• Nie Znaleziono Wyników

Rozdział 4. Organizacja Narodów Zjednoczonych…

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2022

Share "Rozdział 4. Organizacja Narodów Zjednoczonych…"

Copied!
32
0
0

Pełen tekst

(1)

Rozdział 4. Organizacja Narodów Zjednoczonych a prawnomiędzynarodowa

regulacja mórz: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość

1

Konrad Jan Marciniak

§ 1. Wprowadzenie

Morza i oceany stanowią prawie 3/4 powierzchni naszej planety (nazywa- nej niemniej jednak Ziemią). Mimo tego „globalnego zakresu” wód morskich (względnie: właśnie z tej przyczyny) nie istnieje współcześnie jedna organi- zacja międzynarodowa z kompleksowym mandatem do regulowania działań państw lub ich obywateli. W istocie współczesne regulacje powstają w wie- lu wyspecjalizowanych organizacjach o znaczeniu globalnym i sektorowym [np. Międzynarodowa Organizacja Morska (IMO) w zakresie transportu mor- skiego, Międzynarodowa Organizacja Dna Morskiego (ISA) w zakresie działal- ności w Obszarze, Organizacja NZ ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) w zakre- sie rybołówstwa czy Międzyrządowa Komisja Oceanograficzna (IOC) UNESCO w zakresie morskich badań naukowych i transferu technologii] lub regionalnym [w szczególności regionalne organizacje zarządzania rybołówstwem (RFMOs) oraz regionalne konwencje morskie zawarte pod auspicjami Programu NZ ds. Środowiska (UNEP)].

Zarazem jednak należy odnotować, że kluczowe regulacje w zakresie mię- dzynarodowego prawa morza powstawały pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych. Z jednej strony, także uwzględniając powyższe uwagi, należy uznać, że jest to najbardziej naturalny „kandydat” organizacji, która mogłaby

1 Wszystkie poglądy wyrażone w artykule pochodzą wyłącznie od autora i nie powinny być przypisywane żadnej z instytucji, z którą on współpracuje.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(2)

(i powinna) podejmować horyzontalne zagadnienia o zakresie globalnym.

Z drugiej strony, już na wstępie niniejszego opracowania warto zwrócić uwagę, że KNZ nie zawiera wyraźnych postanowień kompetencyjnych umożliwiających podejmowanie zagadnień „morskich” w ramach ONZ. Pełne rozwinięcie tego zagadnienia w niniejszym artykule nie będzie możliwie, ale na jego potrzeby na- leży uznać, że takie zagadnienia mieszczą się w ramach ogólnych celów i kom- petencji organów ONZ2.

Niniejsze opracowanie stawia sobie za cel dokonanie przeglądu prawnomię- dzynarodowych kwestii podejmowanych w ramach ONZ, uwzględniając, w mia- rę możliwości, rolę Polski. Zamierzenie to realizowane jest w sposób możliwie horyzontalny. Przedmiotem analizy są zarówno kolejne wysiłki kodyfikacyj- ne podejmowane w ramach ONZ, jak i rola wybranych organów ONZ w regu- lowaniu zagadnień mórz i oceanów. Ponadto, czynione są starania, aby wska- zać na powiązania tematyki prawnomorskiej z innymi zagadnieniami, jak m.in.

zrównoważonym rozwojem i ochroną środowiska. Wreszcie, zasygnalizowane zostaną współczesne tendencje rozwojowe w systemie ONZ.

Zarazem należy podkreślić, że praca organizacji wyspecjalizowanych syste- mu ONZ, a także „poprzedniczki” ONZ (a więc Ligii Narodów), które niewątpli- wie mają znaczenie dla przyjmowania oraz implementacji prawnomiędzynaro- dowych uregulowań dotyczących prawa morza, pozostają jednak poza zakresem niniejszej analizy.

§ 2. Okres kodyfikacji w ramach ONZ:

od I do III Konferencji NZ o prawie morza

Z perspektywy współczesnego prawa morza okres kodyfikacji – tj. trzech konferencji zwołanych pod auspicjami ONZ (w latach: 1958, 1960, 1973–1982) poświęconych tej tematyce – jest niewątpliwie kluczowy. Z drugiej strony, w ra- mach niniejszego opracowania nie jest możliwe pełne omówienie tego procesu.

2 Wyrażonych zwłaszcza w art. 1 ust. 1 (utrzymywanie pokoju i bezpieczeństwa międzynaro- dowego) oraz ust. 3 (współpraca przy rozwiązywaniu międzynarodowych zagadnień o charakterze m.in. gospodarczym i społecznym) KNZ. Znaczenie będą też miały m.in. art. 10 i 13 (kompetencje Zgromadzenia Ogólnego, w tym w zakresie rozwoju prawa międzynarodowego i jego kodyfikacji) oraz art. 55 (międzynarodowa współpraca gospodarcza i społeczna) KNZ. Zob. też oświadczenie Sekretarza Generalnego ONZ na pierwszej sesji III Konferencji o prawie morza, dok. A/CONF.62/

SR.1, 1st Meeting, ust. 7–9.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(3)

Stąd też poniżej zostaną odnotowane tylko podstawowe i przełomowe elementy tego procesu kodyfikacyjnego.

I. Pierwsza Konferencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza

W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na  rolę Komisji Prawa Międzynarodowego (KPM), ustanowionej w 1947 r. przez Zgromadzenie Ogólne w celu postępowego rozwoju i kodyfikacji prawa międzynarodowego. Na swo- im pierwszym posiedzeniu Komisja wyselekcjonowała 14 tematów do kodyfi- kacji, a wśród nich problematykę morza terytorialnego oraz morza otwartego, klasyfikując zarazem tylko ten ostatni temat jako priorytetowy i wyznacza- jąc J.P.A. François (Holandia), jako jego Specjalnego Sprawozdawcę3. Co cieka- we jednak, Zgromadzenie Ogólne, uznając ścisłe powiązanie tematów, poleci- ła KPM priorytetowe traktowanie obu wyżej wskazanych tematów „morskich”4. Komisja przychyliła się do tego wezwania podczas swojej drugiej sesji5. Jednak po przedstawieniu swoich konkluzji Zgromadzeniu w obu powyższych tematach w 1953 r., to ostatnie uznało jednak, że problematyka morza otwartego, morza terytorialnego, ale także strefy przyległej, szelfu kontynentalnego oraz wód po- nad nim są ze sobą związane, zarówno pod względem prawnym, jak i „fizycz- nym”. Z tej przyczyny Zgromadzenie zdecydowało6 o niezajmowaniu się po- szczególnymi aspektami prawa morza, oczekując kompleksowego raportu w tym zakresie.

Wobec powyższego prace Komisji były kontynuowane. Generalnie rzecz ujmując, trwały w okresie 1950–1956 i obejmowały w szczególności rozpa- trzenie 8 raportów Specjalnego Sprawozdawcy, dokumentów przygotowanych przez Sekretariat ONZ, a także uwag rządów7, przedstawionych kilkakrotnie,

3 Report of the International Law Commission on the work of its first Session, 12 April 1949, YILC 1949, vol. I, s. 218, pkt 16 i 20.

4 Rezolucja Nr 374 (IV) z 6.12.1949 r.

5 Report of the International Law Commission on its Second Session, 5 June to 29 July 1950, YILC 1950, vol. II, s. 366, pkt 18.

