Konserwacja malowideł ściennych z XVI w. w prezbiterium katedry w Oliwie

Pełen tekst

(1)

Ewa Wolska

Konserwacja malowideł ściennych z

XVI w. w prezbiterium katedry w

Oliwie

Ochrona Zabytków 17/1 (64), 47-54

1964

(2)

II. 1. Oliwa. Katedra, południo­ wa ściana (prezbiterium, m alow idła ścienne z XVI w. Przed konserw acją 1. Oliwa. La Cathédrale, le m ur sud du choeur, peintures m urales du XVLe siècle. A vant la restaura­

tion

EW A W O LSK A

KONSERWACJA MALOWIDEŁ ŚCIENNYCH Z XVI W. W PREZBITERIUM KATEDRY W OLIW IE

W dwóch zachodnich przęsłach prezbite­ rium zachowały się malowidła ścienne, po­ w stałe między rokiem 1583 a 1587, fundacji * Prace konserw acyjne, zlecone przez M iejskiego K onserw atora Zabytków w Gdańsku, w ykonał w 1961 r. zlespół konserw atorów U niw ersytetu M iko­ łaja Kopernika w Toruniu w składzie: mgr. Zbigniew Brochwicz, mgr. W iesław Dom asłow ski, mgr. Maria Roznerska, art. kons. Ewa Wolska, art. kons. Jerzy

opata K aspra Jeszke, przedstaw iające funda­ tora i benefaktorów kościoła i klasztoru oo. cystersów w Oliwie, w ykonane na pobiale Wolski, przy konsultacji doc. Leonarda Torwirta. B a­ dania technologiczne i opracowanie m ateriałów kon­ serw ujących w ykonali: Z. Brochwicz i W. D om aslow - ski. K ierow ał pracam i i w ykonał dokum entację foto­ graficzną J. Wolski.

(3)

II. 2, Oliwa. Katedra, północna ściana prezbi­ terium, m alow idła z po­ staciami książąt pomor­ skich. Przed konserw a­

cją

2. Oliwa La Cathédrale, le mur du nord. Les peintures représentant les princes de Pom éra­ nie. Avant la restaura­

tion

II. 3. Oliwa. Katedra, północna ściana prezbi­ terium, m alow idła z po­ staciami książąt pom or­ skich. Po punktowaniu 3. Oliwa. La Cathédrale, le mur du nord. Les peintures représentant

(4)

II. 4. Oliwa. Katedra, północna ściana prezbi­ terium, m alow idła z p o ­ staciam i Subisław a i opata Kaspra Jeszke. W czasie prac konser­

w acyjnych

4. Oliwa. La Cathédrale, le m ur nord du choeur. Les peintures représen­ tan t Sutoisław et l ’Abbé Kasper Jeszke. Pendant

la restauration

w apiennej techniką m ieszaną — tem pera i o le j1.

P rzedstaw ione postaci uszeregow ane są na przeciw ległych ścianach północnej i południo­ wej w poziomym pasie o szerokości 398 cm, biegnącym przez całą długość (715 cm) dwóch przęseł ściany północnej i południonej (il. 1). Oprawę każdej postaci tw orzą zdobione g irlan­ dami, odcinkowe ark ad y w sparte na kolum ­ nach, dźwigające profilow ane belkowanie, któ­ r e stanowi górną ram ę malowidła. Dołem kom ­

pozycję zam yka jednowierszowy pas z inskryp­ cją dotyczącą przedstaw ionych postaci. Cykl przedstaw ieniow y rozpoczyna się na ścianie pół­

nocnej od wschodu postacią legendarnego księ­ cia Subisława, założyciela konw entu oliwskie- go, klęczącego przed Matką Boską z Dzieciąt­ kiem i ofiarow ującego widoczny w tle kościół oliwski 2 (il. 4). U stóp Subisław a klęczy mała postać fundatora malowideł, opata K aspra J e s z k e 3. Inskrypcja odnośnie Subisław a brzmi: DVX SVBV ... VNDATOR OLIVAE:A°. DNI.

