IV KWARTAŁ 2012 Warszawa

Pełen tekst

(1)

1

IV KWARTAŁ 2012

Warszawa 26.02.2013

(2)

2

Stopy procentowe

Wykres 11. Stopa refinansowa NBP, WIBOR 3M, inflacja CPI (%)

Uwaga: Numeracja wykresów uwzględnia kolejność z pełnego raportu kwartalnego, którego przygotowanie nastąpi po publikacji przez GUS szacunków PKB za IV kw. 2012.

Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP

W IV kw. 2012 rozpoczął się proces lu- zowania polityki pieniężnej NBP. Po- cząwszy od XI 2012 Rada Polityki Pie- niężnej (RPP) co miesiąc obniża stopy procentowe NBP o 25 pkt. bazowych (do II 2013 łącznie o 100 pkt. bazowych; w II 2013 stopa refinansowa na poziomie 3,75%). Jest to reakcja RPP na malejącą inflację i spowolnienie gospodarcze sil- niejsze od oczekiwań. Pierwsza obniżka (w XI 2012) miała miejsce w reakcji na słabe dane o wynikach gospodarki realnej we IX 2012 i słabnącą presję inflacyjną.

Decyzja w XII 2012 wynikała dodatkowo ze spadku inflacji w X 2012 do 3,4% r/r (a więc poniżej górnej granicy celu infla- cyjnego, ustalonego na poziomie 3,5%).

Listopad przyniósł informacje o dalszym

spadku dynamiki cen (do 2,8% r/r) i o spowolnieniu wzrostu gospodarczego w III kw. 2012 r. do 1,4% r/r. Informacje te skłoniły RPP do kolejnego cięcia stóp (w I 2013). W reakcji na spowolnienie inflacji w XII 2012 do 2,4% r/r oraz głę- bokie spadki produkcji sprzedanej przemy- słu i budowlano-montażowej, a także sprzedaży detalicznej, RPP obniżyła w II 2013 stopy o dalsze 25 pkt. bazowych.

Spadek inflacji w I 2013 do 1,7% r/r, tj.

niewiele ponad dolną granicę celu infla- cyjnego (1,5%) przyniesie najprawdo- podobniej dalsze luzowanie polityki pie- niężnej.

W IV kw. 2012 inflacja wyniosła średnio 2,9% r/r, podczas gdy jeszcze w III kw.

2012 było to 3,9% r/r (porównanie XII, tj.

1,50 1,75 2,00 2,25 2,50 2,75 3,00 3,25 3,50 3,75 4,00 4,25 4,50 4,75 5,00 5,25

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2

2011 2012 2013

Stopa refinansowa NBP WIBOR 3M CPI

(3)

3 końca IV kw. z VII 2012, tj. początkiem III kw., podkreśla skalę spadku w jeszcze większym stopniu: 2,4% wobec 4,0% r/r).

Spowolnienie dynamiki cen wynika z osłabienia presji podażowych inflacji (tj. ze strony światowych cen paliw i płodów rolnych), presji regulacyjnych (osłabienie inflacji cen gazu i opału), a także presji popytowych związanych z niskim wzrostem dochodów ludności.

O słabej presji popytowej świadczy male- jąca dynamika cen pozostałych towarów (sprzętu AGD, artykułów farmaceutycz- nych, sprzętu telekomunikacyjnego, sprzę- tu audiowizualnego, fotograficznego i in- formatycznego, książek, gazet i czasopism, wyrobów kosmetycznych). Co ciekawe, spośród usług inflacja zmalała jedynie w przypadku transportu (wpływ słabnącej dynamiki cen paliw) oraz edukacji; dla pozostałych usług dynamika utrzymała się na poziomie z III kw. 2012 (przy czym, w przypadku usług w zakresie rekreacji i kultury była to dynamika ujemna, zaś w przypadku usług łączności – zerowa).

Z analizy najważniejszych czynników kształtujących inflację w IV kw. 2012 (na podstawie ich kontrybucji do ogólnego wzrostu cen) wynika, że nadal najbar- dziej inflacjogenne są: żywność i koszty utrzymania mieszkania (głównie źródeł energii).

Z powodu spadku inflacji realna stopa re- finansowa NBP (a więc po uwzględnieniu dynamiki cen) wzrosła w XII 2012 do rela- tywnie wysokiego poziomu 1,9% i dalej do 2,3% w I 2013 (poziomy najwyższe od XI 2008). Malejąca inflacja i wyraźne spowolnienie gospodarcze są więc silnymi argumentami za dalszymi cięciami stóp.