6 Rezolucja Nr 798 (VIII) z 7.12.1953 r. Zob. też rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ Nr 899 (IX) z 14.12.1954 r.

7 Można zwrócić uwagę na oddzielne Memorandum Polski dotyczące wolności morza otwartego (przedstawione m.in. w związku z zatrzymaniem polskich statków przez Chiny): dok. A/CN.4/L.53 z 6.5.1955 r., Observations of the Government of Poland, concerning freedom of navigation on the high seas. Zob. też dok. A/CN.4/19 z 23.3.1950 r., Replies from Governments to Questionnaires of the International Law Commission, s. 221.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(4)

w odpowiedzi na kolejne raporty i kwestionariusze Komisji. W 1956 r. Komisja przedstawiła swój końcowy raport, zawierający propozycje uregulowań (73 ar- tykuły) we wskazanych przez Zgromadzenie zagadnieniach8. Niemniej jednak częściowo, z uwagi na oryginalny mandat i późniejsze jego modyfikacje, struk- tura tego raportu – z perspektywy dzisiejszego prawa morza jest – nieoczywi- sta. Mianowicie Część pierwsza dotyczy morza terytorialnego, a druga – morza otwartego, w ramach której znalazły się 3 podrozdziały dotyczące: 1) ogólnego reżimu morza otwartego; 2) strefy przyległej; oraz 3) szelfu kontynentalnego.

Zarazem Komisja uznała za zasadne zwołanie konferencji międzyrządowej, któ- ra mogłaby wypracować jedną lub więcej konwencji w analizowanym przedmio- cie. Warto podkreślić, że KPM, przyznając, że poszczególne aspekty prawa mo- rza są ze sobą związane, argumentowała na rzecz podjęcia na takiej konferencji wszystkich z nich, a nie tylko wybranych9.

Zgromadzenie Ogólne przychyliło się do sugestii Komisji i zadecydowało, że stosowna konferencja negocjacyjna powinna być zwołana w 1958 r., a jej man- dat ma obejmować analizę zarówno prawnych, jak i politycznych, gospodar- czych, technicznych oraz biologicznych aspektów prawa morza, na podstawie raportu KPM, a jej rezultatem ma być jedna lub więcej konwencji lub „innych instrumentów”10.

Istotnie, I Konferencja o prawie morza odbyła się w Genewie w okresie 24.2–27.4.1958 r. i uczestniczyło w niej 86 państw, w tym Polska11. Z perspekty- wy niniejszego opracowania warto zwrócić uwagę na następujące, wybrane kwe- stie. Po pierwsze, konferencja miała do dyspozycji nie tylko projekt KPM, lecz

8 Report of the International Law Commission on the Work of its Eighth Session, 23–4 July 1956, YILC 1956, vol. II, s. 256 i n.

9 Ibidem, ust. 27–30.

10 Rezolucja Nr 1105 (IX) z 21.2.1957 r.

11 Jej skład obejmował T. Ocioszyńskiego (Ministerstwo Żeglugi), M. Gąsiorowskiego (MSZ), prof. R. Bierzanka, prof. R. Zaorskiego oraz prof. W. Góralczyka.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(5)

także wiele innych dokumentów przygotowanych przez Sekretariat ONZ12 czy inne organizacje13, a także wstępne komentarze państw14.

Po drugie, z proceduralnej perspektywy, konferencja wybrała Przewod ni czą- cego (reprezentant Tajlandii) oraz 13 wiceprzewodniczących (wśród nich repre- zentant Polski). Same prace konferencji były zorganizowane w 5 Komitetach15. W rezultacie prac konferencji zostały przyjęte (dnia 29.4.1958 r.) cztery umowy międzynarodowe16: Konwencja o szelfie kontynentalnym17, Konwencja o rybo- łówstwie i zachowaniu żywych zasobów morza pełnego18, Konwencję o morzu pełnym19 oraz Konwencję o morzu terytorialnym i strefie przyległej20. Tym sa- mym, mimo pierwotnego dążenia Zgromadzenia Ogólnego, aby KPM przedsta- wiła możliwie kompleksowy projekt dotyczący różnych stref morskich, zezwoliło ono na późniejsze opracowanie odrębnych konwencji – co w istocie miało miej- sce. W konsekwencji ich zakres podmiotowy był zróżnicowany oraz, co więcej, nie utworzyły „jednolitego” reżimu prawa morza. Przynajmniej częściowo owo rozdzielenie jednolitego projektu KPM na cztery oddzielne umowy międzyna- rodowe wiązało się z różnym, jak wówczas oceniano, statusem prawnym po- szczególnych przepisów, z których jedne stanowiły „kodyfikację” (m.in. morze

12 Do bardziej znanych należał dok. A/CONF.13/1, Historic Bays: Memorandum by the Secretariat of the United Nations.

13 M.in. FAO (dok. A/CONF.13/13 dot. żywych zasobów morza związanych z dnem mor- skim czy dok. A/CONF.13/16 dot. gospodarczego znaczenia rybołówstwa w różnych państwach), Światową Organizację Zdrowia (dok. A/CONF.13/16 dot. kontroli przestrzegania przepisów sanitar- nych przez państwo nadbrzeżne w strefie przyległej) oraz Międzynarodową Organizację Lotnictwa Cywilnego (dok. A/CONF.13/31 dot. wolności przelotu samolotów nad poszczególnymi strefami morskimi).

14 Comments by Governments on the Draft Articles Concerning the Law of the Sea Adopted by the International Law Commission at Its Eighth Session, dok. A/CONF.13/5 wraz z Add. 1–4.

15 Zajmowały się one, kolejno: 1) morzem terytorialnym i strefą przyległą; 2) morzem otwartym:

kwestie ogólne; 3) morzem otwartym: rybołówstwo i zachowanie żywych zasobów; 4) szelfem konty- nentalnym; 5) dostępem do morza przez państwa nieposiadające wybrzeża.

16 Dodatkowo, tego samego dnia przyjęto również Protokół w sprawie obowiązkowego rozstrzy- gania sporów, który wszedł w życie 30.9.1962 r. (UNTS, vol. 450, s. 169). Na konferencji przyjęto również 9 rezolucji.

17 Stosunkiem głosów 57 – 3 – 8. Weszła w życie 10.1.1964 r., w tym w stosunku do Polski, a jej stronami jest obecnie 58 państw (Dz.U. z 1964 r. Nr 28, poz. 179, załącznik).

18 Stosunkiem głosów 45 – 1 – 18. Weszła w życie 20.3.1966 r., a jej stronami jest obecnie 39 państw (UNTS, vol. 559, s. 285).

19 Stosunkiem głosów 65 – 0 – 1. Weszła w życie 30.9.1962 r., w tym w stosunku do Polski. Jej stronami są obecnie 63 państwa (Dz.U. z 1963 r. Nr 33, poz. 187, załącznik 2).

20 Stosunkiem głosów 61 – 0 – 2. Weszła w życie 10.9.1964 r., a jej stronami są 52 państwa (UNTS, vol. 516, s. 206).

Wydawnictwo

C.H.Beck

(6)

terytorialne oraz otwarte), a inne „postępowy rozwój” (m.in. szelf kontynen- talny oraz ochrona biologicznych zasobów morza) międzynarodowego prawa morza21.

