski (1772) diecezja, k tóra w całości znalazła się w zaborze austriackim , została powiększona praw ie dw ukrotnie. Na mocy d ek retu inkorporacyjnego ces. Józefa II z dnia 13 I 1782 r. została do diecezji wcielona cała galicyjska część diecezji chełm skiej w okręgu zamojskim. O bejm ow ała ona 6 dekanatów i łącznie 50 parafii. W 1785 r. mieszkało na tych te re n a c h 82 068 katolików ob. łac. Z dniem 1 V 1782 r. biskup J. T. K ierski przejął jurysdykcję kościelną w Zamojszczyźnie bez uprzedniej zgody Stolicy A postolskiej. Czy tak ą zgodę otrzym ał później? T rudno powiedzieć, poniew aż odpow iednich dokum entów papieskich nie znaleziono.

Pow ażne zm iany tery to ria ln e m iały m iejsce rów nież na pogra­

niczu z archidiecezją lwowską. Początkiem tych zm ian był nowy podział całego k ra ju na 18 cyrkułów — obwodów politycznych, przeprow adzony na mocy p aten tu cesarskiego z dnia 22 III 1782 r.

W ślad za tym rozporządzeniem G ubernium lw ow skie w dniu 21 V II 1784 r. pow iadom iło orynariuszów ob. łac. w Galicji, że granice diecezji należy dostosować do politycznej adm inistracji cyrkularnej. Diecezja przem yska m iała odtąd obejm ować n astę­

pujące cyrkuły: Przem yśl, Rzeszów, Sam bor, Lesko, Zamość i Żół­

kiew. Poniew aż granice diecezji lw ow skiej i przem yskiej nie po­

k ry w ały się z now ym podziałem politycznym , dlatego rozpoczęła się praw ie pięcioletnia regulacja granic kościelnych n a tym od­

cinku. Po kilku poważnych zm ianach teryto rialn y ch , ostatecznie na mocy um ow y cesyjnej z dnia 5 X 1787 r. diecezja odstąpiła na rzecz archidiecezji lwowskiej 2 d ek a n aty (Lubaczów, Sokal), 28 pa­

rafii i 7 klasztorów w obwodzie żółkiew skim i 3 p arafie i 1 klasz- 6 Zasadnicze inform acje na tem at zmian terytorialnych diecezji przem yskiej w latach 1772— 1850 zob. K u m o r , G ranice, s. 279—286.

W niniejszym artykule dokum entacji nie powtarzamy. Jedynie przyta­

czamy nową dokumentację w przypisach.

(3)

to r w obwodzie stryjskim , w zam ian za co otrzym ała w obwodzie przem yskim i sam borskim 7 parafii. Zm iany te doczekały się san k ­ cji Stolicy Apostolskiej dopiero w 1796 r.

N ajbardziej spornym terenem był cyrkuł żółkiewski. O bejm o­

w ał on w całości po 1787 r. 2 d ek an aty (Żółkiew, Bełz), 26 p arafii i 6 kapelanii lokalnych. W iększa część z tych p arafii przynależała przed 1782 r. do diecezji chełm skiej, a od 1782 r. pozostaw ała pod jurysdykcją biskupa przem yskiego, chociaż odległość tych terenów od Lw ow a b y ła bardzo bliska. Po przesłaniu dek retu cesarskiego m etropolicie lw ow skiem u F. K ickiem u w spraw ie odstąpienia p a­

ra fii cy rk u łu żółkiewskiego diecezji przem yskiej (Kukizów, K uli­

ków, Żółkiew, Żółtańce, Mierzwica), zw rócił się on za pośrednict­

wem G ubernium lwowskiego z osobistą prośbą do ces. Józefa II

■ (4 X II 1786) o pozostaw ienie tychże p arafii przy archidiecezji lw ow skiej łącznie z całym cyrkułem żółkiewskim. A rgum entow ał przy tym , że obwód żółkiewski położony jest w najbliższym są­

siedztw ie Lwowa, kom unikacja zaś z Przem yślem jest tru d n a, a droga z Żółkwi do P rzem yśla prow adzi przez Lwów, a nadto cyrkuł ten posiada najlepiej uposażone p arafie i najw ięcej k ato ­ lików ob. łac. Przez w yłączenie cy rk u łu z archidiecezji lw ow skiej u trac i ona nie tylko najlepsze parafie, ale i większość kandydatów do kapłaństw a. P oddaw ał tedy m etropolita sugestię, aby cały nowo uform ow any cyrk u ł przydzielić do archidiecezji lwowskiej, w za­

m ian za co gotów jest odstąpić na rzecz P rzem yśla parafie lw ow ­ skie w cyrkule sam borskim , a n aw et cały cyrkuł stry jsk i 7.

Pisano m etropolity Kickiego G u b em iu m lw ow skie poparło po­

zytyw ni oj i 18 X II 1784 r. przekazało je do W iednia. O bydw a wnioski znalazły się 29 X II t.r. n a w okandzie N adw ornej Kom isji Duchownej, a następnie zostały przesłane w raz z opinią do decyzji cesarskiej. B iurokracja józefińska była jednakże nieugięta. Ces.

Józef II w łasnoręcznym pismem, um ieszczonym na wniosku N a­

dw ornej Kom isji Duchownej, zadecydow ał, że ..lwowski arcybiskup ob. łac. niech się wyzbędzie w łasnych m anipulacji i niech się za­

stosuje w pełni do jego dotychczasowych decyzji”. Dnia 17 I 1787 r. K ancelaria w iedeńska przesłała decyzję cesarską do Lw o­

wa 8.

Po nieudałych zabiegach m etropolity spraw ę pozostaw ienia cyr­

kułu żółkiewskiego przy Lwowie w ziął w swe ręce zapew ne nie bez sugestii czynników kościelnych we Lwowie, sam biskup przem yski A. Gołaszewski. W dniu 15 IV 1787 r. za pośrednictw em G uber-

7 A llgem eines Verwaltungsarchiv, Wien. A lte Kultus Akten Fasc.

134 Nr 299 ex Januario 1787 (bp F. Kicki do ces. Józefa II — 4 X II 1786).

8 Tam że (Gubem ium lw ow skie do Nadwor. Komisji Duchownej — 18 XII 1786; Nadwor. Komis. Duch. do ces. Józefa II — 29 X II 1786;

Nadwor. Komis. Duch. do G ubem ium lw ow skiego — 16 I 1787).

n iu m lwowskiego zwrócił się do ces. Józefa II z prośbą, „aby uzy­

skać łaskę cesarską pozostaw ienia przy archidiecezji lw ow skiej c y rk u łu żółkiewskiego, jako że leży w najbliższym sąsiedztw ie Lwowa, a oddalony jest wielce od P rzem yśla”. S uplikę przem yską i tym razem poparło pozytyw nie G ubem ium lwowskie. In terw en ­ cja okazała się skuteczna. Dnia 26 IV 1787 r. K ancelaria N adw orna pow iadom iła G ubem ium lwowskie, że cesarz zadecydował, że „cyr­

kuł żółkiewski w inien pozostać przy archidiecezji lw ow skiej” 9.

Pozostał też przy n iej i cyrkuł stry jsk i. Ustalone w 1787 r. granice z archidiecezją p rz etrw a ły bez zm ian do 1925 r.

Daleko dłużej czasowo toczył się proces form ow ania granic diecezjalnych na pograniczu z nowo utw orzonym biskupstw em tarnow skim . Na podstaw ie in stru m en tu cesyjnego z dnia 20 XI i 2 X II 1786 r. diecezja odstąpiła na rzecz biskupstw a w T arnow ie 8 parafii i 2 klasztory w dekanacie Krosno, jako że należały do cy rk u łu dukielskiego, k tó ry m iał w całości pozostać przy diecezji tarnow skiej. O trzym ała natom iast z T arnow a 3 d ek an aty (Gło­

gów, M iechocin, Rudnik) 28 parafii i 4 klasztory w cyrkule rze­

szowskim, któ ry w całości m iał należeć do diecezji przem yskiej.

Zm iany te p rz etrw a ły do r. 1805. Na skutek kasaty diecezji ta r­

now skiej, pap. P ius VII bullą „O pera a tą u e indefessa” z 24 IX 1805 przydzielił do P rzem yśla ze zniesionej diec. tam owsikiej 2 ob­

wody polityczne (Tarnów, Jasło) i łącznie 9 dekanatów , 148 pa­

ra fii i 443 042 w iernych. Z m iany te weszły w życie w 1807 r., ale posiadały c h a ra k te r przejściowy.