Jednakże, przy stabilnych stopach w strefie euro (0,75%) i za oceanem (0,25%) każda obniżka stóp NBP oznacza malejący dys-

parytet (różnicę) między nimi. Różnica ta zmalała w II 2013 do 3,0 pkt. proc. w po- równaniu ze strefą euro (wobec 4,0 pkt.

proc. jeszcze w X 2012) oraz do 3,50 pkt.

proc. w porównaniu z USA (wobec 4,50 w X 2012). To oznacza spadek atrakcyjno- ści polskich papierów skarbowych i depo- zytów dla kapitału krótkoterminowego i tym samym zagrożenie mniejszym na- pływem kapitału do Polski. Obniżki stóp NBP mogą się więc przekładać na osłabie- nie złotego. Jednakże w obliczu obecnego spadku inflacji RPP wydaje się być zwol- niona od troski o kursowy efekt obniżki stóp, przynajmniej na jakiś czas.

W IV kw. 2012 rynkowe stopy procen- towe zmieniały się w ścisłym związku ze stopą refinansową NBP. WIBOR 3M (tj.

stopa, po której banki są skłonne pożyczać sobie środki) zmalał w XII 2012 do po- ziomu 4,27% i dalej do 4,03% w I 2013.

Od początku okresu oczekiwania na cięcia stóp NBP (tj. od VIII 2012) do I 2013 WIBOR 3M zmniejszył się o 1,1 pkt. proc.

i zrównał się ze stopą refinansową NBP.

To świadczy o braku premii za ryzyko pożyczania (banki pożyczają sobie środki za taką samą cenę, za jaką pożycza im bank centralny), jak też o osłabieniu popy- tu na kredyty i dużej płynności w systemie.

W IV kw. 2012, w ślad za stopami NBP, spadło oprocentowanie wszystkich ro- dzajów kredytów. Obniżki nabrały przy- spieszenia zwłaszcza w XII 2012. W ra- mach kredytów na działalność gospodar- czą w największym stopniu zmalało oprocentowanie dla przedsiębiorców indywidualnych (o 1,4 pkt. proc. w sto- sunku do IX 2012), ale jednocześnie nadal jest ono najwyższe (8,3% w XII 2012).

Spadek oprocentowania małych i du- żych kredytów (poniżej 1 mln PLN i po- wyżej 4 mln PLN) wyniósł 0,6 pkt. proc.

(4)

4 (do poziomu odpowiednio 6,3% i 6,1%), a kredytów średnich (1-4 mln PLN) – 0,5 pkt. proc. (do 6,2%).

W IV kw. 2012 w podobnym stopniu spa- dło oprocentowanie kredytów dla gospo- darstw domowych: konsumpcyjnych o 0,6 pkt. proc. (do 22,2%), zaś mieszka- niowych – o 0,4 pkt. proc. W przypadku kredytów konsumpcyjnych jest to odwró- cenie tendencji z III kw. 2012.

Z podsumowania zmian oprocentowania w dłuższym horyzoncie czasowym wyni- ka, że w ciągu ostatnich dwóch lat stopy NBP i rynkowe zatoczyły koło (po serii podwyżek stopy są już blisko poziomu z XII 2010). Podobnie stało się z opro- centowaniem kredytów na działalność gospodarczą (dla przedsiębiorstw i indy-

widualnych przedsiębiorców). Powrót oprocentowania kredytów dla gospo- darstw domowych do poziomów sprzed 2 lat następuje z opóźnieniem; kredyty konsumpcyjne nadal były w XII 2012 droższe o 0,9 pkt. proc. niż przed dwoma laty. Wobec zmniejszenia dostępu do kre- dytów konsumpcyjnych osób prywatnych (Rekomendacja „T” nadzoru bankowego zobowiązująca banki do weryfikowania zdolności kredytowej każdego wniosko- dawcy) banki widocznie nadrabiają osła- bienie przychodów z tego tytułu wyższym oprocentowaniem. Zgodnie z danymi Biu- ra Informacji Kredytowej (BIK) liczba kredytów konsumpcyjnych udzielonych w ciągu pierwszych 9 miesięcy 2012 r.

była o 19% niższa niż przed rokiem.

Wykres 12. Oprocentowanie kredytów dla przedsiębiorstw (wg wartości kredytu), przedsiębiorców indywidualnych i gospodarstw domowych (GD), (%)

Uwaga: 1) dane NBP z całego rynku kredytowego ważone wartością kredytów; 2) oprocentowanie kredytów konsumpcyjnych na poziomie 22,2% w XII 2012 poza skalą

Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP 6

6,5 7 7,5 8 8,5 9 9,5 10

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

2011 2012

GD - kredyty mieszkaniowe Przedsiębiorcy indywidualni

Przedsiębiorstwa: kredyt < 1 mln PLN Przedsiębiorstwa: kredyt 1-4 mln PLN Przedsiębiorstwa: kredyt > 4 mln PLN

(5)

5

Kierunki polityki kredytowej

Wykres 13. Zmiana kryteriów udzielania kredytów przedsiębiorstwom – badanie ankietowe (k/k, pkt. proc.)