Po trzecie, podobnie jak w przypadku prac pod auspicjami Ligii Narodów, kwestia szerokości morza terytorialnego okazała się bardzo kontrowersyjna i mimo przyjęcia Konwencji w tej sprawie, nie uzgodniono żadnego przepisu w tym zakresie. Dlatego też jedna z rezolucji przyjętych podczas Konferencji22 zalecała, aby Zgromadzenie zwołało kolejną konferencję kodyfikacyjną w tej materii.

Po czwarte wreszcie, odnotować należy pokrótce podstawowe stanowisko Polski wyrażane przed i podczas I Konferencji23. Mianowicie, Polska uznawała, że: 1) z uwagi na rozbieżne stanowisko poszczególnych państw nie wykształci- ła się norma zwyczajowa dotycząca szerokości morza terytorialnego; 2) w stre- fie przyległej państwa mają możliwość ochrony nie tylko swoich interesów cel- nych, skarbowych, imigracyjnych lub sanitarnych (co uznawał projekt KPM), lecz także mogą ją ustanawiać z uwagi na potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa24; 3) immunitet statków rozciąga się, we wszystkich strefach morskich, także na statki rządowe używane dla celów handlowych; 4) „klasyczna” defini- cja piractwa nie obejmuje współczesnych form tego przestępstwa i powinna ulec modyfikacji; oraz 5) niektóre propozycje dotyczące ochrony żywych zasobów morza również nie są w pełni adekwatne.

II. Druga Konferencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza

Jak wskazano powyżej, kwestia szerokości morza terytorialnego pozo- stała nieuzgodniona, podobnie jak zakres praw rybołówczych. W  świetle

21 R. Zaorski, Konwencje genewskie o prawie morza, Gdynia 1962, s. 28–29.

22 Rezolucja Nr VIII z 27.4.1958 r., Convening of a Second United Nations Conference on the Law of The Sea.

23 Na podstawie: Letter from the  Permanent Mission of Poland to The United Nations z 3.10.1957 r., w: Comments by Governments on the Draft Articles Concerning the Law of the Sea Adopted by the International Law Commission at Its Eighth Session, dok. A/CONF.13/5, s. 98–99, oraz United Nations Conference on the Law of the Sea. Official Records, vol. II: Plenary Meetings, dok. A/CONF.13/38.

24 Szerzej na ten temat: K.J. Marciniak, The Polish Baselines and Contiguous Zone: Remarks From the Perspective of the United Nations Convention on the Law of the Sea, Prawo Morskie 2016, t. XXXII, s. 73 i literatura tam cytowana. W ostatecznym rozrachunku Konferencja nie przyjęła pol- skiego punktu widzenia.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(7)

powyższego Zgromadzenie Ogólne, zgodnie z rekomendacją I Konferencji, zwo- łało II Konferencję o prawie morza25. Odbyła się ona w okresie 17.3–26.4.1960 r.

w Genewie i uczestniczyło w niej 86 delegacji, w tym delegacja z Polski26. Niemniej jednak i tym razem nie udało się uzgodnić spornych kwestii i podczas II Konferencji nie przyjęto żadnej umowy międzynarodowej, a jedynie 2 rezo- lucje27. Odnotować jednak można, że Polska wskazała podczas konferencji, że na podstawie istniejącej praktyki można było wówczas uznawać, iż prawo mię- dzynarodowe pozwalało na ustalanie szerokości morza terytorialnego w zakresie od 3 do 12 mil morskich od linii podstawowej28.

III. Trzecia Konferencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza

Droga prowadząca do III Konferencji o prawie morza była dłuższa i bar- dziej skomplikowana niż w przypadku poprzedzających konferencji. W ra- mach niniejszego opracowania nie sposób w pełni omówić wszystkich zagad- nień w tym kontekście29. Niemniej jednak należy podkreślić kluczowe elementy tego procesu.

Po pierwsze więc, podkreślenia wymaga fakt, że historia III Konferencji w sposób symboliczny rozpoczyna się od słynnego przemówienia ambasado- ra Arvida Pardo (Stałego Przedstawiciela Malty przy ONZ), wygłoszonego 1.11.1967 r. na forum Zgromadzenia Ogólnego30. Zwrócił on uwagę w szczegól- ności na: 1) zagrożenia związane z militaryzacją dna morskiego; oraz 2) zasad- ność wykorzystania minerałów dna morskiego w interesie całej ludzkości31. Z tej przyczyny Malta wnioskowała o przyjęcie traktatu dotyczącego dna morskiego poza granicami jurysdykcji państw, uznając w szczególności ten obszar za wspól- ne dziedzictwo ludzkości. Po dłuższych debatach Zgromadzenie przyjęło rezo- lucję ustanawiającą Komitet ad-hoc ds. badania pokojowego wykorzystania dna

25 Rezolucja Nr 1307 (XIII) z 10.12.1958 r.

26 Tym razem, Przewodniczącym polskiej delegacji był A. Meller-Conrad (Stały Przed sta- wiciel  RP w  Genewie). Reprezentant Polski ponownie pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Konferencji.

27 Second United Nations Conference on the Law of the Sea. Official Records, dok. A/CONF.19/8.

28 Ibidem, s. 67–68.

29 Zob. też J. Symonides, Nowe prawo morza, Warszawa 1986, s. 16–22.

30 Dok. A/C.1/PV.1515, 22nd session of the  General Assembly (First Committee, 1515th meeting).

31 Szersze omówienie w: K.J. Marciniak, Morskie zasoby genetyczne w prawie międzynaro- dowym, Warszawa 2016, s. 314 i n.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(8)

mórz i oceanów poza granicami jurysdykcji państw32. W rezultacie tych prac już następnego roku Zgromadzenie Ogólne zadecydowało o ustanowieniu stałego Komitetu ds. pokojowego wykorzystania dna mórz i oceanów poza granicami jurysdykcji państw (tzw. Sea-Bed Committee)33, który – wśród innych zadań – miał wypracować zasady i normy prawne współpracy państw dotyczące eksplo- atacji dna i podziemia morskiego poza granicami jurysdykcji państw. Komitet funkcjonował przez 4 lata (1969–1973) i doprowadził do przełomowych dla mię- dzynarodowego prawa morza decyzji Zgromadzenia Ogólnego. Już pierwszy rok jego prac zaowocował przyjęciem 4 rezolucji Zgromadzenia Ogólnego w oma- wianej materii34. W rezultacie dalszych prac Komitetu, Zgromadzenie Ogólne przyjęło w 1970 r. słynną Deklarację zasad dotyczących dna mórz i oceanów oraz ich podziemia poza granicami jurysdykcji państw35. Stanowi ona do dziś powo- ływany dokument wyrażający podstawowe zasady związane m.in. z koncepcją wspólnego dziedzictwa ludzkości; odwołanie do niej czyni również preambuła przyjętej później Konwencji o prawie morza z 1982 r.

Po drugie, Zgromadzenie Ogólne, tego samego dnia, kiedy została przyjęta Deklaracja, postanowiło o zwołaniu na rok 1973 III Konferencji o prawie morza.