Po w łączeniu Galicji Zachodniej w raz z K rakow em do Księ­

stw a W arszaw skiego (1809), zaistniała znowu potrzeba przyw róce­

nia do życia diecezji tarnow skiej. Ju ż w dniu 7 IV 1810 r. ces.

F ranciszek I zaaprobow ał ten wniosek, ale ze względu na tru d n ą sytuację Stolicy Apostolskiej, nie można go było zrealizować. Tym ­ czasem dnia 24 V 1810 r. N adw orna K ancelaria w W iedniu we w niosku do cesarza w ystąpiła z now ym planem co do diecezji przem yskiej. Poniew aż, jak stw ierdzano, archidiecezja lw ow ska po­

niosła poważne stra ty tery to ria ln e na rzecz Rosji (obwód tarn o ­ polski i zaleszczycki), a liczba jej p arafii wynosi zaledw ie 152 i 18 lokalii, oraz 169 763 katolików ob. łac., zaś diecezja przem yska po stracie Zamojszczyzny na rzecz K sięstw a W arszaw skiego i diecezji lubelskiej liczy tylko 346 p arafii i 11 lokalii, zaś z diecezji k ra ­ kow skiej pozostało w granicach G alicji tylko 213 parafii, dlatego w ystąpiono z wnioskiem , aby liczbę b iskupstw ob. łac. w G a­

licji zredukow ać do 2. Zgodnie też z ty m należy przenieść stolicę biskupstw a z Przem yśla do T am ow a i przydzielić m u obw ody po­

lityczne: Bochnia, M yślenice, Nowy Sącz, Jasło, T arnów i Sanok, 9 Tamże, Nr 627 ex Aprili 1787 (bp Gołaszewski do ces. Józefa II — 15 IV 1787; Kancel. Nadwor. do G ubem ium lw ow skiego — 26 IV 1787).

(4)

a pozostałe tery to riu m diecezji przem yskiej (cyrkuły: Rzeszów, Przem yśl, Sam bor) wcielić do archidiecezji lwowskiej. Po tych zm ianach archidiecezja lwowska m iała liczyć 367 parafii, 25 lokalii i 373 263 katolików ob. łac., zaś diecezja tarnow ska — 346 parafii, 7 lokalii 723 289 katolików ob. łac.

Jednocześnie jednakże przeciwko kasacie diecezji w ysunięto po­

w ażne zastrzeżenia i obiekcje. Stw ierdzano, że w w ypadku tak ie­

go rozw iązania diecezje galicyjskie będą zbyt rozległe tery to ria ln ie i bardzo ludne. Podano przykładow o, ze naw et archidiecezja w ie­

deńska liczyła wówczas tylko 707 239 w iernych, a z diecezji k ra ­ jów austriackich i czeskich tylko P rag a (925 214) i Ołomuniec (911 882) były liczniejsze ludnościowo. Zauważono też, że trzeba się liczyć w ielce z opinią k leru galicyjskiego, tak bardzo przy­

wiązanego do sw ojej trad y c ji i k u ltu ry . W iększa liczba biskupstw w Galicji będzie natom iast sprzyjała rozw ojow i k u ltu raln em u k ra ­ ju. P otw ierdzono też, że Przem yśl posiada w spaniałą k ated rę i o d ­ pow iednie budynki na pomieszczenie urzędów kościelnych, pod­

czas gdy w Tarnow ie ich nie ma. W reszcie poważną trudność dla k asaty diecezji przem yskiej m iał stanow ić b ra k księży w arch i­

diecezji lw ow skiej. P rzy pow iększeniu bow iem tery to rialn y m a r­

chidiecezji b ra k i te staną się bardziej rażące. P rzy końcu wniosku przytoczono opinię G ubernium lwowskiego, które opowiedziało się za pozostaw ieniem diecezji w P rzem yślu i za utw orzeniem odręb­

nej diecezji dla galicyjskiej części krakow skiego biskupstw a, lub w ik aria tu generalnego, zależnego od m etropolitów lwowskich. Po te j też linii poszły decyzje ces. Franciszka I z dnia 15 III, 2 IV, 10 V 1810 r., potw ierdzone ostatecznie dnia 4 IV 1811 r. 10 Ale i one nie były ostateczne.

Po zaprow adzeniu now ych granic politycznych na ziem iach pol­

skich w 1815 r., spraw a reorganizacji b iskupstw galicyjskich stała się znów bardzo aktualną. Jeszcze przed podpisaniem tra k ta tu w iedeńskiego G ubernium galicyjskie przesłało do W iednia ..Ober- sicht d er galizischen Diozesen des latein. R itus nach den verschie- denen A u ftrag en ” Z „P rzeglądu” tego w ynikało, że archidiecezja lwowska obejm ow ała wówczas 9 obw odów politycznych (182 p a­

rafii, 28 lokalii i 250 825 katolików ob. łac., diecezja przem yska — 7 obwodów politycznych, 367 parafii, 39 lokalii i 742 633 w iernych, oraz część galicyjska diecezji krakow skiej — 3 obw ody politycz­

ne, 250 parafii i ok. 635 684 w iernych. W ykazy te stały się pod­

staw ą nowego, alternatyw nego planu podziału kościelnego Galicji.

Przedłożyła go ces. Franciszkow i I K ancelaria N adw orna w dniu 15 III 1815 r. P ierw szy plan przew idyw ał wznowienie diecezji ta r­

now skiej dla 3 obwodów politycznych z diecezji krakow skiej i 2 — 10 Tamże, Nr 185 ex Novem bri 1816 (Kancel. Nadwor. do ces. Fran­

ciszka I — 24 V 1810; D ecyzja — 4 IV 1811).

z diecezji przem yskiej (Tarnów, Rzeszów). Drugi p ro jek t postulo­

w ał podział całej Galicji na 2 biskupstw a: Lwów — dla 12 cyr­

kułów (Bukowina, K ołom yja, Stanisław ów , Brzeżany, Złoczów, S try j, Lwów, Żółkiew, Sam bor, Sanok, Tarnopol, Zaleszczyki), oraz Przem yśl dla 7 cyrkułów (Przem yśl, Rzeszów, Jasło, T arnów , Boch­

nia, M yślenice i N ow y Sącz). Trzeci wreszcie plan przew idyw ał pozostaw ienie w G alicji 3 diecezji ob. łac., ale diecezja przem yska m iała obejm ow ać tylko 4 okręgi polityczne: Przem yśl, Sam bor, Sa­

nok i Jasło, łącznie 194 parafie. Na rzecz w znaw ianej diecezji ta r ­ now skiej m iała odstąpić cy rk u ły T arnów i Rzeszów. Podobny, choć nieco zm odyfikow any plan opracow ała K ancelaria N adw orna w 1816 r.11 O stateczna decyzja ces. Franciszka I z dnia 26 VI 1816 r. p rzyw racała do życia diecezję tarnow ską z siedzibą w Tyń­

cu i w łączała doń cyrkuł tarnow ski z diecezji przem yskiej. Po­

tw ierdził to pap. Pius VII w bulli „Studium p atern i affectus”

z dnia 20 IX 1821 r.*2

W 1809 r. okręg zam ojski w raz ze skraw kam i daw nego wojew.

ruskiego został przyłączony do K sięstw a W arszawskiego. Na skutek ty ch zm ian politycznych biskup przem yski A. Gołaszewski prze­

kazał jurysdykcję kościelną na tych terenach biskupow i lubelskie­

mu W. Skarszew skiem u (11II 1811), a 30 V I 1818 r. pap. P ius VII na mocy bulli „Ex im posita nobis” wcielił je na zawsze do die­

cezji lubelskiej. Były to ostatnie zm iany w granicach diecezji w om aw ianym okresie. Od 1821 r. jej tery to riu m obejm ow ało 5 obwodów politycznych: Jasło, Przem yśl, Rzeszów, Sam bor i S a­

nok.