Uwaga: 1) wskaźnik jest równy różnicy pomiędzy udziałem banków z odpowiedzią „dodatnią” (w %) a udziałem banków z odpowiedzą „ujemną” (w %);

2) ujemna wartość wskaźnika oznacza zaostrzenie warunków, dodatnia – złagodzenie Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP

Z ankietowych badań NBP wśród oficerów kredytowych wynika, że w IV kw. 2012 miało miejsce dalsze zaostrzenie kryte- riów w zakresie udzielania wszystkich czterech rodzajów kredytów dla firm:

krótkoterminowych i długoterminowych, zarówno dla małych, jak i dużych podmio- tów. Skala tego zaostrzenia była jednak znacznie łagodniejsza niż w III kw. 2012.

W największym stopniu zaostrzenie to dotknęło małe przedsiębiorstwa, zwłaszcza w zakresie kredytów krótkoterminowych (przewaga udziału banków zaostrzających kryteria nad udziałem banków je łagodzą- cych na poziomie 22 pkt. proc.). Podobnie, jak kwartał temu, zaostrzenie kryteriów dużym podmiotom odbyło się w relatyw- nie mniejszej liczbie banków (wskaźnik na poziomie -8 pkt. proc. dla krótko- i -5 pkt.

proc. dla długoterminowych kredytów).

W przypadku kredytów długoterminowych

dla obydwu grup przedsiębiorstw za- ostrzanie kryteriów w większości instytucji finansowych odbywa się nieprzerwanie od połowy 2011 r. Zatem dostęp do finanso- wania długoterminowych projektów musi być obecnie znacznie mniejszy niż przed 1,5 roku, co z pewnością wpływa hamują- co na popyt inwestycyjny.

Dość powszechne było także dalsze za- ostrzenie kryteriów udzielania kredytów gospodarstwom domowym, zarówno mieszkaniowych, jak i konsumpcyjnych (wskaźniki na poziomie odpowiednio -35 i -33 pkt. proc.). W przypadku kredytów mieszkaniowych to już dziesiąty kwartał z rzędu, w którym zdecydowana większość banków zaostrzyła kryteria. Jest to spójne z pogarszającą się sytuacją dochodową klientów i przyczynia się do stagnacji na rynku mieszkaniowym.

-40 -20 0 20 40

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Duże przeds.-kred.krótkoterminowe Duże przeds.-kred.długoterminowe Małe i średnie przeds.-kred.krótkoterminowe Małe i średnie przeds.-kred.długoterminowe

(6)

6

Wykres 14. Zmiana warunków udzielania kredytów przedsiębiorstwom – badanie ankietowe (k/k, pkt. proc.)

Uwaga: 1) wskaźnik jest równy różnicy pomiędzy udziałem banków z odpowiedzią „dodatnią” (w %) a udziałem banków z odpowiedzą „ujemną” (w %); 2) ujemna wartość wskaźnika oznacza zaostrzenie warunków, dodatnia –

złagodzenie.

Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP

W IV kw. 2012 kolejny raz zaostrzeniu uległy wszystkie warunki udzielania kredytów dla przedsiębiorstw. W naj- większej liczbie banków dotyczyło to podniesienia kosztów pozaodsetkowych (wskaźnik na poziomie -24 pkt. proc.), a następnie – zwiększenia wymaganego zabezpieczenia i obniżenia maksymalnej kwoty kredytu. W większości banków nadal podnoszono marżę kredytową, jed- nakże przewaga tych banków, w ślad za obniżką rynkowych stóp procentowych, stopniała w porównaniu z III kw. 2012 (wskaźnik na poziomie -14 pkt. proc.).

Przyczyną zaostrzenia kryteriów i warun- ków kredytowania przedsiębiorstw było przede wszystkim ryzyko związane z przewidywaną sytuacją gospodarczą w kraju (wskaźnik na poziomie ponad -90

pkt. proc.). Podobne oceny ostatni raz mia- ły miejsce na początku 2009 r., tj. na po- czątku poprzedniej fazy kryzysu świato- wego. Wówczas wzrost gospodarczy w Polsce wyniósł 1,6% i był zbliżony do obecnych prognoz na 2013 r. Waga tego ryzyka wzrosła znacząco w porównaniu z III kw. 2012. Drugim istotnym czynni- kiem zaostrzania polityki kredytowej przez banki było ryzyko branży klientów. Po- mimo, iż spowolnienie gospodarcze do- tknęło wszystkich elementów popytu (kon- sumpcji, inwestycji, eksportu), to jednak koniunktura pomiędzy poszczególnymi branżami jest zróżnicowana i banki wyko- rzystują tę wiedzę do oceny ryzyka kredy- towego.