1 Om ąwiane m alow idła do roku 1956 b yły zasło­ n ięte fundow anym i w 1613 noku obrazam i na deskach o tym sam ym tem acie, ujętym i w e w spólne ramy architektoniczne. Zdjęcie w 1956 r. obrazów do kon­ serw a cji przyczyniło się do odsłonięcia m alow ideł

ściennych, w zm iankow anych w artykule К. К 1 ę

s-k ó w n e j : P o r t r e t y książąt pomorsko-kaszubskich w Oliwie. „Ziem ia” 1929, s. 1|13.

2 Widok sprzed pożaru w 1577 roku.

3 Postać tę m ożna było ustalić na podstawie her­ bu, oraz podobieństwa z postacią op ata Kaspra Jeszke na epitafium tegoż opata W transepcie katedry.

(5)

v2> шшр,Р

1st*

i m

II. 5. Oliwa. Katedra, po­ łudniowa ściana prezbiterium , m alowidła z postaciam i kró­

lów. W czasie konserw acji 5. Oliwa. La Cathédrale, le mur sud du choeur. Les peintures représentent les rois. Pendant la restauration

II. 6. Oliwa. Katedra, po­ łudniowa ściana prezbiterium, m alowidła z postaciami kró­ lów. Po punktowaniu. (W le­ wym górnym narożniku w partii gzym su widoczne trzy perełki, ślady w cześniejszego

m alowidła)

6. Oliwa. La Cathédrale, le mur sud du choeur. Les peintures représentant les rois. Après les retouches (Sur la corniche de l ’encoignure gauche trois petites perles sont visibles, ce sont les traces d’une peinture plus ancienne)

(6)

II. 7. Oliwa. Katedra, południowa ściana prezbiterium , m alow idło ścienne, fragm ent z w idocznym i perełkam i

w cześniejszego m alowidła. W czasie konserw acji 7. Oliwa. La Cathédrale, le m ur sud du choeur. Un détail de la peinture — le petites perles de

l ’ancienne peinture. Pendant la restauration

II. 8. Oliwa. Katedra, północna ściana prezbiterium , m alow idło ścienne, fragm ent z głow ą Kaspra Jeszke.

W czasie konserwacji

8. Oliwa. La Cathédrale, le mur nord du choeur. D étail de la peinture — la tête de Kasper Jeszke.

Pendant la restauration

M. C. Lxx (il. 11). N astępna w lewo postać przedstawia księcia pomorskiego Sambora, w pozycji stojącej w trzech czw artych (podobnie jak w szystkie pozostałe postaci). Z kolei przed­ staw ieni są: M estwin I, Świętopełk i M estwin II, ostatni książę pomorski. U stóp postaci ksią­ żąt w idnieją tarcze herbow e z godłem gryfa pomorskiego. U stóp opata infuła opacka i herb z polem czterodzielnym, w którego dwóch przeciwległych ćw iartkach ptaki, w dwóch po­ zostałych — ram ię z mieczem. W labrach in fu ­ ła opacka i p a s to ra ł4.

Postaci na ścianie południowej (il 1, 6, 1Ü) wszystkie zwrócone w praw ą stro nę przedsta­ w iają kolejno od lewej, wg zachowanej in ­ skrypcji: Przem ysław a króla polskiego, W acła­ wa króla czeskiego, W ładysława Łokietka, W a­ cława księcia brandenburskiego, W ielkiego Mi­ strza krzyżackiego W inricha v. K niprode i K a­ zimierza Jagiellończyka. U stóp postaci godła herbowe.