2. ARCHIDIAKONATY I OFICJAŁATY

Podział diecezji przem yskiej na archidiakonaty n astąpił stosun­

kowo późno i w okresie upadku tej instytucji. Stało się to na mocy dek retu biskupa W. H. Sierakow skiego z dnia 24 III 1751 r., mocą którego diecezja została podzielona na 3 archidiakonaty: przem y­

ski — 4 dekanaty, 56 parafii; jarosław ski — 4 dekanaty, 57 pa­

rafii i brzozowski — 4 d ek an aty i 66 p a r a f ii13. W prow adzenie or­

ganizacji archidiakonalnej do diecezji m iało na celu uspraw nienie jej zarządu i duszpasterstw a i doorganizow anie jej na wzór die­

cezji koronnych. Obok bow iem diecezji łuckiej na Rusi żadna inna diecezja nie m iała dotąd podziału na archidiakonaty okręgo­

we. Nowo utw orzone urzędy — p ra ła tu ry zostały zw iązane z ka- 11 Tamże, Nr 185 ex N ovem bri 1816 (kancl. Ugarte do Gubernium lw ow skiego — 15 III 1815; Gubernium lw ow skie do Kancel. N ad w or.—

21 VI 1816).

12 Tamże (Decyzja ces. Franciszka I — 26 VI 1816).

15 F. P a w ł o w s k i , Prem islia sacra siv e Series et gęsta episcopo- ru m r.l. P rem islien siu m , Cracoviae 1870 s. 47—49; W. S a r n a , B isku p i p rze m ysc y obrz. łac., cz. 2, Przem yśl 1910 s. 44.

(5)

p itu ła m i. A rc h id ia k o n p rzem y sk i, sto łeczn y , u tw o rz o n y jeszcze p rzed 1443 r., o trz y m a ł 3 m iejsce w k a p itu le k a te d ra ln e j po d zie­

k a n ie i p repozycie. A rc h id ia k o n i o k ręg o w i w J a ro s ła w iu i B rzo­

zow ie zo stali p ra ła ta m i m iejscow ych k a p itu ł k o legiackich. P r a ła - tu r y a rc h id ia k o n ie p rz y w sp o m n ia n y c h k o le g ia ta c h z o stały u tw o ­ rzo n e przez b isk u p a W. H. S ie rak o w sk ieg o d e k re te m z d n ia 24 III 1751 r . n

O rg a n iz a c ja a rc h id ia k o n a ln a w d iecezji n ie u trz y m a ła się d łu ­ go, a k re s je j położyły rz ą d y jó zefiń sk ie. R eżim jó zefiń sk i odniósł się bow iem n ie c h ę tn ie do o rg a n iz a c ji a rc h id ia k o n a ln e j. F. J. von H einke, je d e n z g łó w n y ch w sp ó łtw ó rcó w re fo rm józefińskich, oce­

n ił p r a ła tu r y k a p itu ln e z w y ją tk ie m s c h o la ste rii b a rd z o nisko. R a­

dził je p rzeto z red u k o w ać, zlik w id o w ać m onopol sz la c h ty do s ta ll k a p itu ln y c h i zażąd ać jak o conditio sin e q u a non, b y k a n d y d a c i u b ie g a ją c y się o godności i sta lle k a p itu ln e w y k a z a li się w k a ż d y m w y p a d k u 10-letnią, g o rliw ą p ra c ą d u sz p a ste rsk ą ,3. K ościelne p r a ­ w o jó zefiń sk ie stw ie rd z a ło , że „ ju ry s d y k c ja kościelna... a rc h id ia k o ­ nów z b ie g ie m czasu zo stała o g ran iczo n a, że obecnie w w ie lu d ie­

cezjach, a zw łaszcza w k ra ja c h a u s tria c k ic h , n ie p ozostała n a w e t godność a rc h id ia k o n a w k a p itu le ” 16.

R zeczyw iście re g u la c ja d iecezji i k a p itu ł k a te d ra ln y c h w A u ­ s tr ii i C zechach, p rze p ro w a d zo n a w la ta c h rząd ó w ces. Jó zefa II

(1780— 1790), sk a so w a ła zaró w n o p o d ział diecezji n a a rc h id ia k o ­ n a ty , ja k też i sam ą godność a rc h id ia k o n a w k a p itu ła c h . Je d y n ie diecezja b e rn e ń sk a n a M o raw ach z a trz y m a ła podział n a a rc h id ia ­ k o n a ty o k rę g o w e (Brno, Ig ła w a — Z nojm o) i godność p ra ła o k ą

w k a p itu le k a t e d r a l n e j 17, a k a p itu ły p ra s k a i o ło m u n ieck a k a p i­

tu ln ą godność p r a ła ta a rc h id ia k o n a . A rc h id ia k o n o ło m u n ieck i za­

trz y m a ł ty tu la r n ą godność a rc h id ia k o n a o paw skiego. P o zo stałe d ie ­ cezje czeskie n ie p o siad ały te j p r a ł a t u r y 18. O rg a n iz a c ja a rc h id ia ­ k o n aln a p o zo stała n a to m ia s t p ra w ie w e w szy stk ich d iecezjach k r a ­ jó w k o ro n y św . S te fa n a , m im o że i tu w la ta c h 1770— 1830 p rz e ­ p ro w ad zo n o k ilk a k ro tn ie re g u la c ję g ra n ic d iecezjaln y ch . T a k np.

a rc h id ie c ez ja o trz y h o m sk a n a W ęg rzech w 1842 r. d z ieliła się n a 6 a rc h id ia k o n a tó w , zaś d iecezja koszycka w 1840 — n a 3 a rc h i­

d ia k o n a ty 19. Rzecz godna uw agi, że w g ra n ic a c h p o lity czn y ch W ę­

g ie r p o d ział n a a rc h id ia k o n a ty o k ręg o w e z a trz y m a ły diecezje d aw n e

11 J. R ą b , Kapituła kolegiacka w Brzozowie 1724— 1788, (maszyn.).

15 M a a s s , jw. Bd 3 (Wien 1956) nr 16 s. 474 (grudzień 1790).

16 R e c h b e r g e r , jw. s. 140 § 206.

17 „Catalogus dioecesis Brunensis” 1918 s. 31.

18 „Catalogus ...archidioecesis O lom ucensis” 1861 s. 1—8; „Catalogus ...archidioecesis Pragenae” 1864 s. 10— 12.

19 „Schem atism us cleri archidioecesis Strigoniensis” 1842 s. 9— 10;

„Schem atism us cleri dioecesis C assoviensis” 1840, s. 35—46.

(np. O strzy h o m , E g er, N itra ) i o trz y m a ły go ró w n ież d iecezje n o w e (np. S pisz — 3, K oszyce — 3, R ożńaw a — 3).

U p o d sta w z a łam an ia się i z a n ik u o rg a n iz a c ji a rc h id ia k o n a ln e j w G alicji łącznie z d iecezją p rz e m y sk ą leżą p rzy czy n y n a tu r y a d ­ m in is tra c y jn e j ta k ie ja k : re g u la c ja p a ra fii, re g u la c ja g ra n ic d iece­

z ja ln y c h , re o rg a n iz a c ja i d o sto so w an ie a d m in is tra c ji w e w n ą trz - d ie c e z jaln e j do p olitycznego p o d ziału a d m in is tra c ji k ra ju , o raz r e ­ o rg a n iz a c ja k a p itu ł k a te d ra ln y c h i k a sa ta k a p itu ł k o legiackich.

W w y p a d k u diecezji p rz e m y sk ie j re g u la c ja g ra n ic d ie c e z jaln y c h pod w p ły w e m w y p a d k ó w p o lity czn y ch , trw a ła p ra w ie 40 lat. N o­

w o p rz y łą c z an e te re n y do diecezji nie b y ły w łą c z a n e do już is t­

n ie ją c y c h a rc h id ia k o n a tó w , an i też n ie fo rm o w an o z n ic h a rc h id ia ­ k o n a tó w no w y ch . W cielenie Zam ojszczyzm y do diecezji (1782). o ra z re g u la c ja g ra n ic d ie c e z jaln y c h w 1784— 1787 w zasadzie zniszczyła o rg a n iz a c ję a rc h id ia k o n a ln ą , u s ta lo n ą za rz ą d ó w b isk u p a W. H.

S ierak o w sk ieg o . Do k a s a ty tej o rg a n iz a c ji p rzy czy n ił się ró w n ież n o w y , d o sto so w an y do po d ziału c y rk u la rn e g o k r a ju , podział diece­

zji na d e k a n a ty i p a ra fie w la ta c h 1784— 1788.