Kolejny istotny czynnik zaostrzenia poli- tyki kredytowej to dla istotnej większości

-50 -40 -30 -20 -10 0 10 20 30 40 50

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Marża kredytowa Koszty pozaodsetkowe

Maksymalna kwota kredytu Wymagane zabezpieczenia Maksymalny okres kredytowania

(7)

7 banków (wskaźnik na poziomie -29 pkt.

proc.) polityka pieniężna NBP. Biorąc pod uwagę, że stopy procentowe maleją, być może ankietowani oceniają, że spadki te są zbyt małe, by ożywić wzrost i poprawić kondycję klientów. Badani bankierzy wskazują również na inne powody za- ostrzania dostępu do kredytów, w tym:

zmiana popytu na kredyty (popyt ogólnie zmalał, więc być może chodzi tutaj o wzrost udziału zapotrzebowania na wsparcie finansowe ze strony firm o słabej kondycji finansowej).

Pomimo informacji o wzroście w IV kw.

2012 w większości banków marży kredy- towej i kosztów pozaodsetkowych, śred- nie ważone oprocentowanie kredytów dla przedsiębiorstw – zgodnie z danymi z całego sektora bankowego – zmalało, gdyż spadły rynkowe stopy procentowe.

Zapowiedzi sprzed kwartału o wzroście w IV kw. 2012 restrykcyjności w udziela- niu kredytów firmom sprawdziły się. An- kietowani oficerowie kredytowi znacznej większości banków zapowiadają dalszy wzrost restrykcji w I kw. 2013, zwłasz- cza w odniesieniu do małych i średnich przedsiębiorstw. Jak wspomniano, po- wszechną przyczyną takich decyzji pod koniec 2012 r. było oczekiwane pogorsze- nie sytuacji gospodarczej w kraju. Biorąc pod uwagę, iż osłabienie wzrostu gospo- darczego będzie się utrzymywało przez najbliższych kilka kwartałów, należy się spodziewać dalszego pogorszenia dostępu do kredytów na działalność gospodarczą.

W IV kw. 2012 wszystkie warunki udzielania kredytów mieszkaniowych zaostrzono w większości banków, co było zgodne z zapowiedziami sprzed trzech miesięcy. W największym stopniu dotyczyło to kosztów kredytu (marży

i kosztów pozaodsetkowych). W więk- szości banków zwiększono także wymaga- ny udział własny i wymagane zabezpie- czenia oraz skrócono maksymalny okres kredytowania. Główną przyczyną decyzji o zaostrzeniu dostępu i warunków udziela- nia kredytów mieszkaniowych była zmiana popytu na ten rodzaj kredytów, a także ryzyko związane z przewidywaną sytuacją gospodarczą (podobnie, jak w przypadku kredytów dla przedsiębiorstw). Oficerowie kredytowi większości banków zapowia- dają dalsze zaostrzenie polityki udziela- nia kredytów mieszkaniowych w I kw.

2013.

Warunki udzielania kredytów kon- sumpcyjnych w IV kw. 2012 uległy po- gorszeniu w relatywnie mniejszej liczbie banków niż w przypadku kredytów mieszkaniowych, a niektóre warunki zostały w większości banków złagodzo- ne. Wśród badanych banków przeważała decyzja o podniesieniu marży, ale zwięk- szenie kosztów pozaodsetkowych i wyma- ganych zabezpieczeń miało miejsce w ta- kiej samej liczbie banków, co ich zmniej- szenie. Natomiast przeważała strategia podnoszenia maksymalnej kwoty kredytu oraz wydłużenia maksymalnego okresu kredytowania. W bankach, w których zaostrzono kryteria i warunki kredytów konsumpcyjnych jako główną przyczynę swojego działania wskazywano ryzyko przyszłej sytuacji gospodarczej, jak też wzrost udziału kredytów zagrożonych.

Prognozy polityki w zakresie udzielania kredytów konsumpcyjnych w I kw. 2013 przewidują jej złagodzenie w większości banków, pomimo, że nie sprzyjają temu czynniki obiektywne (rosnące bezrobocie, wolno rosnące płace, perspektywa dalsze- go spowolnienia gospodarczego). Być mo- że jest to próba przezwyciężenia odpływu

(8)

8 rosnącej liczby klientów na rynek poza- bankowy – BIK szacuje, że w 2012 r. mie- sięcznie ponad 100 tys. kredytów ratalnych

„zmigrowało” do firm pożyczkowych. To częściowo tłumaczy wysokie wzrosty

sprzedaży detalicznej sprzętu RTV/AGD w 2012 r. pomimo osłabienia popytu na kredyty konsumpcyjne w sektorze banko- wym.

Popyt na kredyty

Pomimo, iż kwartał temu ankietowani pracownicy banków byli dość optymi- styczni odnośnie popytu na kredyty ze strony przedsiębiorstw, w IV kw. 2012 większość z nich informowała o jego spadku. W największym stopniu doty- czyło to kredytów długoterminowych, zwłaszcza dla małych i średnich przed- siębiorstw, co się wiąże z osłabieniem popytu inwestycyjnego przedsiębiorstw (w III kw. 2012 dynamika tych nakładów

wyhamowała do zera, a inwestycje rozpo- częte spadły w ciągu pierwszych trzech kwartałów 2012 r. o 19% r/r). Istotnie, ankietowani wskazywali na ten powód jako najważniejszy. Spadek popytu na kre- dyty krótkoterminowe odczuła niewielka większość banków. Zapotrzebowanie na finansowanie krótkoterminowe jest podyk- towane głównie brakiem środków na po- krycie kosztu zapasów i brakiem kapitału obrotowego.