Malowidło traktow ane jest płaszczyznowo i lin earn ie z próbam i m odelunku. W szystkie postaci są na pochyłej, ułożonej z flizów po­ sadzce ustaw ione sztywno na rozstaw ionych nogach, obutych bądź w renesansow e, spięte paskiem trzew iki o szerokich nosach, bądź w kończyste ciżmy lub też opancerzonych. Odzia­ ne są w futrzane szuby, traktow ane schem a­ tycznie o szerokich pionowych fałdach. Postaci M estw ina II i Świętopełka przedstaw iono w pełnych zbrojach. K rólowie noszą na głowach korony, książęta fu trzane kołpaki. Sambor i K rzyżak z odkrytym i głowami, Świętopełk w hełm ie. Królowie dzierżą w rękach berła,

4 Taki sam herb w ystęp uje w zw ieńczeniu epita­ fium ibidem , oraz na wsporniku w transepcie katedry.

U. 9. Oliwa. Katedra, południowa ściana prezbiterium , m alow idło ścienne, fragm ent z widoczną łuszczącą się

w arstw ą malarską. Przed konserwacją

9. Oliwa. La Cathédrale, le m ur sud d,u choeur. D étail — la couche de couleur qui s ’écaille. A vant la

restauration

(7)

II. 10. Oliwa. Katedra, południowa ściana prezbiterium , m alow idło ścienne z postacią Kazim ierza Jagiellończyka. Trzy fazy pracy

(8)

pozostałe postaci miecze lub proporce. M aria w koronie, w sukni z wycięciem w karo i płasz­ czu narzuconym na ram iona podtrzym uje sie­ dzące na kolanach nagie Dzieciątko. Twarze, pozbawione rysów indyw idualnych, okolone są bujnym zarostem. W yjątek stanowią Święto­ pełk, M estwin II i Jagiellończyk przedstaw ieni bez zarostu. W odróżnieniu od opisanych, po­ stać fundatora malowideł w stroju opackim potraktow ana jest bardziej indyw idualnie z dążnością do ujęcia portretowego (il. 8). Napi­ sy w ykonane gotycką m ajuskułą z powszech­ nym stosowaniem skrótu 9-us, lig atu ry AE i ściągnięć. P aleta m alarska składa się z: bieli, żółcieni, brązu, dwóch rodzajów czerwieni, zie­ leni, niebieskiej i czerni, uzupełniona złotem płatkow ym i srebrem , laserow anym błękitem .

W partiach gzymsu i na skrajnych kolum ­ nach we wschodniej części zarówno na ścianie północnej jak i południowej w wyłuszczeniach w arstw y ty nk u z malowidłem widoczne są śla­ dy wcześniejszego malowania (il. 7) w postaci czarnych półkoli uszeregowanych w rzędzie na wspólnej czarnej linii, sugerujących podobnie biegnące obram ienie jak w obecnym malowi­ dle. Z przeprow adzonych badań wynika, że ty n k z wcześniejszym malowidłem zachowany jest tylko częściowo w partiach gzymsu i wzdłuż wschodnich kraw ędzi malowidła. W środkowych partiach nie zauważono wcześ­ niejszego tynku.

Analizując form alne wartości malowidła oraz przedstawioną postać opata K aspra Jeszke (sprawował władzę 1569—87), biorąc pod uw a­ gę spalenie kościoła w 1577 r. i jego odbudowę w latach 1578—83, należy przyjąć jako czas pow stania malowideł lata 1583—87. Z zacho­ wanych śladów wcześniejszego malowidła n a­ leżałoby wnioskować, że obecne malowidła są ja kg dyby powtórzeniem w nowej redakcji ist­ niejących podobnych przedstawień, zniszczo­ nych w czasie pożaru. Powtórzenie w 1613 r. tych samych postaci na obrazach malow anych na deskach świadczyć może o sile tradycji.