F a k ty c z n ie o rg a n iz a c ja a rc h id ia k o n a ln a nie fu n k c jo n o w a ła już w 1785 r., k ie d y to „C onsignatio g e n e ra lis e c c le sia ru m ” , sporządzo­

n a w 1785 r. przez b isk u p a A. W. B etań sk ieg o , n ie zna po d ziału diecezji n a a r c h id ia k o n a ty 20. F o rm a ln a k a sa ta te j o rg a n iz a c ji n a ­ s tą p iła z ch w ilą re g u la c ji k a p itu ły k a te d ra ln e j i k a sa ty k a p itu ł kolegiackich. N a m ocy d e k re tu rząd o w eg o z d n ia 23 X I 1787 r.

k a p itu ła p rz e m y sk a została z re d u k o w a n a , a p r a ła tu r a a rc h id ia k o ­ n ia została zu p ełn ie zniesiona. O sta tn i a rc h id ia k o n k a te d ra ln y ks. J a n S ie ra k o w sk i b y ł na u rzęd zie do 1776 r. N a m ocy d e k re tu ces. Jó zefa II z d n ia 9 II, ogłoszonego przez G u b e m iu m lw o w sk ie w d n iu 4 III 1784 r., w szy stk ie k a p itu ły ko leg iack ie w G a licji zo stały s k a s o w a n e 21. T y m sam ym u p a d ły p r a ła tu r y a rc h id ia k o n ie b rz o ­ zow ska i ja ro sła w sk a . O sta tn i a rc h id ia k o n brzozow ski, ks. Jó zef K iersk i, zrezy g n o w ał z a rc h id ia k o n ii w 1801 r. i p rz e n ió sł się na p re p o z y tu rę p rzem y sk ą. K o le g ia ta ja ro sła w sk a zo stała o sta te c z n ie n a m ocy d e k re tu z d n ia 20 II 1800 r. zam ien io n a n a p ro b o stw o z 4 w ik a riu sz a m i 22 W te n sposób w o k resie n a jw ięk szeg o n a sile n ia re fo rm jó zefiń sk ich została zniszczona całk o w icie o rg a n iz a c ja a r ­ c h id ia k o n a ln a w diecezji, b y się w ięcej nie odrodzić.

20 ADP (Archiwum D iecezjalne w Przem yślu), nr 244, Consignatio generalis ecclesiarum parochialium et totius cleri dioecesis Prem islien- sis anno 1785 continens pagos omnes et eorum distantiam ad ecclesiam ad quam pertinent. (Hic liber conscriptus a. 1785 manu Antonii V en- ceslai Betański episcopi Prem isliensis), k. 83.

21 Zbiór doku m en tów koleg ia ty i ka p itu ły zam ojskiej, wyd. B. K u - m o r , „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne" t. 28: 1974 nr 133 s.

412—413:

22 R ą b , jw.

(6)

U rząd oficjała generalnego w diecezji przem yskiej istniał już z całą pew nością w XV stuleciu, o czym najlepiej przekonyw ują zachow ane ak ta konsystorskie od 1465 r.23 Do 1772 r. diecezja m iała tylko jeden konsystorz z upraw nieniam i generalnym i w P rze­

m yślu, podziału zaś n a konsystorze okręgow e nie było. S ytuacja zm ieniła się dopiero po 1772 r., kiedy to pow ażny w pływ na for­

m ow anie się stru k tu ry organizacyjnej diecezji w yw arły reform y józefińskie i inicjaty w y kościelne, podejm ow ane przez Stolicę Apo­

stolską. Te ostatnie dotyczyły tw orzenia specjalnych urzędów, wy­

działów, w zględnie kom isji konsystorskich, k tóre m iały na celu już to uspraw nienie duszpasterstw a, już to uspraw nienie zarządu die­

cezją. W zaborze austriackim stosunkow o najw cześniej przyjęła się zasada, że w diecezji może być tylko jeden konsystorz i to ge­

n eralny, chociaż pod koniec X V III stulecia i w pierw szych latach X IX w. zdarzały się na skutek przyczyn n a tu ry politycznej częste w yjątki. Zresztą jeszcze w 1840 r. archidiecezja ostrzyhom ska na W ęgrzech m iała dw a konsystorze gen eraln e — w O strzyhom iu dla w ęgierskiej części archidiecezji, obejm ujący 19 dekanatów i 258 parafii, oraz tyrnaw ski dla słow ackiej części archidiecezji, obej­

m ujący 20 dekanatów i 254 p a r a f ie 24. Z diecezji czeskich arch i­

diecezja ołom uniecka i praska m iała osobne oficjałaty okręgow e dla pruskich części archidiecezji (Hulczyn, Kłodzko) 23. Trzeba jed­

nak podkreślić, że w obydwóch ostatnich w ypadkach utw orzenie oficjałatów okręgow ych było podyktow ane wyłącznie przyczynam i n a tu ry politycznej.

W diecezji przem yskiej rozbudowę liczniejszych urzędów oficja­

łatów podyktow ały rów nież czynniki polityczne. T ak biskup J. T. K ierski dekretem z dnia 22 VI 1782 r. utw orzył oficjałat i w ik aria t g eneralny w Zamościu dla tej części diecezji chełm ­ skiej, którą w ładze państw ow e au striackie w cieliły do diecezji przem yskiej chcąc w ten sposób uszanow ać kanoniczność ju ry s­

dykcji kościelnej. M ianow any bow iem przez niego w ikariusz ge­

n e ra ln y biskup M elchior Kochnowski m iał podobne upraw nienia z ram ienia biskupa ordynariusza chełmskiego. Nowo utw orzony oficjałat g en eraln y obejm ow ał 6 dekanatów (przed reorganizacją) i 50 p arafii 26.

N astępca biskupa Kierskiego, biskup A. W. B etański, dekretem z dnia 3 III 1783 r. utw orzył w diecezji 3 konsystorze generalne:

w P rzem yślu, Brzozowie i Zamościu, zorganizował urzędy, w ydał 23 ADP nr 1, Acta actorum consistorii episcopalis Prem isliensis ex annis 1465— 1481, Liber I.

24 „Schem atism us cleri ... archidioecesis Strigoniensis” 1842 s. 266—

267.

25 „Catalogus ... O lom ucensis” 1861 s. 299; „Catalogus ... Pragenae”

1864 s. 238—254.

26 Z biór d o k u m e n tó w , nr 128 s. 400—401.

„Regulae pro consistoriis” i zam ianow ał personel urzędniczy, skła­

d ający się z przewodniczącego, którym był oficjał i w ikariusz ge­

neralny, 2 asesorów z grem ium kapituły przem yskiej, względnie brzozowskiej lub zam ojskiej 2 konsultorów i egzam inatorów pro- synodalnych. Do konsystorza generalnego w P rzem yślu przydzie­

lił dekanaty: P ruchnik, Jaw orów , Leżajsk, Tarnogród, Mościska, Sam bor, Przem yśl i Nowe Miasto. Do konsystorza generalnego w Brzozowie m iały należeć dekanaty: Rzeszów, Dynów, Krosno, Brzozów i Sanok, zaś do konsystorza zamojskiego — Zamość, H ru ­ bieszów, Grabowiec, Potylicz, Bełz, Sokal i część krasnostaw skie­

go (po stronie g alicy jsk iej)27. U praw nienia jurysdykcyjne konsy- storzy były stosunkowo szerokie, jak to w ykazują dokum enty no­

m inacyjne oficjałów i w ikariuszćw generalnych. Tak np. w ikariusz zam ojski otrzym ał faktycznie pełny zakres władzy z w yjątkiem obsady p ra ła tu r i kanoników w k apitule zam ojskiej 28. S praw y mie­

szane i cyw ilne zostały jednakże przez władze zaborcze w yjęte z zakresu kom petencji sądów k o n sy sto rsk ich 2!). Początkow o utw o­

rzenie 3 konsystorzy generalnych w diecezji spotkało się z pozy­

tyw ną aprobatą G ubernium lwowskiego, w szystkie też trzy o trzy ­ m ały uposażenie państw ow e. T ak konsystorz zam ojski otrzym ał uposażenie w wysokości 3 150 flor. rocznie (25 IX 1783) 30.