Wykres 15. Zmiana popytu na kredyty ze strony przedsiębiorstw – badanie ankietowe (k/k, pkt. proc.)

Uwaga: 1) wskaźnik jest równy różnicy pomiędzy udziałem banków z odpowiedzią „dodatnią” (w %) a udziałem banków z odpowiedzą „ujemną” (w %);

2) ujemna wartość wskaźnika oznacza spadek popytu, dodatnia – wzrost.

Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP

Prognozy na I kw. 2013 są dość pesymi- styczne. Ankietowani oczekują spadku popytu na wszystkie rodzaje kredytów dla przedsiębiorstw. W największym

stopniu obawy te dotyczą spadku popytu małych i średnich firm na finansowanie krótkoterminowe (wskaźnik na poziomie -39 pkt. proc.), a następnie popytu na dłu-

-60 -40 -20 0 20 40 60

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

Duże przeds.-kred.krótkoterminowe Duże przeds.-kred.długoterminowe Małe i średnie przeds.-kred.krótkoterminowe Małe i średnie przeds.-kred.długoterminowe

(9)

9 goterminowe kredyty dla dużych przedsię- biorstw. Sytuacja, w której większość banków spodziewa się spadku popytu na wszystkie rodzaje kredytów dla przed- siębiorstw, ma miejsce po raz pierwszy od wielu lat (co najmniej od 2004 r., od kiedy prowadzone jest badanie). To suge- ruje głębokie osłabienie inwestycji i bieżą- cej działalności gospodarczej.

Wbrew oczekiwaniom sprzed trzech miesięcy, w IV kw. spadł popyt zarówno na kredyty mieszkaniowe, jak i kon- sumpcyjne (podobnie, jak kwartał temu).

Szczególnie powszechne było osłabienie zapotrzebowania na kredyty konsumpcyj- ne. Ankietowani pracownicy banków naj- częściej sugerowali, że przyczyną spadku liczby osób ubiegających się o kredyt mieszkaniowy były niekorzystne prognozy odnośnie rynku mieszkaniowego. Te nie- korzystne prognozy – jak się można domy- ślać – to przede wszystkim zakończenie w 2012 r. programu „Rodzina na swoim”

oraz początek rzeczywistego dostępu do programu „Mieszkanie dla Młodych”

przewidywany dopiero w 2014 r. Jedno- cześnie liczba mieszkań znajdujących się w budowie zaczęła maleć (średnio w kwar- tale o 1% r/r), a w przypadku liczby mieszkań, których budowa jest rozpoczy- nana, utrzymuje się głęboki spadek (-26%

r/r); maleje także liczba mieszkań, na któ- rych budowę wydawane są pozwolenia (-13% r/r), co ograniczy podaż mieszkań w dalszej perspektywie. Malejący napływ nowych mieszkań będzie jednak łagodzo- ny dużym zasobem pustostanów.

Innym istotnym czynnikiem spadku popy- tu na kredyty mieszkaniowe było – zda- niem bankowców – pogorszenie się sytu- acji ekonomicznej społeczeństwa oraz zmiany w wydatkach konsumpcyjnych (w domyśle: wzrost udziału bieżących

kosztów utrzymania ograniczający poten- cjalne środki na obsługę kredytu). Więk- szość ankietowanych dostrzegała także niekorzystny wpływ zaostrzania kryteriów i warunków dostępu do kredytów.

W I kw. 2013 zdecydowana większość oficerów kredytowych (wskaźnik na po- ziomie -71%) oczekuje dalszego osłabie- nia popytu na kredyty mieszkaniowe.

Spadek popytu na kredyty konsump- cyjne nastąpił w IV kw. 2012 również wbrew oczekiwaniom bankowców sprzed trzech miesięcy. Spadek ten wynikał przede wszystkim, zdaniem oficerów kre- dytowych, z pogorszenia sytuacji ekono- micznej gospodarstw domowych, a także mniejszego zapotrzebowania na finanso- wanie zakupu dóbr trwałego użytku. Istot- nie, maleje sprzedaż samochodów (średnio w IV kw. 2012 o 6% r/r w cenach stałych).