Wprawdzie dotychczasowe prace koncentrowały się przede wszystkim na kwe- stii dna i podziemia morskiego poza granicami jurysdykcji państw, niemniej jednak Zgromadzenie postanowiło – zgodnie z zasadą, że problemy przestrze- ni morskiej są ściśle ze sobą powiązane i powinny być rozpatrywane jako ca- łość – że mandat Konferencji będzie szerszy i dotyczyć będzie wszystkich stref morskich36.

W istocie, po trzecie, III Konferencja rozpoczęła się w 1973 r. i w wyni- ku 9-letnich negocjacji (1973–1982) rozciągniętych na 11 sesjach, trwających w sumie 585 dni, 10.12.1982 r. w Montego Bay (Jamajka) przyjęto Konwencję Narodów Zjednoczonych o prawie morza (United Nations Convention on the Law of the Sea, UNCLOS)37, nazywaną współcześnie „Konstytucją mórz

32 Rezolucja Nr A/RES/2340 (XXII) z 18.12.1967 r. Polska była członkiem Komitetu ad hoc.

33 Rezolucja Nr A/RES/2467 A (XXIII) z 21.12.1968 r. Polska była członkiem Komitetu.

34 Rezolucje Nr A/RES/2574 A-D (XXIV) z 15.12.1969 r.

35 Rezolucja Nr A/RES/2749 (XXV) z 17.12.1970 r.

36 Rezolucje Nr A/RES/2750 A-C (XXV) z 17.12.1970 r. Dalsze decyzje określające mandat konferencji to: rezolucja Nr A/RES/3029 A (XXVII) z 18.12.1972 r. oraz rezolucja Nr A/RES/3067 (XXVIII) z 16.11.1973 r., w której określono mandat Konferencji, jako „przyjęcie Konwencji doty- czącej wszystkich aspektów prawa morza”, mając m.in. na uwadze listę tematów wskazaną w rezo- lucji Nr 2750 C z 1970 r.

37 Konwencja została przyjęta na podstawie głosowania (na wniosek USA), stosunkiem głosów:

130 – 4 – 17. Cztery państwa głosujące przeciw to: Izrael, Turcja, USA i Wenezuela. Polska, a także Wielka Brytania, Belgia, RFN, Włochy, Holandia, ZSRR i państwa ówczesnego bloku wschodniego

Wydawnictwo

C.H.Beck

(9)

i oceanów”38. Same negocjacje zorganizowane były w ten sposób39, że powoła- no Przewodniczącego Konferencji (H. Amerasinghe ze Sri Lanki; po jego śmier- ci funkcję tę pełnił od 1981 r. T. Koh z Singapuru), Komitet Główny, Komitet Redakcyjny (przewodniczący: A. Beesley, Kanada) oraz trzy komitety meryto- ryczne: Komitet I (przewodniczący: P.B. Engo, Kamerun; głównie uregulowa- nia dot. Obszaru), Komitet II (przewodniczący: A. Aguilar, Wenezuela; głównie uregulowania dot. poszczególnych stref morskich) oraz Komitet III (przewodni- czący: A. Jankov, Bułgaria; głównie uregulowania dotyczące ochrony środowiska morskiego, morskich badań naukowych oraz transferu technologii)40.

Należy tu wyraźnie podkreślić, że negocjacje w omawianym przypadku nie tylko były dłuższe (niż podczas I oraz II Konferencji), ale też przejawiały kil- ka innych cech specyficznych41. Mianowicie tym razem KPM nie przygoto- wała projektu przepisów, które miałyby być przedmiotem dalszych negocjacji, a wszystkie kwestie musiały być bezpośrednio negocjowane i uzgadniane przez państwa. Było to związane m.in. z tym, że wiele kwestii „morskich” było postrze- ganych nie tylko z perspektywy prawnej, lecz także politycznej42.

Ponadto na potrzeby III Konferencji przyjęto zasadę (po raz pierwszy w ra- mach konferencji oenzetowskiej), że decyzje podejmowane są w drodze konsen- susu (nie zaś głosowania większościowego), chyba że wyczerpano wszystkie spo- sobności jego osiągnięcia43. Co więcej, znów w przeciwieństwie do I Konferencji, tym razem zadecydowano się na negocjację jednej umowy międzynarodowej

wstrzymały się od głosu. Liberia i Ekwador nie wzięli udziału w głosowaniu. Konwencja weszła w życie dopiero 16.11.1994 r., a jej stronami jest obecnie 167 państw, w tym Polska (od dnia 13.11.1998 r.), a także dodatkowo UE.

38 T.T.B. Koh, A Constitution for the Oceans, podsumowanie jego wypowiedzi z 6 i 11.12.1982 r., dostępne na: http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/convention_overview_conven- tion.htm (dostęp: 22.12.2017 r.). Zob. też J. Symonides, Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza z perspektywy ćwierćwiecza, w: C. Mik, K. Marciniak (red.), Konwencja NZ o prawie morza z 1982 r. w piętnastą rocznicę wejścia w życie, Toruń 2009, s. 20–21.

39 Szerzej: J. Symonides, Nowe prawo, s. 22–34.

40 Zob. dok. A/CONF.62/SR.2, 2nd Meeting-7th Meeting.

41 Szerzej na ten temat: J. Symonides, Nowe prawo, s. 22–34; A. Boyle, Ch. Chinkin, The Making of International Law, Oxford University Press 2007, s. 144–148; J. Harrison, Making the Law of the Sea, Cambridge University Press 2011, s. 39–40; R. Churchill, The 1982 United Nations Convention on the Law of the Sea, w: D. Rothwell, A.O. Elferink, K. Scott, T. Stephens (eds.), The Oxford Handbook of the Law of the Sea, OUP 2016, s. 25 i n.

42 Z tej też przyczyny, już na wcześniejszym etapie prac (w okresie 1967–1973) kolejne etapy procesu przednegocjacyjnego były podejmowane przez I Komitet (polityczny) Zgromadzenia Ogólnego, nie zaś VI (prawny).

43 B. Buzan, Negotiating by Consensus: Developments in Technique at the United Nations Conference on the Law of the Sea, AJIL 1981, vol. 75, s. 324–348.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(10)

poruszającej wszystkie aspekty prawa morza (uniemożliwiając tym samym „se- lektywne” wiązanie się przez państwa niektórymi grupami uregulowań). W re- zultacie prowadziło to do charakterystycznego dla Konwencji podejścia „pa- kietowego” (ang. package deal)44, gdzie kompromisy osiągano między wieloma grupami negocjacyjnymi i nierzadko czyniąc ustępstwa w różnych, formalnie niepowiązanych ze sobą, przepisach negocjowanej umowy. W rezultacie uzgod- niony tekst reprezentował często „najniższy wspólny mianownik”.

Powyższe spostrzeżenia należy uzupełnić o  przypomnienie, że z  uwa- gi na  zmiany geopolityczne na  świecie (m.in. proces dekolonizacji), w  III  Konferencji uczestniczyło prawie dwukrotnie więcej państw niż w I Konferencji (wzrost z 86 do 160). Tworzyły one również frakcje negocja- cyjne, klasyczne dla ONZ (np. Grupa 77) lub specyficzne tylko dla negocjacji podczas III Konferencji (np. Grupa państw archipelagowych czy Grupa państw bez dostępu do morza i o niekorzystnym położeniu geograficznym), uzgadniając swoje stanowiska nierzadko na nieoficjalnych spotkaniach.