Stan zachowania malowideł po odsłonięciu przedstaw iał się następująco. Powierzchnia malowidła, pokryta grubą w arstw ą kurzu, prze- p ru ta była licznymi otw oram i po hakach o średnicy od 18 do 30 cm. (il. 1, 2). Górne p a r­ tie malowidła, wschodnie narożniki oraz pasy inskrypcyjne p okryte były kilkoma w arstw am i pobiał. Na całej powierzchni występowało łuszczenie i zw ijanie się farb y (il. 8, 9), bądź proszkow anie się, w zależności od użytego spoi­ w a, które spowodowało osypyw anie się w ar­ stw y m alarskiej na dużych przestrzeniach, w i­ doczne szczególnie w partiach zachodnich (na ścianie północnej postać Świętopełka i M estwi- na, na ścianie południowej Jagiellończyka (il. 2, 10). W w ielu miejscach widoczne były zm arsz­ czenia farby, charakterystyczne dla spoiwa olejnego. Ponadto występowało ch arak tery ­ styczne strefow e uszkodzenie w arstw y m alar­ skiej, zgodne z układem cegieł (il. 2, 10). Na

II. 11. Oliwa. Katedra, północna ściana prezbiterium , fragm ent napisu. Po punktowaniu

11. Oliwa. La Cathédrale, le mur nord du choeur, d étail de l’inscription. Après les retouches

ścianie południowej w części zachodniej wzdłuż postaci Jagiellończyka biegło falistą linią pęk ­ nięcie. Wzdłuż pęknięcia i wokół otw orów po hakach ty n k odstaw ał od podłoża, tworząc roz­ ległe pęcherze.

P r z e b i e g p r a c k o n s e r w a c y j ­ n y c h . W ykonano badania próbek tynków , pobiał i w arstw y m alarskiej na spoiwo i b arw ­ niki. Badania w ykazały obecność pobiały w a­ piennej bez dodatku kredy. W niektórych p a r­ tiach malowidła w ystępuje w podkładzie biel ołowiana z olejem. Obecność bieli ołowianej w ystępuje w yraźnie pod kolorem zielonym i żółtym. D om inującym spoiwem jest tem pera. Obok niej w niektórych barwnikach, przede wszystkim w zieleni i żółcieni, a także w n ie­ których partiach bieli w ystępuje olej. W ykona­ no próby oczyszczania malowideł. W partiach, w których w arstw a m alarska była dobrze zw ią­ zana z podłożem, czyszczenie wykonywano pędzlem wzdłuż fak tu ry malowidła, następnie gałką ugniecionego miękiszu chleba zebrano pył. Proszkujące się partie malowidła przed oczyszczaniem zabezpieczano 1/2% roztw orem polialkoholu w inylu. N adm iar roztw oru wraz z pyłem usuw ano z powierzchni za pomocą w atki naw iniętej na pensetę. Po w yschnięciu malowidło oczyszczano skalpelem, pędzlami i gałkami ugniecionego chleba. Łuszczące i zwi­ jające się p artie w arstw y m alarskiej (il. 9), zabezpieczano w następujący sposób: na m alo­ widło wprowadzano m iękkim pędzlem roztw ór 10% polialkoholu w inylu z glikolem, a następu nie podgrzew ano prom iennikam i do podczer­ wieni. Zwilżone i podgrzane łuski farb y u ela­ styczniały się i przyciśnięte tam ponem z folii polietylenow ej w ypełnionym piaskiem przyle­ gały do podłoża. W arstw ę kurzu i zanieczysz­ czeń usuw ano bezpośrednio po w prasow aniu wilgoitną w atką na pensecie. Malowidło zyski­

(9)

wało na intensywności i nie ulegało pociem nie­ niu.

Dużą trudność sprawiało usuw anie pobiał i tynków z w arstw y m alarskiej. Po oczyszcze­ niu całe malowidło utrw alono ponow nie 15°/o· roztw orem polialkoholu w inylu z glikolem, a następnie podgrzewano prom iennikam i. (W ciągu dw uletniej obserwacji stanu zachowania m alow ideł nie dostrzeżono żadnych zmian). P artie odstającego tyn k u wiązano z podłożem zastrzykam i dyspersji polioctanu w inylu. D rob­ ne obłam ane kaw ałki ty n k u wzdłuż pęknięcia przyklejono n a sty k ty m samym tw orzyw em . Brzegi tynków wokół ubytków izolowano dy­ spersją polioctanu winylu, następnie w y kleja- no w łóknam i konopnymi zanurzonym i w tej sam ej em ulsji. Również w szystkie uszkodzenia ty n k u izolowano przed kitow aniem polioctanem w inylu.