Ale sytuacja taka trw a ła zaledw ie do końca 1783 r. Już bo­

w iem dnia 23 X II 1783 r. K ancelaria cesarska w W iedniu zapyty­

w ała G ubernium we Lwowie czy w diecezji przem yskiej są ko­

nieczne aż 3 konsystorze generalne? 31 Mnożenie bow iem urzędów powodowało rów nież m nożenie w ydatków finansow ych, a nadto tendencje tak ie podtrzym yw ały daw ne stru k tu ry organizacyjne polskich czasów. Stąd G ubernium lwowskie dekretem z dnia 15 X 1784 r. zażądało kategorycznie od biskupa B etańskiego zniesienia konsystorzy generalnych poza P rzem yślem i poddanie całej die­

27 A D P nr 6 Kurrendy 1783 (Kurrenda z dnia 3 III 1783): Proto- collum seu repertorium expeditionum officii curiae episcopalis Prem i­

sliensis 1783— 1784 s. 1—5 (Dekret z 3 III 1783), s. 6—9 (Regulae pro consistoriis — 3 III 1783); K u m o r , G ranice, s. 279 nn. P a w ł o w s k i , P rem islia, s. 628.

28 Z biór d o ku m e n tó w , nr 129 s. 401—403.

29 ADP nr 88 Litterae et edicta E xcelsi Gubernii Leopoliensis ad Josephum Thaddaeum Kierski episcopum Prem isliensem a tem pore re- vindicationis Regnorum G aliciae et Lodom eriae amanata. Vol. 3 (1781—

1782) nr 631 s. 185— 186 (Gubernium lw ow skie do bpa Betańskiego — 21 VI 1783).

30 ADP nr 89 Litterae et edicta. Vol. 4 (1782—1783) nr 39 s. 166 (Guber. Brygido do bpa Betańskiego — 21 III 1783), nr 219 s. 382—383 (Guber. Brygido do bpa Betańskiego — 5 VIII 1783); T. 5 (1783— 1784) nr 297 s. 82—83 (Guber. lw ow skie do bpa Betańskiego — 25 IX 1783), nr 302 s. 88—89 (Bp Betański do Gubernium lw ow skiego — 21 X 1783).

31 ADP nr 90 Litterae et edictae. T. 5 nr 406 s. 216—217 (Guber­

nium lw ow skie do bpa Betańskiego — 15 I 1784).

10 — N asza Przeszłość t. 43

(7)

cezji ju rysdykcji oficjała i w ikariusza generalnego w Przem yślu.

Mimo pew nego oporu biskupa B etańskiego i obrony przezeń powo­

łanych do życia konsystorzy, G ubernium lw ow skie działając z upo­

w ażnienia K ancelarii N adw ornej w W iedniu (6 V II 1784). zarzą­

dziło natychm iastow e zamknięcie konsystorza generalnego w Za­

mościu (21 VII 1784). N a skutek tego biskup B etański dekretem z dnia 31 III 1785 r. zniósł konsystorz g eneralny w Zamościu, ale zachował nadal konsystorz g eneralny w Brzozowie i zakreślił jego granice do cyrkułów politycznych Rzeszów, Lesko i Dukla 32. Ale i ten oficjałat nie trw a ł długo. N a w yraźne żądanie władz au­

striackich zniósł go w 1787 r. biskup A. G ołaszew ski33.

Po kasacie konsystorzy generalnych i poddaniu całej diecezji bezpośrednio jedynem u konsystorzow i generalnem u w Przem yślu, pow stała w diecezji pew na form a oficjałatów okręgowych. T ak po kasacie oficjałatu generalnego w Zamościu biskup B etański, chcąc zachowrać ciągłość legalnej ju rysdykcji kościelnej, zam ianow ał de­

k retem z dnia 20 I 1785 r. ks. M ikołaja O lgierda kanonika przem y­

skiego i zamojskiego „arcydziekanem z upraw nieniam i ju ry sd y k ­ cyjnym i na galicyjskie tery to riu m diecezji chełm skiej dla 4 deka­

natów : Zamość, Hrubieszów, G rabow iec i Tarnogród" przy czym zakres u p raw n ień ks. O lgierda z biegiem czasu został w ydatnie poszerzony 34.

Ale i tak a form a zarządu kościelnego w Zamojszczyźnie nie utrzym ała się długo. Dnia 21 I 1786 r. zm arł biskup B etański, a jego następca biskup A. Gołaszewski w odpowiedzi na nowe żądanie G u b em iu m lwowskiego, dekretem z dnia 31 X 1786 r.

cofnął pełnom ocnictw a ks. Olgierdow i i podporządkow ał Zam ojsz- czyznę konsystorzow i generalnem u w P rz e m y ślu ss. S praw a le­

galności ju rysdykcji była praw dopodobnie załatw iona potajem nie przy nom inacji Gołaszewskiego na biskupstw o przem yskie. Tę for­

mę kościelnego zarządu Zamojszczyzna wznowił biskup Gołaszew­

ski po 1809 r., odkąd po pokoju w iedeńskim (19 X 1809) cały okręg zam ojski w raz ze skraw kam i wojew. ruskiego został przyłączony do K sięstw a W arszawskiego. W przew idyw aniu trudności norm al­

nej kom unikacji ze stolicą biskupią w Przem yślu, na skutek po w stania nowego kordonu granicznego, ciskup Gołaszewski w krótce po 1809 r. powołał do życia dla Zam ojszczyzny zarząd tym czaso-

32 ADP nr 8 Kurrendy 1785 (Dekret biskupa Betańskiego — 31 III 1785); nr 1 Liber exhibitorum 1784 nr 221 (6 VII 1784), nr 250 (14 VII 1784); K u m o r , G ranice, s. 281 n.

33 J. K w o 1 e k, G o łaszew ski A n to n i h. K oiciesza, w: Pol. Słów . Biogr. t. 8 s. 237.

84 ADP nr 1 Liber expeditorum 1735'S6 nr 913; tamże nr 1011 (1 II 1785, 2 II 1785), nr 1048 (28 II 1785, 14 III 1785).

55 ADP nr 96 Liber II expeditionum curiae episcopalis Prem isliensis 1784—1787 s. 93 n.

w y z ograniczoną jurysdykcją (iudex surrogatus) 36. Pomim o tego, rząd K sięstw a W arszawskiego za pośrednictw em prefek ta d e p a rta ­ m entu lubelskiego zażądał od biskupa przem yskiego (przed 30 X 1810) delegow ania ju rysdykcji kościelnej na Zamojszczyznę bisku­

powi w L ublinie W. Skarszew skiem u 37. Po konsultacji z G uber­

nium lw ow skim (2 X I 1810) i nadw orną kancelarię w iedeńską (1 I I 1811), biskup Gołaszewski w ydał 11 II 1811 r. dekret, mocą którego przekazał jurysdykcję kościelną nad Zamojszczyzną bis­

kupow i lubelskiem u. T ereny te włączył do diecezji lubelskiej pap.

P ius VII (30 VI 1818)38.

Podobny okręg pod nazw ą „S urrogatio P ilsnensis” w Pilźnie utw orzył biskup Gołaszewski d ekretem z dnia 12 X I 1807 r. dla 2 cyrkułów politycznych (Tarnów, Jasło), obejm ujących łącznie 9 dekanatów , 148 parafii i 443 042 w iernych, które przez pap. P iu ­ sa VII zostały przyłączone do diecezji przem yskiej po zniesieniu diecezji tarnow skiej (24IX 1805). Na stanow isko surogata powołał ks. W ojciecha Zaborskiego proboszcza w Pilźnie, k tó ry rozpoczął urzędow anie dopiero 3 1 1808 r. Z akres jego upraw n ień ju ry sd y k ­ cyjnych był raczej szczupły i obejm ow ał troskę ogólną o kościo­

ły i p arafie w obydwóch cyrkułach, pośrednictw o w ogłaszaniu i realizow aniu zarządzeń konsystorza przem yskiego i w odw oły­

w aniu się doń, a nade wszystko sporządzenie i przesłanie do P rze­

m yśla obszernej relacji o stanie kościołów i duszpasterstw a w no­

wo przyłączonych do diecezji okręgach 39. O ficjałat pilzneński m iał ch a ra k te r przejściow y i zdaje się, że został skasow any dopiero w 1821 r., kiedy to obwód tarnow ski został wcielony do diecezji tynieckiej.