Następnie, po czwarte, odnotować należy aktywną rolę Polski podczas III Konferencji. Reprezentant delegacji Polski piastował funkcję wiceprzewodni- czącego Konferencji. Polska angażowała się również w prace w poszczególnych Komitetach, a także nieformalnych grupach negocjacyjnych (jak m.in. w gru- pie państw o niekorzystnym położeniu oraz grupie państw opowiadających się za przyjęciem „zasady sprawiedliwości” jako podstawy rozgraniczania wyłącznej strefy ekonomicznej i szelfu kontynentalnego45.

IV. Konwencja NZ o prawie morza: wejście w życie i porozumienia implementacyjne

46

Długi okres negocjacji Konwencji nie sprawił bynajmniej, że Konwencja szybko weszła w życie. Mimo że została otwarta do podpisu 10.12.1982 r. i już tego samego dnia ratyfikowało ją Fidżi, na wymagane 60 dokumentów raty- fikacyjnych, a następnie wejście w życie Konwencji trzeba było czekać aż do

44 H. Caminos, M. Molitor, Progressive Development of International Law and the Package Deal, AJIL 1985, vol. 79, Issue 4, s. 871–890.

45 Informacje za: J. Symonides, Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza – w 30 lat od jej przyjęcia, Prawo Morskie 2012, t. XXVIII, s. 14. Jak dodatkowo wskazuje cytowany Autor:

„Skład delegacji zmieniał się, ale za jej trzon można uznać kilka osób reprezentujących zaintereso- wane resorty: A. Olszówkę, L. Łukasika, J. Vonau oraz komandora E. Łącznego i H. Ubę. Nauka prawa morza była reprezentowana przez W. Góralczyka, A. Straburzyńskiego i J. Symonidesa”.

46 Fragment pracy częściowo oparty na wcześniejszych rozważaniach zawartych w: K.J. Mar ci- niak, Morskie zasoby, s. 107–112.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(11)

16.11.1994 r. (16.11.1993 r. ostatni wymagany dokument ratyfikacyjny zło- żyła Gujana)47. Jednym z podstawowych problemów, który opóźniał jej wej- ście w życie, był sprzeciw państw rozwiniętych (w szczególności USA, po wy- borze Ronalda Reagana na Prezydenta w 1981 r.) wobec rozwiązań przyjętych w odniesieniu do Obszaru (Część XI UNCLOS), tj. dna i podziemia morskie- go poza granicami jurysdykcji państw. W rezultacie uniwersalne uczestnictwo państw w nowo wynegocjowanym instrumencie prawnym stanęło pod znakiem zapytania. Jak stwierdził Sekretarz Generalny NZ Perez de Cuellar w 1991 r.:

„Obecna sytuacja, w której występuje bezprecedensowa liczba 159 sygnatariu- szy Konwencji, ale tylko 51 dokumentów ratyfikacji lub przystąpienia – wszyst- kie poza jednym [tj. Islandii – przyp. K.J.M.] pochodzące z państw rozwijających się – jest wysoce niezadawalająca. Powstaje poważna groźba, że taka sytuacja do- prowadzi do erozji delikatnej równowagi osiągniętej w Konwencji”48.

W tym stanie rzeczy Sekretarz Generalny NZ podjął starania, aby zapew- nić możliwie powszechną zgodę co do Konwencji (a zwłaszcza jej części XI)49. Przybrały one kształt nieformalnych konsultacji (15 rund), które miały miej- sce w latach 1990–199450. Zakończyły się one przedstawieniem raportu przez Sekretarza Generalnego NZ, w którym zaprezentował on projekt porozumienia, przyjętego następnie przez Zgromadzenie Ogólne dnia 28.7.1994 r.51 i nazwa- nego Porozumieniem w sprawie implementacji Części XI Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 10.12.1982 r.52 Jak można uznać, cel przyświe- cający Porozumieniu (wyrażony w jego preambule: „pragnąc ułatwić powszech- ne uczestnictwo państw w Konwencji”) został osiągnięty i tego samego roku Konwencja o prawie morza weszła w życie.

Odnotować też należy, że Konwencja i Porozumienie są ze sobą ściśle po- wiązane. Mianowicie, po pierwsze, każdy dokument ratyfikacyjny lub dokument formalnego potwierdzenia albo przystąpienia do Konwencji stanowi również

47 Por. art. 308 UNCLOS.

48 Oświadczenie Sekretarza Generalnego ONZ z 11.12.1991 r. Cytat za: E.D. Brown, ‘Neither ne- cessary nor prudent at this stage’. The regime of seabed mining and its impact on the universality of the UN Convention on the Law of the Sea, Marine Policy 1993, vol. 17, Issue 2, s. 81.

49 D.H. Anderson, Efforts to Ensure Universal Participation in the United Nations Convention on the Law of the Sea, ICLQ 1993, vol. 42, Issue 4, s. 661–663.

50 Zgromadzenie Ogólne NZ zaprosiło wszystkie państwa do udziału w tych konsultacjach.

Zob. rezolucja Nr A/RES/48/28 z 9.12.1993 r., pkt 5.

51 Rezolucja Nr A/RES/48/263 z 28.7.1994 r. (przyjęta stosunkiem głosów: 121 – 0 – 7).

52 Dz.U. z 2002 r. Nr 59, poz. 543, Załącznik. Obecnie 150 państw jest stroną Porozumienia.

Dla Polski weszło ono w życie 13.11.1998 r. Stroną jest również Unia Europejska – od 1.4.1998 r.

Porozumienie, zgodnie z jego art. 7, było stosowane tymczasowo od dnia 16.11.1994 r. – tj. od dnia wejścia w życie UNCLOS.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(12)

wyrażenie zgody na związanie się Porozumieniem (art. 4 ust. 1) oraz, po drugie, postanowienia Porozumienia i Części XI Konwencji powinny być interpretowa- ne i stosowane łącznie, jako jednolity dokument, aczkolwiek w przypadku roz- bieżności postanowienia Porozumienia przeważają (art. 2 ust. 1)53.

Drugim porozumieniem uzupełniającym reżim prawny ustanowiony w Konwencji o prawie morza stała się Umowa w sprawie wykonania postano- wień Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 10.12.1982 r. od- noszących się do ochrony i zarządzania zasobami rybnymi międzystrefowy- mi i zasobami rybnymi masowo migrującymi, zawarta 4.8.1995 r.54 (dalej jako Umowa). Rozwija ona dość ogólnie sformułowane postanowienia Konwencji dotyczące zarządzania i ochrony określonych kategorii żywych zasobów morza (art. 63 i 64 oraz 118 i 119 UNCLOS) i jako cel stawia sobie: „zapewnienie dłu- goterminowej ochrony i zrównoważonego wykorzystania zasobów rybnych mię- dzystrefowych i zasobów rybnych masowo migrujących, w drodze efektywnego wykonywania odpowiednich postanowień Konwencji” (art. 2 Umowy).