Po w ykonaniu zabezpieczenia tynków p rzy ­ stąpiono· do usuw ania haków. Stwierdzono, że większość z nich przechodzi przez całą grubość m u ru (1 m). Haki w górnej p artii m alow ideł

były zakotwione po drugiej stronie m u ru nad sklepieniem obejścia, natom iast haki dolnego rzędu były zakotwione w m urze od strony obejścia, pod tynkiem . Po przebadaniu w arstw pobiał leżących na ty n k u zam ykającym otw ory w miejscach kotew i stw ierdzeniu, że nie za­ w ierają w arstw m alarskich odbito ty n k i i roz- kotwiono większość haków. W w ypadku nie­ możności rozkotwienia, odcinano je w murze, przepalając palnikiem acetylenow ym . Otwory po hakach wypełniono cegłami. W szystkie uszkodzenia ty n k u wypełniono zapraw ą w a­ pienną. Ł aty nowego ty n k u i k ity pokryto po- białą w apienną, podbarw ioną do koloru tła. Punktow ania wykonano barw nikam i u tarty m i z polialkoholem winylow ym , m etodą kresko­ wania poziomego. W pasie inskrypcyjnym punktow ano tylko tło, pozostawiając litery i znaki pisarskie nie punktow ane (ił. 11). Nie wykonano rekonstrukcji malowideł, która m ia­ ła być objęta oddzielnym zleceniem.

E w a Wolska, Toruń

LA C O N S E R V A T IO N D E S P E IN T U R E S M U R A L E S D U XVIe SIECLE A U C H O E U R D E LA C A TH ED R A LE D ’OLIW A

En L956 des peintures m urales de la fin du X V Ie siè cle fu ren t découvertes sur les murs nord et sud du choeur d e la cathédrale d ’Oliwa. Elles étaien t cachées sous des tab lieu x de 1613 et elles représentent le fondateur et les bienfaiteurs de l’église et du cloître des Oiisterciens à Oliwa. Ces peintures, fondées par l’Abbé Kasper Jeszke (mort en 1587), sont en huile et en tempera. Leur état de conser­ vation était inégal — par places la couche de p ein tu ­ re s ’écaillait, s ’enroulait ou se réduisait en poudre, Toute la surface des peintures était couverte de poussière et en partie de chaulage. A ux nom breux endroits le crépi n ’était pas bien attaché au m ur et il était endom m agé par des clous. Les travaux de conservation furent réalisés en 1961 par un groupe de restaurateurs de l’In stitu t de la Technologie et

des Techniques Pictorales d e l ’U niversité Nicolas Copernic de Toruń. Les parties endom m agées de la couche d e peinture furent recouvertes de la solution du polyalcool de vin yl et du p olyglycol d ’eth ylèn e en chauffant la surface avec des rayons jusqu’à l ’in­ frarouge et en la repassant à l’aide de tampons mous isolés par des feu illes de p olyethylene. Les clous furent enlevés. Là où il se séparait du mur le crépi fut attaché par des injections de polyacétate de vin yl dispersé dans de l’eau. Les endroits endom m agés du crépi furent réparés à l ’aide du m ortier après avoir isolés les bords par le polyacétate de vin yl. Les retouches furent faites aux couleurs à base de polyalcool de vin yl par des traits horizontaux. Les reconstructions de peintures sur des crépis n ouveaux seront réalisées plus tard

Obraz

Updating...

Cytaty

Updating...

Powiązane tematy :