3. DEKANATY

O rganizacja dekanalna w diecezji przem yskiej została w y d at­

nie pom nożona przez biskupa W. H. Sierakow skiego. Z okazji w prow adzenia do diecezji organizacji archidiakonalnej biskup ten d ekretem z dnia 24 III 1751 r. w m iejsce dotychczasowych 9 de­

kanatów (Przem yśl, Jarosław , Krosno, Sanok, Sam bor, Rzeszów, Dynów, Leżajsk i Mościska) 40. utw orzył 3 nowe d ekanaty w P ru ­ chniku, N ow ym Mieście i Tarnogrodzie. Liczba parafii w poszcze­

gólnych dekanatach w ahała się od 12 (Leżajsk, Tarnogród) do 38 ADP nr 58 Acta consistorii 1810 nr 685.

37 ADP nr 23 Protocollum 1810 nr 685.

38 ADP nr 24 Protocollum 1811 nr 98.

39 B. K u m o r , D zieje po lityczn o -g eo g ra ficzn e d iecezji ta rn o w skiej, Lublin 1958 nr 17 s. 151—153; t e n ż e , G ranice, s. 292.

40 S y n o d y d iecezji p r z e m y s k ie j ob. łac. i ich sta tu ty . Wyd. J. S a- w i e k i , (Concilia Poloniae, t. 8), W rocław 1955 s. 341—344.

(8)

17 (Rzeszów, Sanok). T aki też podział dekanalny diecezji u trzy ­ ma! się aż do 1782 r. 41

Rządy józefińskie odniosły się nader pozytyw nie do organizacji d ekanalnej. G łów ny prom otor i projektodaw ca reform józefiń­

skich F. J. H einke w specjalnym m em oriale z dnia 14 III 1781 r., złożonym ces. Józefowi II, nie tylko podkreślał, że „kler — a więc i dziekan — pow inien być sługą p ań stw a”, ale w ypow iedział się za pom nożeniem liczby dekanatów w każdej diecezji celem usp raw ­ nienia ich zarządu, duszpasterstw a i realizacji zarządzeń państw o­

wych, ale nadto postaw ił wniosek, by dziekani otrzym yw ali z ka­

sy państw ow ej 1000 flor., podczas gdy kongrua proboszcza m iała wynosić 500 f lo r .42 Kościelne praw o józefińskie dziekanom po- święciło wiele m iejsca i podkreślało ważność tego urzędu. Z aję­

ło się też szczegółowo zakresem jego ju rysdykcji k o ścieln e j43.

Do głów nych obowiązków dziekana zaliczało ono fu nkcje za­

rów no kościelne, jak też i państw ow e, a należały do nich: troska o życie, obyczaje i pracę duszpasterska księży, doroczne w izyta­

cje dziekańskie w szystkich p arafii w dekanacie z nakazu p aten ­ tu cesarskiego z dnia 29 XIT 1803 r., w prow adzanie na beneficjum nowo m ianow anych proboszczów zgodnie z paten tem cesarskim z dnia 2X 1 1784 r., grzebanie zm arłych kapłanów w dekanacie, inform ow anie biskupa o w ażniejszych spraw ach życia kościelne­

go dekanatu. W reszcie na mocy p aten tu z dnia 7 IV 1806 r. dzie­

k an i zostali zam ianow ani inspektoram i dekanalnym i szkół elem en­

tarn y c h 44. Te sam e obowiązki dziekanów wyszczególnia bp A. W.

B etański w liście pasterskim z dnia 16 1 1783 r. i z dnia 14 V III 1783 r., które n ad to podporządkow yw ały jego kontroli duchow ień­

stwo zakonne w d e k a n a c ie 43. Na teren ie G alicji łącznie z diecezją przem yską doszło dziekanom szereg obowiązków o ch arakterze po­

litycznym . I ta k na polecenie ces. Józefa II z dnia 28 1 1782 t. dzie­

kani m ieli odtąd czuwać nad ogłaszaniem dekretów rządow ych w d e k a n a c ie 46. Na mocy rozporządzenia ces. Józefa II z dnia 10 III 1778 r. w izytacje dekanalne mogły się odbywać w tow arzy­

stw ie urzędnika p aństw ow ego47: w późniejszym okresie tego w y­

mogu zaniechano.

Od czasów staropolskich do głów nych obowiązków dziekańskich należało zw oływ anie i przew odniczenie kongregacjom dekanal-

41 P a w ł o w s k i , P rem islia, s. 47—49.

42 M a a s s, jw. Bd 3 nr 5 s. 251—300.

43 R e c h b e r g e r , jw. s. 157— 160 § 202—205.

44 Tamże, s. 139 n.

45 ADP nr 6 Kurrendy 1783 — List past. bpa Betańskiego z 16 I 1783; nr 85 Litterae pastorales R.D. A.V. Betański ep. Prem. ex anno 1783 k. 158— 171.

46 ADP nr 88 Litterae et edicta. T. 3 nr 532 s. 63—64 (Gub. Brygido do bpa Kierskiego — 1 III 1782).

47 ADP nr 90 Litterae et edicta. T. 5 nr 293 s. 78—79.

nym , k tóre m iały na celu podniesienie zarów no k u ltu ry teologicz­

nej, jak też i duszpasterskiej księży. K ongregacje te odbyw ały się przeto zgodnie z daw nym zw yczajem, jak to polecała o rdyna­

cja biskupa A. W. B etańskiego z dnia 14 VIII 1783 r., ale na sku­

tek rozporządzenia władz państw ow ych (20 IX 1779) należało wcze­

śniej uzyskać dla odbycia tak iej kongregacji zezwolenie także władz p ań stw o w y c h 48. K ongregacje te odbyw ały się z całą pew ­ nością jeszcze w pierw szym 20-leciu X IX stulecia, chociaż na sku­

tek u tru d n ień reżym u józefińskiego zaczęły one zanikać. Taką p rzynajm niej relację podaje E n c h irid io n iu ris e c c le s ia s tic i A u s tr ia - c i49. W późniejszym czasie m usiały one zupełnie ustać, skoro 19 I 1841 konsystorze biskupie w P rzem yślu i Tarnow ie zw róciły się za pośrednictw em G ubernium lwowskiego do W iednia z pro­

śbą o przyw rócenie kongregacji dekanalnych „jako środka po­

mocniczego kształcenia duchow ieństw a p arafialnego”. G ubernium pozytyw nie oceniło prośbę (16 X 1840) i przesłało ją do W iednia.

Dnia 1 9 1 1841 r. ces. F erd y n an d I zażądał przedłożenia statu tu kongregacji, a po dłuższych biurokratycznych rozw ażaniach, dnia 13 III 1843 r. rząd austriacki zgodził się na przyw rócenie kongre­

gacji dekanalnych 30.

Z m iany w stru k tu rze organizacji sieci dekanalnej diecezji za­

częły następow ać stosunkowo szybko od 1782 r. Rozpoczęły się one z chw ilą przyłączenia do diecezji 6 dekanatów — Zamość, H ru ­ bieszów, Grabowiec, Potylicz, Bełz, Sokal i 4 p arafii z d ek an atu K rasnystaw z diecezji c h e łm sk ie j51. F ak t ten nie tylko w ydatnie pomnożył liczbę dekanatów w diecezji, ale równocześnie posta­

wił problem reorganizacji granic poszczególnych dekanatów i do­

stosowania ich do nowych kordonów politycznych. P ostulow ały one rów nież ustaw iczne zm iany w granicach diecezji, a nade wszy­

stko józefińska biurokracja, która postaw iła biskupom nakaz do­

stosow ania granic dekanalnych do nowego podziału cyrkularnego kraju.

Ju ż w dniu 7 III 1783 r. g u b ern ato r G alicji hr. B rygido zw ró­

cił się do biskupa A. W. B etańskiego w tej spraw ie. S tw ierdził przy tym , że ze względu na pow ażne przeszkody w kolportow a-

48 Tamże. T. 2 nr 347 s. 146 (Gub. Brygido do bpa Kierskiego — 20 IX 1779).

49 R e c h b e r g e r , jw. s. 159.

50 A llgem eines Verwaltungsarchiv, Wien. A lte Kultus Akten. Fasc.

351. Nr 214 ex A ugusto 1841 (Gubernium lw ow skie do K ancelarii N a­

dwornej — 16 X 1841; Decyzja ces. Ferdynanda I — 19 I 1841; Guber­

nium lw ow skie do Kancelarii Nadwornej — 15 IV 1841; Decyzja ces.

Ferdynanda 1 — 13 III 1843).