Warto przy tym zaznaczyć, że Umowa nie zawiera rozwiązania analogiczne- go do tego, przyjętego w art. 2 Porozumienia. Zgodnie bowiem z art. 4 Umowy jest ona interpretowana i stosowana w kontekście Konwencji i w sposób zgodny z Konwencją. Ponadto, w przeciwieństwie do Porozumienia z 1994 r., Umowa i Konwencja nie są postrzegane jako „jednolity dokument”. Nie jest także ko- nieczne, aby państwo związało się Konwencją o prawie morza, zanim stanie się stroną Umowy z 1995 r. Z tej perspektywy Umowa jest samodzielną umową mię- dzynarodową i, przykładowo, USA są jej stroną, mimo że nadal nie ratyfikowały UNCLOS oraz Porozumienia z 1994 r.

Reasumując, trzeba zauważyć, że obecny system prawa morza obejmu- je UNCLOS oraz Porozumienie z 1994 r., które są ze sobą immanentnie zwią- zane, oraz Umowę z 1995 r., która – choć też ma charakter implementacyjny do UNCLOS – funkcjonuje jako samodzielny traktat. Co zostanie rozwinięte w dalszych rozważaniach, poza systemem normatywnym utworzonym przez Konwencję, ustanowiła ona również system instytucjonalny.

53 W istocie więc Porozumienie z 1994 r., choć z nazwy jedynie „implementacyjne”, zmienia w rzeczywistości niektóre postanowienia UNCLOS. Szerzej na ten temat: E.D. Brown, The 1994 Agreement on the Implementation of Part XI of the UN Convention on the Law of the Sea: break- through to universality?, Marine Policy 1995, vol. 19, No. 1, s. 9 i n.; A. Boyle, Further Development of the 1982 Convention on the Law of the Sea: Mechanisms for Change, w: D. Freestone, R. Barnes, D.M. Ong (eds.), The Law of the Sea. Progress and Prospects, OUP 2006, s. 41–43.

54 Dz.U. z 2007 r. Nr 10, poz. 64. Stronami Umowy są obecnie 84 państwa oraz Unia Europejska (od dnia 19.12.2003 r.). Dla Polski weszła ona w życie dnia 14.3.2006 r.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(13)

V. Kodyfikacja prawa morza w ramach ONZ: wnioski

Jak pokazuje powyższy przegląd, kodyfikacja współczesnego międzynarodo- wego prawa morza dokonała się głównie pod auspicjami ONZ. Należy tu wska- zać, że kluczową rolę w tym zakresie odegrał organ plenarny – Zgromadzenie Ogólne, które, po pierwsze, było inicjatorem procesu. Po drugie, nie do przece- niania jest rola KPM, organu pomocniczego Zgromadzenia Ogólnego, jako in- stytucji, w której dokonała się istotna praca merytoryczna oraz przygotowawcza, poprzedzająca I Konferencję. Z tym ostatnim zagadnieniem wiąże się również to, że kodyfikacja odbywała się z aktywnym udziałem państw, które przesyłały swo- je uwagi oraz postrzeganie praktyki międzynarodowej w poszczególnych dzie- dzinach prawa morza, wpływając zarazem na ostateczny kształt prac Komisji.

Naturalnie, ostateczna forma umów międzynarodowych została wynegocjowa- na już na konferencjach międzyrządowych, również zwołanych pod auspicjami ONZ.Z tej perspektywy, ostatnia, III Konferencja miała charakter odmienny, jako że była przedmiotem bezpośrednich negocjacji między państwami, bez uprzed- niego procesu przygotowawczego i kodyfikacyjnego prowadzonego przez KPM.

§ 3. Instytucje utworzone na mocy Konwencji o prawie morza

I. Zagadnienia wstępne

Nie tylko geneza UNCLOS jest ściśle związana z ONZ. Należy również zwró- cić uwagę, że na mocy Konwencji powstało wiele instytucji i ciał, które – choć formalnie nie stanowią organów czy organizacji wyspecjalizowanych ONZ – są jednak z Organizacją funkcjonalnie, w różny sposób, związane. Mimo więc tego, że negocjatorzy byli świadomi istniejących już wówczas instytucji i ich roli w re- gulowaniu różnych kwestii „morskich” (choćby FAO czy IMO) – i Konwencja wielokrotnie na ich pracy polega55 – uznano za zasadne i konieczne powołanie także nowych. Jest to niewątpliwie konsekwencja uznania, jak wskazuje pream- buła UNCLOS, potrzeby ustanowienia „porządku prawnego dla mórz i oceanów”.

55 Konwencja wielokrotnie odwołuje się do konieczności współpracy państw na forum wła- ściwych organizacji międzynarodowych czy do konieczności przestrzegania standardów przyję- tych przez właściwe organizacje międzynarodowe. Szerzej: T. Treves, The Law of the Sea „System” of Institutions, MPYUNL 1994, vol. 2, s. 327 i n.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(14)

W pierwszej kolejności należy wskazać dwie autonomiczne organizacje międzynarodowe, powołane na mocy UNCLOS, a więc: 1) Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza (ang. International Tribunal for the Law of the Sea, ITLOS) oraz 2) Międzynarodową Organizację Dna Morskiego (ang. International Seabed Authority, ISA). Następnie należy wymienić Komisję Granic Szelfu Kontynentalnego (ang. Commission on the Limits of the Continental Shelf, CLCS), która – choć organizacją międzynarodową nie jest – ma duże znacze- nie dla implementacji niektórych postanowień Konwencji. Wreszcie, po trze- cie, należy podkreślić, że corocznie odbywa się również spotkanie państw – stron Konwencji o prawie morza (Meeting of States Parties to the Convention, tzw. SPLOS). Już na tym etapie analizy trzeba zwrócić uwagę na fakt, że w przy- padku CLCS oraz SPLOS zaplecze administracyjno-techniczne ich prac zapew- niane jest przez Wydział ds. Spraw Oceanicznych i Prawa Morza (ang. Division of Ocean Affairs and the Law of the Sea, DOALOS), ulokowany w ramach Biura Prawnego Sekretariatu ONZ.

Nie sposób w ramach niniejszego opracowania omówić szczegółowo roli i kompetencji poszczególnych wskazanych powyżej instytucji. Należy jednak od- notować ich podstawowe cechy i funkcje.

II. Spotkanie państw – stron Konwencji

Przedmiotowe rozważania należy rozpocząć od roli SPLOS, którego umo- cowanie w konwencji jest relatywnie słabe. Artykuł 319 ust. 2 lit. e UNCLOS obliguje jedynie Sekretarza Generalnego do „zwoływania niezbędnych spotkań państw-stron zgodnie z niniejszą konwencją”. W praktyce SPLOS odbywa się w głównej siedzibie ONZ corocznie56, począwszy od roku 1994 (tj. od wejścia w życie UNCLOS)57.

Zgodnie z przytoczonym przepisem Konwencji mandat SPLOS wynika głównie z niej samej. Wobec tego tradycyjnie agenda SPLOS obejmuje: 1) roz- patrzenie corocznego raportu z działalności ITLOS58; 2) rozpatrzenie raportu

56 Zob. rezolucje: Nr 37/66 z 3.12.1982 r., ust. 7; Nr A/RES/49/28 z 19.12.1994 r., ust. 10; oraz Nr A/RES/52/26 z 2.3.1998 r., ust. 11. Zob. też Regulamin spotkań państw-stron Konwencji, decyzja SPLOS/2/Rev.4 z 24.1.2005 r. (zasady 3 oraz 4).