Banki odczuwają także efekty przenosze- nia sprzedaży ratalnej towarów konsump- cyjnych poza system bankowy z powodu obowiązywania Rekomendacji „T”. Sprze- daż mebli i sprzętu RTV/AGD jeszcze w X i XI 2012 rosła w tempie ponad 14% r/r w cenach stałych i dopiero w XII 2012 nastąpiło wyhamowanie tej dynamiki do 6% r/r. Zresztą, jako trzeci istotny po- wód osłabienia popytu na kredyty kon- sumpcyjne banki podają właśnie istnienie innych źródeł finansowania. Natomiast ankietowani ocenili, że dla popytu na kre- dyty konsumpcyjne polityka banków była neutralna.

W I kw. 2013 zdecydowana większość banków (wskaźnik na poziomie -32 pkt.

proc.) spodziewa się dalszego spadku popytu na kredyty konsumpcyjne, po- mimo, iż jednocześnie deklaruje złagodze- nie polityki kredytowej. Jednak zgodnie z ocenami oficerów kredytowych za IV

(10)

10 kw. 2012, kryteria i warunki są w tej gru- pie kredytów dość neutralne. Istotniejsze jest dalsze pogarszanie się sytuacji na ryn- ku pracy i, być może, dalszy odpływ w tym segmencie kredytów do instytucji parabankowych.

W IV kw. 2012 wyniki badania ankieto- wego wśród oficerów kredytowych były zgodne z danymi wartościowymi z całego sektora bankowego. Wielkość zadłużenia (uwzględniająca udzielone nowe kredyty pomniejszone o spłaty dotychczasowych) w sektorze przedsiębiorstw zmalała po- między IX 2012 a XII 2012 o 4,7 mld PLN w przypadku kredytów złotowych i o ponad 0,2 mld EUR w przypadku walutowych. To oznacza, że spłaty wcze- śniej zaciągniętych zobowiązań w IV kw.

2012 były większe niż nowo przyznane kredyty. Spadek dotyczył zwłaszcza kre- dytów o charakterze bieżącym (o 5,5 mld

PLN); zadłużenie z tytułu kredytów na inwestycje i nieruchomości zmalało w trakcie IV kw. 2012 nieznacznie.

W przypadku kredytów dla gospodarstw domowych oceny oficerów kredytowych odnośnie słabnącego popytu również były dość zgodne z danymi wartościowymi dla całego sektora bankowego. W ciągu IV kw. 2012 wartość kredytów konsump- cyjnych zmalała (o 1,5 mld PLN w przypadku złotowych i 75 mln EUR w przypadku walutowych). To oznacza, że spłaty dotychczasowego zadłużenia były większe niż udzielone nowe kredyty.

W ramach kredytów mieszkaniowych nominalnie zwiększyła się wartość kre- dytów w złotych (o 5,5 mld PLN). Jed- nocześnie zmalała wartość kredytów mieszkaniowych w walutach obcych (we frankach o blisko 0,7 mld CHF, w euro – o ponad 70 mln EUR).

Wykres 16. Tempo przyrostu stanu zadłużenia gospodarstw domowych i przedsiębiorstw (r/r, %)

Uwaga: wzrost wartości kredytów walutowych został skorygowany o zmianę kursu złotego do odpowiednich walut (struktura zadłużenia gospodarstw domowych w CHF i EUR, dostępna od III 2009, założona dla wcześniej-

szego okresu na podstawie III 2009); dla przedsiębiorstw założono, że całość kredytów walutowych jest denomi- nowana w EUR)

Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP -5

0 5 10 15 20 25 30 35 40

I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV

2008 2009 2010 2011 2012

Gospodarstwa domowe Przedsiębiorstwa

(11)

11 Biorąc pod uwagę, iż w proces przyzna- wania kredytów może być wpisana sezo- nowość, warto porównywać stan zadłuże- nia w sektorze bankowym do analogiczne- go okresu roku poprzedniego (r/r, por. wy- kres 16). Tempo wzrostu zadłużenia osłabło zarówno w przypadku przedsię- biorstw, jak i gospodarstw domowych.

W sektorze przedsiębiorstw w tempie nie- co powyżej 6% r/r rósł dług w walucie krajowej; dług w walutach obcych nie zmienił się, co oznacza spadek w wyraże- niu złotowym (z powodu aprecjacji waluty krajowej). W efekcie wzrost zadłużenia po uwzględnieniu efektu kursowego wyniósł niecałe 6% r/r (wobec 14% jeszcze w I kw.

2012). Tempo przyrostu kredytów inwe- stycyjnych i na nieruchomości było nie- znacznie wyższe (blisko 7% r/r), niż pozo- stałych kredytów. Zatem, pomimo spadku tempa przyrostu zadłużenia nadal rosło ono w przypadku finansowania wydatków rozwojowych, co jest dość budujące w sytuacji dużego spowolnienia gospo- darczego. Sytuacja ta świadczy o sporym zróżnicowaniu popytu inwestycyjnego w sektorze przedsiębiorstw. Jednocześnie jednak w IV kw. 2012 zaczęła spadać w ujęciu rocznym kwota depozytów przedsiębiorstw (średnio o ponad 5% r/r).