51 WAP Lublin. Zesp. Kap. Zam. Nr 409. Rozporządzenia biskupów chełmskich 1777—1791 s. 288—313. Consignatio reperibilium in dioecesi Zam oscano-Prem isiiensi ritus latini beneficiorum — 1783.

(9)

niu państw ow ych rozporządzeń przez dziekanów , gdy ich okręgi dekanalne należą do różnych cyrkułów politycznych, należy w po­

rozum ieniu z odpow iednim i w ładzam i cy rkularnym i przeprow adzić reorganizację sieci dekanalnej w całej diecezji. U rzędy c y rk u la r­

ne zostały rów nież powiadom ione o tym, i jako główną w ytycz­

ną reorganizacji granic dekanatów guber. Brygido postaw ił zasa­

dę, że „dekanaty te należy ta k podzielić i rozgraniczyć, b y ich okręgi m ieściły się w granicach tego samego cyrkułu, w którym znajduje się większa część p arafii i rezydencja dziekana-’ 32. W n a ­ stępnym piśm ie z dnia 2 4 IV 1783 r. g u b ern ato r Brygido donosił biskupow i B etańskiem u, że w zw iązku z powyższą spraw ą pole­

cono urzędom cyrkularnym , by skom unikow ały się z poszczegól­

nym i dziekanam i celem lepszej reorganizacji sieci d e k a n a ln e j53.

Tym czasem sam a stru k tu ra cy rk u la rn a jeszcze pod koniec 1783 r.

była wciąż zm ieniana, dlatego to w dniu 30 V 1783 r. guber. B ry­

gido zaw iesił chw ilowo prace nad regulacją organizacji dek an al­

nej w całej G alicji aż do ostatecznego uregulow ania podziału cy r­

kularnego 34.

Dalsze prace nad regulacją sieci dekanalnej w diecezji prze­

m yskiej podjęto na początku 1784 r. P ism em z dnia 1 III 1784 r.

G ubernium lw ow skie przesłało do konsystorza przem yskiego no­

w e postulaty, dotyczące reorganizacji sieci dekanalnej. Należało ją przeprow adzać łącznie z planam i regulacji parafii, w porozu­

m ieniu z urzędam i cyrk u larn y m i i sam ym i dziekanam i, do pro­

jek tu regulacji należało załączyć inform acje o liczbie księży, koś­

ciołów i rozległości okręgów p arafialnych; opracow any p ro jek t należało odesłać do Lw ow a ss. Rozpoczęte w m arcu prace w tym kieru n k u zostały ukończone jeszcze tego samego roku. W okręgu zam ojskim przew idyw ano utw orzenie nowego dekanatu w L uba­

czowie, któ ry w raz z Sokalem m iał przejść do archidiecezji lw ow ­ skiej. Zdecydowano się też skasować d ek a n at Potylicz. W cyrkule przem yskim m iały być początkowo tylko 3 dekanaty: Przem yśl, Jaro sław i Mościska. W praw dzie noszono się z myślą, praw dopo­

dobnie pod w pływ em konsystorza przem yskiego, b y pozostawić

32 ADP nr 89 Litterae et edicta. T. 4 nr 30 s. 155 (Gub. Brygido do bpa Betańskiego — 7 III 1783) — decanatus suae dioecesecs ita distribuere et disponere, ut respectivi decani non ad plura officia cir- cularia, sed nonnisi ad illud spectent, in quo cdrculo patior pars ec- clesiarum parochialium sita est atque decanus domicilium suum ha- bet.

53 ADP nr 89 Litterae et edicta. T. 4 nr 98 s. 236—237 (Gub. Bry­

gido do bpa Betańskiego — 24 IV 1783).

M Tamże, nr 126 s. 280 (Gub. Brygido do bpa Betańskiego — 30 V 1783).

55 ADP nr 98 Protooollum 1783— 1784.

dek a n aty P ruchnik i Nowe M ia sto 36, ale początkowo obydw a dek an aty zostały skasowane.

N o w o opracow any p ro jek t podziału dekanalnego diecezji został przesłany dnia 7 VI 1784 r. do L w o w a 37, i niebaw em wszedł on do pierw szego schem atyzm u diecezjalnego, opracow anego w 1785 r.

przez biskupa A. W. Betańskiego. P ro jek t ten przedstaw ia tabela n r 1.

Tabela nr 1

Projekt organizacji sieci dekanalnej w 1785 r.

I. Obwód Przem yśl.

1. Dekanat P r z e m y ś l — parafie: Przem yśl, Krasiczyn, Krzywcza, Babice, Pruchnik, Tuligłowy, Rokietnica, Kaszyce, W yszatyce, Żu­

rawica, Ujkowice, Radymno, Łowce, Husienice.

2. Dekanat J a r o s ł a w — parafie: Jarosław, Wiązownica, Majdan, Sieniaw a, Radawa, Laszki, Zarzecze, Stubno, Michalówka, Krako- wiec, W ielkie Oczy, Rudołowice, Jaworów, Bruchnal.

3. Dekanat M o ś c i s k a — parafie: Mościska, Husaków, Krukienice, Radochońce, Pnikut, M yślatycze, Sądow a Wisznia, Stojańce, Ra- denice, Milezyce, Medyka, Niżankowice, Miżyniec.

II. Obwód Sambor.

4. Dekanat S a m b o r — parafie: Sambor, Strzałkowice, Chyrów, La­

szki, Fulsztyn, Sąsiadow ice, Błozew, Czyszki, Wojutycze, Łanowice, Czukiew, Stare Miasto Sambor, Turka, Stara Sól, Drohobycz, D u- blany, Winniki, Rychcice, Medenice.

III. Obwód Rzeszów.

5. Dekanat R z e s z ó w — parafie: Rzeszów, Słocina, Malawa, Kracz- kowa, Wola Rafałowska, Hyżne, Tyczyn, Borek, Chmielnik, Lube­

nia, Boguchwała, Zabierzów, Świlcza, Przybyszówka, Staromieście, Zaczernie, Łąka, Krzemienica. Krasne.

6. Dekanat K a ń c z u g a — parafie: Kańczuga, Manasterz, Jaw or­

nik, Pantalow ice, Siennów, Urzejow ice, Gniewczyna, Nowosielce, Ostrów, Gać, Markowa, Albigowa, Handzlówka, Husów, Przeworsk, Sietesz.

7. D ekanat L e ż a j s k — parafie: Leżajsk, Sokołów, Medynia, N iena- dówka, Wola Zarczycka, Sarzyna, Giedlarowa, Grodzisko, Żołynia, Łańcut, Kosina.

IV. Obwód Lesko.

8. D ekanat B r z o z ó w — parafie: Brzozów, Bliznę, Jasienica, D o­

maradz, Golcowa, Przysietnica, W esoła, Izdebki, Harta, D ylągow a, Dubiecko, Nozdrzec, Lubno, D ynów , Bachórzec, Bachórz.

9. Dekanat R y m a n ó w — parafie: Rymanów, Kombornia, Haczów, M iejsce, Rogi, Równe, Jasionka, Jaśliska, Lubatowa, Królik P ol­

ski, Klimkówka, Iwonicz.

53 ADP nr 1 Liber exhibitorum 1784 nr 36 (1 VI 1784), 78 (7 VI 1784); Nr 244 Consignatio generalis 1785; nr 98 Protocollum 1783— 1784 s. 110 (26 III 1784).

57 ADP nr 1 Liber expeditorum 1784 nr 78. Consignatio decanatuum totius dioecesis 1784 (7 VI 1784).

(10)

10. Dekanat S a n o k — parafie: Sanok, Poraź, Niebieszczany, B ukow ­ sko, Nowotaniec, Dudyńce, Zarszyn, Besko, Zagórz, Strachocina, Grabownica, Humniska, Jaćmierz, Jasionów, Trześniów, Dydnia.

11. Dekanat L e s k o — parafie: Lesko, U herce, Jasień, Polana, W oł­

kowyja, H oczew, Mrzygłód, Tyrawa Wołoska.

12. Dekanat D o b r o m i l — parafie: Dobromil, N ow e Miasto, N ow o­

sielce, Kalwaria Pacławska, Rybotycze, Leszczawa, Bircza.

V. Obwód Dukla.

13. Dekanat K r o s n o — parafie: Krosno, Krościenko Wyżne, Korczy­

na, Odrzykoń, Targowisko, Wrocanka, Błażowa, Futoma.