57 Polska uczestniczyła w inauguracyjnym posiedzeniu SPLOS jako obserwator, nie będąc jeszcze stroną UNCLOS.

58 Ten akurat element nie wynika wprost z wymogów konwencyjnych i ma charakter inno- wacyjny. Zob. J. Harrison, The Law of the Sea Institutions, w: D. Rothwell, A.O. Elferink, K. Scott, T. Stephens (eds.), The Oxford Handbook of the Law of the Sea, OUP 2016, s. 381–382.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(15)

finansowego ITLOS oraz zatwierdzenie budżetu Trybunału (w cyklu dwulet- nim)59; 3) wybory sędziów Trybunału (w przypadku wystąpienia wakatów)60; 4) przyjęcie informacji z działalności ISA; 5) rozpatrzenie raportu z działalno- ści CLCS; 6) wybory członków CLCS (w przypadku wystąpienia wakatów)61. Dodatkowo; 7) Sekretarz Generalny corocznie przedstawia spotkaniu państw – stron Konwencji raport nt. oceanów i prawa morza.

Jak można zaobserwować, rola SPLOS ma w przeważającej mierze charakter administracyjno-wyborczy w relacji do niektórych pozostałych instytucji utwo- rzonych na mocy Konwencji. W przeciwieństwie więc do m.in. wielostronnych umów z zakresu ochrony środowiska, UNCLOS nie przewiduje roli spotkań państw – stron Konwencji jako organu dokonującego przeglądu wykonywania konwencji czy jego roli w przyjmowaniu poprawek Konwencji lub powoływania organów pomocniczych62. W istocie, kwestia możliwości podejmowania przez to ciało merytorycznych zagadnień interpretacji i stosowania UNCLOS była i po- zostaje kwestią sporną wśród państw od co najmniej 1997 r.63

III. Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza

Międzynarodowy Trybunał Praw Morza (ITLOS)64, z siedzibą w Hamburgu, jest instytucją sądową utworzona na mocy Konwencji65, aczkolwiek niejedy- ną, która może rozpatrywać spory dotyczące interpretacji bądź stosowania UNCLOS66. Siłą rzeczy, z uwagi na swój sądowy charakter, ITLOS jest auto- nomiczną instytucją, niemniej jednak związaną z funkcjonowaniem pozosta- łych ciał utworzonych w Konwencji. Po pierwsze więc, jak wskazano powyżej,

59 Art. 19 Aneks VI UNCLOS.

60 Art. 4 Aneks VI UNCLOS.

61 Art. 2 Aneks II UNCLOS.

62 Por. np. rolę Konferencji Stron określoną w art. 23 Konwencji o różnorodności biologicznej, sporządzonej w Rio de Janeiro 5.6.1995 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 184, poz. 1532) czy Konferencji Stron, określonej jako „najwyższy organ” Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 9.5.1992 r., art. 7 (Dz.U z 1996 r. Nr 53, poz. 238 ze zm.).

63 Na wniosek Nowej Zelandii włączono wówczas do agendy SPLOS nowy punkt: the role of the Meeting of States Parties in reviewing ocean and law of the sea issues, SPLOS/20 z 20.3.1997 r., ust. 33.

64 Szersze uwagi nt. Trybunału można znaleźć w: J. Symonides, Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza – specyfika, orzecznictwo, perspektywy, GSP 2013, t. XXIX, s. 213–234.

65 Art. 287 oraz Aneks VI UNCLOS.

66 Konwencja przewiduje również możliwość wniesienia sporów do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, trybunału arbitrażowego ustanowionego na mocy Aneksu VII bądź spe- cjalnego trybunału arbitrażowego ustanowionego na mocy Aneksu VIII UNCLOS.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(16)

21 sędziów Trybunału67 wybiera, co do zasady w cyklu 3-letnim, na 9-letnią ka- dencję, SPLOS; również budżet Trybunału (i jego wykonanie) podlega kontroli państw – stron Konwencji.

Po drugie, z uwagi na szczególną wagę (i skomplikowanie) spraw dotyczą- cych Obszaru (czyli dna i podziemia morskiego poza granicami jurysdykcji państw) Konwencja przewiduje, że w strukturze ITLOS obowiązkowo funkcjo- nuje Izba Sporów Dotyczących Dna Morskiego, która ma kompetencje do rozpa- trywania sporów oraz wydawania opinii doradczych w tych sprawach68.

Generalnie, jurysdykcja Trybunału obejmuje spory dotyczące interpretacji lub stosowania Konwencji, a także wszelkie inne sprawy wyraźnie przewidzia- ne w innej umowie międzynarodowej przyznającej Trybunałowi kompetencję69. Dodatkowo zarówno Izba Sporów Dna Morskiego, jak i Trybunał mogą wyda- wać opinie doradcze70.

Na zakończenie tych rozważań należy zwrócić uwagę, że powiąza- nie Trybunału z systemem oenzetowskim przejawia się również w tym, że w 1997 r. Trybunał zawarł z ONZ specjalne porozumienie o współpracy71 (przewidujące współpracę w  wymianie dokumentów oraz informacji oraz współpracę w sprawach kadrowych), a także w 2010 r. w sprawie rozszerze- nia kompetencji Trybunału Apelacyjnego Narodów Zjednoczonych do sporów

67 Od 1.10.2005 r. sędzią ITLOS wskazanym przez Polskę jest prof. S. Pawlak (wybrany po- nownie 1.10.2014 r. na kolejną kadencję).

68 Art. 186–191 UNCLOS. Dotychczas Izba wydała jedną opinię doradczą z 1.2.2011 r. w sprawie odpowiedzialności państw poręczających za jednostki w związku z ich działalnością w Obszarze.

69 Art. 286 oraz art. 21 Aneksu VII UNCLOS. Warto wskazać, że wśród 25 orzeczeń w sprawach spornych, które dotychczas wydał Trybunał, istotna część dotyczyła dość specyficznego rodzaju po- stępowania, a więc niezwłocznego zwolnienia statków (ang. prompt release cases), prowadzonego w oparciu o art. 292 UNCLOS. Do Trybunału wpłynęły dotychczas tylko dwie „klasyczne” sprawy morskie dot. delimitacji obszarów morskich: Bangladesz v. Mjanma (wyrok z 2012 r.) oraz Ghana v. Wybrzeże Kości Słoniowej (wyrok z 2017 r.).

70 Tak jak jednak fakt wydawania opinii doradczych przez Izbę ma wyraźną podstawę w UNCLOS, tak kwestia kompetencji Trybunału jako całości do wydania opinii doradczych po- zostaje kwestią sporną. Niemniej jednak, Trybunał wydał dotychczas jedną taką opinię: opinia do- radcza z 2.4.2015 r. z inicjatywy subregionalnej komisji ds. rybołówstwa (SFRC), zob. zwłaszcza ust. 37–69.

71 Agreement on Cooperation and Relationship Between the  United Nations and The International Tribunal For the Law of the Sea, sporządzone w Nowym Jorku, dnia 18.12.1997 r.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(17)

pracowniczych samego Trybunału72. Wreszcie, Trybunał ma status obserwatora w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ73.