Fakt ten może prowadzić do dwojakiego wniosku: firmy używają własnych środ- ków do finansowania potrzeb wydatkowo- inwestycyjnych i/lub osiągają mniejsze przychody niż przed rokiem.

Tempo przyrastania kredytów dla osób prywatnych zmalało do mniej niż 3%

r/r (już po uwzględnieniu efektu kursowe- go). Jest to wypadkowa utrzymującego się,

ale słabnącego wzrostu stanu kredytów mieszkaniowych (średnio o ponad 6% r/r ważone kursem) i malejącego zadłużenia z tytułu kredytów konsumpcyjnych (śred- nio o 4% r/r, ważone kursem). Rekomen- dacja „S” skutecznie ograniczyła udziela- nie kredytów mieszkaniowych w walutach obcych: ich wartość w 2012 r. stopniowo rosła coraz wolniej, a w IV kw. 2012 zma- lała średnio o 3% r/r (po uwzględnieniu efektu kursowego). Wzrost kredytów na mieszkania w złotówkach spowolnił do 18% r/r.

Podsumowując, akcja kredytowa za- równo w stosunku do przedsiębiorstw, jak i gospodarstw domowych, wyhamo- wała w IV kw. 2012. Częściowo był to efekt sezonowy, gdyż roczne zmiany stanu zadłużenia firm i gospodarstw domowych z tytułu kredytów mieszkaniowych nadal wykazują wzrost, aczkolwiek słabnący z kwartału na kwartał. Główną przyczyną spadku popytu na kredyty jest osłabienie inwestycji przedsiębiorstw oraz pogorsze- nie się sytuacji dochodowej społeczeń- stwa. W przypadku kredytów mieszkanio- wych zakończenie programu wspierania młodych rodzin przez państwo dodatkowo osłabia ten popyt. W przypadku kredytów konsumpcyjnych rośnie problem przecho- dzenia klientów do instytucji parabanko- wych z powodu rygorystycznych kryte- riów ich udzielania narzuconych przez nadzór bankowy. KNF (Komisja Nadzoru Finansowego) w odpowiedzi na tę sytuację zapowiada zresztą złagodzenie kryteriów w najbliższych miesiącach. W większości banków w I kw. 2013 oczekuje się dalsze- go osłabienia popytu na kredyty.

Kurs walutowy

W IV kw. 2012 miała miejsce dalsza po- prawa bilansu płatniczego. W porównaniu

z III kw. 2012 zmniejszeniu uległ deficyt na rachunku obrotów bieżących (do 13,5

(12)

12 mld EUR w ujęciu 12-miesięcznym, a więc za cały 2012 r.), za sprawą szybciej rosnącego eksportu niż importu, a także poprawą salda transferów bieżących. Po- nadto, duży był napływ zagranicznego kapitału z powodu zakupu polskich papie- rów skarbowych (12,7 mld EUR w całym 2012 r.). Dysparytet stóp procentowych pomiędzy Polską i strefą euro z pewnością zachęcały do zakupu polskich papierów dłużnych. Powyższy napływ kapitału zo- stał częściowo osłabiony dużym odpły- wem środków z tytułu spłat zobowiązań przez polski sektor bankowy (kredyty wa- lutowe) na kwotę 3,7 mld EUR, jak też bezpośrednio zaciągniętych zagranicą dłu- gów przedsiębiorstw (1,5 mld EUR). Zma- lały także bezpośrednie inwestycje zagra- niczne do poziomu 2,9 mld EUR, rekor- dowo niskiego w ciągu ostatnich 12 lat.

Łącznie napływ kapitału wyniósł 8,7 mld EUR wobec 6,5 mld EUR w poprzednim kwartale (tj. za okres X 2011 – IX 2012).

Podsumowując, zmniejszył się deficyt na rachunku bieżącym, ale struktura jego fi- nansowania (kapitał portfelowy plus spłaty zobowiązań versus bezpośrednie inwesty- cje zagraniczne) pozostawała bardzo nie- korzystna.

W rezultacie wzrostu napływu kapitału obserwowaliśmy dalsze umocnienie się złotego. Średni kurs złotego wyniósł w IV kw. 2012 4,11 PLN/EUR (wobec 4,13 w II kw. i 4,24 w I półroczu 2012), a jego zmienność była w ciągu kwartału relatywnie mała. W ujęciu rocznym, a więc w porównaniu z IV kw. 2011, kiedy to obserwowaliśmy znaczną deprecjację naszej waluty, złoty był mocniejszy o 7% r/r.

Zgodnie z badaniami ankietowymi NBP poziom kursu i jego stabilność były po- zytywnie oceniane przez badane przed-

siębiorstwa. Średni kurs walutowy gwa- rantujący opłacalność eksportu to nadal ok.