VI. Obwód Zamość.

14. Dekanat Z a m o ś ć — parafie: Zamość, Łabunie, Komorów, Kra­

snobród, Mokrelipie, Szczebrzeszyn, Wiolącza, Nielisz, Stary Za­

mość, Sitaniec, Górecko, Józefów.

15. Dekanat H r u b i e s z ó w — parafie: Hrubieszów, Horodło, Monia- tycze, Kryłów, Trzeszczany, Oszczów, Rzeplin, Zem iki.

16. D ekanat G r a b o w i e c — parafie: Grabowiec, Dub, Wozuczyn, Dzierążnia, Rachanie, Łaszczów, Gródek, Nabróż, Tyszowce, Skier­

bieszów, Bończa, Uchanie.

17. D ekanat T a r n o g r ó d — parafie: Tarnogród, Łukowa, Potok, Krzeszów, Huta Krzeszowska, Tomaszów, Zamczysko, Leszczówka, Chodywańce.

18. D ekanat L u b a c z ó w — parafie: Lubaczów, Łukawiec, Oleszyce, Dzików, Cieszanów, Płazów, Narol, Lipsko, Horyniec, Niemirów.

19. D ekanat S o k a l — parafie: Sokal, Bełz, Uhrynów, Waręż, Sto- janów, Tartaków, Ostrów 58.

Z m ia n y w o rg a n iz a c ji d e k a n a ln e j b y ły w ięc pow ażne. D iece­

zja w p ra w d z ie z a trz y m a ła n a d a l 19 d e k a n a tó w (jeden w ięcej, niż p rz e d re g u la c ją ), ale n ie k tó re d a w n e d e k a n a ty zo stały zniesione, in n e zaś now o utw o rzo n o . T ak zniesiono d e k a n a ty : Bełz, Potylicz, P ru c h n ik , N ow e M iasto i D ynów ; łączn ie te d y zniesiono 5 d e k a n a ­ tów . A le też u tw o rzo n o 5 now ych; b y ły to: K ańczuga, R y m an ó w , Lesko, D o b ro m il i L ubaczów .

Z m ia n y te n ie b y ły je d n a k ż e o sta tn ie . W obyd w ó ch bow iem la ­ tach n a stę p n y c h m ia ły m iejsce p o w ażn e z m ia n y w g ra n ic a c h d ie ­ cezji na p o g ra n ic z u z d iecezją ta rn o w sk ą (1786) i a rc h id iecezją lw o w sk ą (1787). O kazało się zresztą, ze n ie k tó re o k ręg i d e k a n a l- ne, zw łaszcza w c y rk u le p rz e m y sk im i sa m b o rsk im , b y ły z b y t roz­

ległe. S tą d to w la ta c h 1787— 1788 n a s tą p iły dalsze p ow ażne zm ia­

n y w o rg a n iz a c ji d e k a n a ln e j. N a s k u te k zm ian g ra n ic z n y c h d ie­

cezja o d stą p iła do L w o w a d e k a n a ty S okal i L ubaczów w cy rk u le żó łk iew sk im (1787) i d e k a n a t K ro sn o do T a rn o w a w c y rk u le d u ­ k ie lsk im (1786), zy sk ała n a to m ia st d e k a n a ty R u d n ik , G łogów i M ie- chocin w obw odzie rzeszow skim z diecezji ta rn o w sk ie j i p ow ażną część d e k a n a tu G ró d ek z arc h id ie c ez ji lw o w sk iej (7 p a ra fii) w ob­

w odzie p rz e m y sk im i sam b o rsk im . O kazało się też, że stolice nie- 58 ADP nr 244 Consignatio generalis 1785; por. P a w ł o w s k i , jw.

s. 49 n.

k tó ry c h d e k a n a tó w nie b y ły d o b rze u sy tu o w a n e , stą d z a istn ia ła ko­

nieczność ich p rz e n ie sie n ia do b a rd z ie j d o godnych m iejscow ości.

Ju ż w 1787 r. u tw o rzo n o now e d e k a n a ty : K o m arn o , J a w o ró w i P ru c h n ik w c y rk u le p rz e m y sk im , zaś d e k a n a t K ań czu g a p rz e ­ niesiono do P rz ew o rsk a. P ie rw sz y d e k a n a t u k o n sty tu o w a n o w w ięk ­ szości z now o p rz y łączo n y ch p a ra fii z arc h id ie c ez ji lw o w sk iej, ale nieco później został on zniesiony, d w a zaś pozostałe p o w sta ły z po­

d z ia łu ro zleg ły ch d e k a n a tó w J a ro s ła w i M o śc isk a 39. W reszcie po 6 X 1788 r. d o k onano p o d ziału d e k a n a tu sam b o rsk ieg o , k tó ry o b e j­

m o w ał u p rzed n io cały c y rk u ł tego im ien ia i u tw o rzo n o n o w y d e ­ k a n a t D rohobycz 60. Te w szy stk ie zm ian y d y k to w a ły n a d e w szy st­

ko w ład ze p ań stw o w e, podczas g d y w ład ze k ościelne je w y k o n y ­ w ały.

D alsze z m ian y w liczbie d e k a n a tó w p rz y n io sły w y łączn ie zm ia­

n y p o lity czn e i w ślad za n im i idące zm ian y w g ra n ic a c h d ie ­ cezji. T a k w ięc w 1807 r. przy łączo n o do diecezji 2 obw ody p o ­ lity czn e T a rn ó w i Ja sło ze zniesio n ej diecezji ta rn o w s k ie j i łącz­

nie 9 d e k a n a tó w : Biecz, Jasło , K rosno, S trzy żó w i Ż m ig ró d w c y r­

ku le jasielsk im , oraz M ielec, P ilzn o , R adom yśl i R opczyce w c y r­

k u le ta rn o w sk im . W 1821 r. w zw iązk u z e re k c ją diecezji ty n ie c ­ k ie j w yłączono z diecezji cały c y rk u ł ta rn o w sk i i p rz y n a le ż n e doń d e k a n a t y 61. W o k ręg u z am o jsk im w k ró tc e po 1788 r. p rzen iesio ­ no stolicę d e k a n a tu z G rab o w ca do Tyszow iec, a po w łączen iu o k rę g u do K sięstw a W arszaw sk ieg o (1809) z o stały one w 1811 r.

p o d p o rząd k o w an e b isk u p o w i lu b e lsk ie m u p ro w izo ry czn ie, a od 1818 r. n a sta łe 62.

T a k w ięc o rg a n iz a c ja d e k a n a ln a diecezji u s ta liła się d o p iero po 1821 r. i p rz e trw a ła p ra w ie bez zm ian do 1850 r. J e d y n y m w y ­ ją tk ie m było u tw o rz e n ie w 1841 r. przez b isk u p a F. Z a c h a rias ie- w icza, po u p rz e d n ie j zgodzie G u b e rn iu m lw ow skiego, d e k a n a tu P rz e m y śl — m iasto i P rz e m y śl — zam iejsk i przez p o d ział d e k a n a ­ tu p rzem y sk ieg o ; d e k a n a t m iejsk i o b ją ł kościoły m ia sta P rz e m y śla i je d y n ą jego p a ra fię — k a te d rę 63. P rz y końcu o m aw ian eg o o k re ­ su o rg a n iz a c ja d e k a n a ln a w diecezji o b ejm o w ała 24 d e k a n a ty , co w p o ró w n a n iu z o k resem p rz e d ro zb io ro w y m sta n o w i p rz y ro st

59 ADP I—III Acta consistorii Prem isliensis 1788. Consignatio eorum locorum, qui a suis antiquis rem otioribus paraeciis exdivisi prioprioribus Eccensendi veniunt 1788; A llgem eines Verwaltungsarchiv, Wien. A lte Kultus Akten. Fasc. 349. Plan der Pfarrregulierung rit. lat. 30 III 1787 k. 167— 183.

60 ADP nr 4 Einreichungsprotocoll des Consistorium 1788 nr 975.

81 P a w ł o w s k i, jw. s. 50 n. inform uje błędnie jakoby już w ó w ­ czas istniały dekanaty Dąbrowa i Tarnów. Zostały one utworzone do­

piero w 1844.

62 P a w ł o w s k i , jw. s. 51 inform uje błędnie, że stało się to w 1809 r.

63 P a w ł o w s k i , jw. s. 51; S a r n a , jw. cz. 2 s. 537.

Obraz

Updating...

Cytaty

Updating...

Powiązane tematy :