3,85 PLN/EUR, a graniczny najwyższy – nieco poniżej 4,0 PLN/EUR. Zatem kurs rzeczywisty jest korzystny dla eksporterów i powiększa jego opłacalność oraz daje eksporterom elastyczność cenową w ob- cych walutach. Odsetek firm, które dekla- rowały kurs, jako barierę rozwoju, spadł do poziomu najniższego w historii badań (8,5%). Jednocześnie jednak kurs słabszy niż przed kryzysem (tj. przed 2009 r.) oznacza wyższe koszty obsługi i spłaty kredytów walutowych (głównie mieszka- niowych).

Relacja złotego do pozostałych walut (USD, CHF) zależy od ich kursu w sto- sunku do EUR. W IV kw. 2012 relacja dolara do euro wyniosła średnio 1,30 (wo- bec 1,25 w III kw. 2012). Dolar stracił do euro na fali niepewności odnośnie kom- promisu w Stanach w sprawie budżetu na 2013 r. Brak porozumienia groził tzw.

„klifem fiskalnym” (czyli automatyczną, znaczną redukcją deficytu budżetowego poprzez likwidację od I 2013 ulg podat- kowych i cięcia wydatków, grożących re- cesją). Kompromis pomiędzy Republika- nami i Białym Domem został osiągnięty w ostatniej chwili, a część decyzji odro- czona o 2 miesiące. Na wzmocnienie euro wpłynęła także grudniowa operacja wyku- pu przez Grecję części swojego długu.

W rezultacie w IV kw. 2012 złoty zyskał do dolara 4,1% k/k (z 3,30 PLN/USD średnio w III kw. do 3,17 PLN/USD śred- nio w IV kw.). W ujęciu rocznym apre- cjacja wyniosła 3,5% r/r.

W IV kw. 2012 frank szwajcarski wahał się w przedziale 1,20-1,21 w relacji do euro. W porównaniu z III kw. 2012 średni kurs franka osłabł tylko nieznacznie. Skala umocnienia złotego do franka była więc

(13)

13 zbliżona do umocnienia złotego do euro:

o niecały 1% k/k (do poziomu 3,40 PL- N/CHF). Biorąc pod uwagę, iż kurs franka do euro był nieco silniejszy niż przed ro- kiem, skala wzmocnienia się złotego w ujęciu rocznym wyniosła nieco mniej niż

w przypadku euro: ponad 5% r/r. Obecny poziom kursu jest jednak nadal wysoki w

porównaniu z kursem

z okresu największej fali zaciągania kredy- tów w tej walucie (tj. 2,2 PLN/CHF śred- nio w 2008 r.).

Wykres 17. Kurs złotego w stosunku do najważniejszych walut (EUR, USD, CHF), (PLN, średni w kwartale)

Źródło: zestawienie własne na podstawie NBP

Oczekiwane dalsze cięcia stóp procento- wych NBP zmniejszą dysparytet stóp ze strefą euro i USA, co będzie zniechęcało inwestorów portfelowych do zakupu pol- skich papierów skarbowych. Ponadto, dal- sze spowolnienie tempa wzrostu PKB mo- że podważyć fundamenty polskiej gospo- darki w oczach inwestorów, która nie bę- dzie już przypominała „zielonej wyspy”.

Z drugiej strony, wynegocjowanie w Bruk- seli dużych kwot na rozwój do 2020 r. oraz podjęcie na nowo przez rząd tematu wej- ścia do strefy euro może stanowić element zachęcający kapitał do napływu do Polski.

Paradoksalnie więc, pomimo osłabienia wzrostu gospodarczego, w średnim okresie

złoty może się okazać dość stabilny. Nie należy jednak zapominać, że problemy strefy euro nie zostały rozwiązane. Grecja co prawda otrzymała obie wypłaty w ra- mach drugiego pakietu pomocowego po spełnieniu warunków Trojki, jednakże – zgodnie z szacunkami MFW – potrzeby pożyczkowe po zakończeniu obecnego programu pomocowego będą nadal duże.

Hiszpania zgłosiła formalnie prośbę o do- finansowanie banków z funduszy europej- skich. To częściowo stabilizuje sytuację na rynkach finansowych, bo ucina spekulacje odnośnie wystąpienia takiej potrzeby. Jed- nak poprzez tę decyzję został uznany fakt, że Hiszpania nie jest w stanie sama zara-

2,5 2,7 2,9 3,1 3,3 3,5 3,7 3,9 4,1 4,3 4,5

I II III IV I II III IV I II III IV

2010 2011 2012

PLN/EUR PLN/USD PLN/CHF

(14)

14 dzić swoim problemom, co z kolei posze- rza skalę ryzyka w strefie euro.

Niepewność na europejskich rynkach wa- lutowych będzie powodowała krótkoter-

minowe zawirowania kursu PLN/EUR.

W 2013 r. prognozujemy wahania w przedziale 4,10-4,20 PLN/EUR.

Obraz

Updating...

Cytaty

Updating...

Powiązane tematy :