IV. Międzynarodowa Organizacja Dna Morskiego

Międzynarodowa Organizacja Dna Morskiego, z  siedzibą na  Jamajce (Kingston), jest instytucją, za pośrednictwem której państwa – strony Konwencji

„organizują i kontrolują działalność w Obszarze, w szczególności w celu zarzą- dzania zasobami Obszaru”74. Specyfika Organizacji polega m.in. na tym, że Obszar i jego zasoby zostały uznane za wspólne dziedzictwo ludzkości75, a wszel- kie prawa do zasobów przysługują ludzkości jako całości76, w imieniu której działa właśnie ISA. Organizacja formalnie powstała wraz z wejściem w życie Konwencji (tj. od 1994 r.), a uzyskała pełną zdolność do działania w 1996 r.77.

Sposób i zasady działalności ISA są dość skomplikowane78, w tym więc miej- scu ograniczyć się należy do następujących stwierdzeń. Po pierwsze, struktu- ra Organizacji obejmuje: 1) Zgromadzenie, jako najwyższy organ Organizacji (składające się ze wszystkich jej członków); 2) Radę, jako organ wykonawczy (składającą się z 36 członków wybieranych na czteroletnią kadencję)79; oraz 3) Sekretariat. Pracę Rady wspomagają dwa organy: Komisja Prawno-Techniczna oraz Komitet Finansowy80.

Po drugie, dotychczas podstawowym wynikiem prac ISA jest tzw. Kodeks Wydobywczy (ang. Mining Code), a  więc zestaw uregulowań prawnych

72 Agreement between the United Nations and the International Tribunal for the Law of the Sea extending the competence of the United Nations Appeals Tribunal with Respect to Applications Alleging Non-Compliance with the Terms of Appointment or Contracts of Employment of Staff Members of the Registry, sporządzone w Nowym Jorku dnia 13.7.2010 r.

73 Rezolucja Nr A/RES/51/204 z 28.2.1997 r.

74 Art. 157 ust. 1 UNCLOS.

75 Art. 136 UNCLOS.

76 Art. 137 ust. 2 UNCLOS.

77 Zob. https://www.isa.org.jm/authority (dostęp: 22.12.2017 r.).

78 Dość powiedzieć, że Część XI UNCLOS (która dotyczy Obszaru) jest najdłuższa w całej Konwencji (prawie 70 artykułów) i dodatkowo zastosowanie ma tu Porozumienie z 1994 r. Szerzej na ten temat: K.J. Marciniak, Morskie zasoby, s. 356 i n.; F.H. Paolillo, The Institutional Arrangements for the International Sea-Bed and Their Impact on the Evolution of International Organizations, RdC 1984, vol. 188.

79 Pracom Rady przewodniczy Prezydent, wybierany każdorazowo na  dorocznej sesji.

Przedstawiciel Polski pełnił tę funkcje 4 razy: https://www.isa.org.jm/authority/council-presidents (dostęp: 22.12.2017 r.). Polska była też członkiem Rady we wszystkich dotychczasowych składach Rady.

80 Polska jest reprezentowana w obu tych ciałach.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(18)

(dotyczących, póki co, fazy poszukiwań, a nie samego wydobycia minerałów) przygotowanych w relacji do różnych kategorii zasobów mineralnych Obszaru81.

Po trzecie, działania w Obszarze mogą być prowadzone w szczególności przez państwa bądź osoby fizyczne, o ile państwa za nie poręczą82. Działalność ta jest prowadzona na mocy stosownych kontraktów zawieranych przez podmiot zainteresowany z ISA; zwarto ich dotychczas 23.

Po czwarte, warto zwrócić uwagę, że na mocy Porozumienia z 1987 r.83 w Polsce (Szczecin) działa Wspólna Organizacja Interoceanmetal (IOM)84, któ- ra zawarła w 2001 r. kontrakt z ISA na działkę, o wielkości 75 000 km2, w obsza- rze Clarion-Clipperton85.

Wreszcie, po piąte, należy zauważyć, że również ISA zawarła Porozumienie o współpracy z ONZ86, a także ma status obserwatora w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ87.

V. Komisja Granic Szelfu Kontynentalnego

Ostatnią z instytucji utworzonych na mocy Konwencji jest Komisja Granic Szelfu Kontynentalnego, która ukonstytuowała się w 1997 r. Jej rola wiąże się z faktem, że Konwencja dopuszcza sytuacje, w których państwo może wyzna- czyć zewnętrzną granicę szelfu kontynentalnego rozciągającą się poza 200 mil

81 Zob. https://www.isa.org.jm/mining-code (dostęp: 22.12.2017 r.). Obecnie, przyjęte regulacje dotyczą badań i poszukiwania minerałów, nie zaś samego ich wydobycia (które, na komercyjną skalę, jeszcze się nie rozpoczęło).

82 Art. 153 ust. 2 UNCLOS, Aneks III (m.in. art. 2–4) UNCLOS, rozdz. 1 oraz 2 Aneksu Porozumienia z 1994 r. Konwencja przewidziała również utworzenie Przedsiębiorstwa, które pier- wotnie miało prowadzić działalność w Obszarze, ale jego rola została ograniczona w Porozumieniu z 1994 r. Kwestia poręczania państwa za działalność podmiotów prywatnych była przedmiotem cy- towanej powyżej opinii doradczej ITLOS z 2011 r.

83 Porozumienie o utworzeniu wspólnej organizacji INTEROCEANMETAL w celu prowa- dzenia prac w zakresie poszukiwania, rozpoznawania i przygotowania do przemysłowego zagospo- darowania konkrecji żelazomanganowych, sporządzone w Moskwie 27.4.1987 r. Obecnie, członkami IOM są, poza Polską: Bułgaria, Czechy, Kuba, Słowacja oraz Rosja. Zob. też: http://www.iom.gov.pl/

story.php (dostęp: 22.12.2017 r.).

84 Na temat statusu IOM zob. K. Karski, Osoba prawna prawa wewnętrznego jako podmiot prawa międzynarodowego, Warszawa 2009, s. 368 i n.

85 Kontrakt został pierwotnie zawarty na 15 lat, a obecnie przedłużony na kolejne 5, na mocy decyzji Rady z 18.7.2016 r., Nr ISBA/22/C/21.

86 Agreement Concerning the Relationship between the United Nations and the International Seabed Authority, sporządzone w Nowym Jorku dnia 14.3.1997 r.

87 Rezolucja Nr A/RES/51/6 z 4.11.1996 r.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(19)

morskich od linii podstawowej88. W takiej jednak sytuacji państwo powin- no przedstawić informacje Komisji, która to wydaje zalecenia, a dopiero gra- nice szelfu ustalone przez to państwo na podstawie tych zaleceń są ostateczne i wiążące89.

Stąd rola Komisji jest współcześnie prawnie (a pośrednio także gospodarczo oraz politycznie) doniosła. Należy tu zaznaczyć, że dotychczas do Komisji wpły- nęło 78 wniosków (niektóre wnioski były modyfikowane, a inne są zaledwie in- formacją wstępną), a Komisja wydała dopiero 29 zaleceń (z których nie wszyst- kie kończą postępowanie w sprawie danego wniosku). Sama Komisja szacuje, że tylko dokończenie prac nad obecnymi wnioskami potrwa do ok. 2030 r., z cze- go nie obejmuje to prac nad wnioskami, co do których przekazano obecnie je- dynie wstępną informację oraz, naturalnie, wniosków, które dopiero wpłyną do Komisji90. W praktyce, kwestia ta budzi wiele kontrowersji, m.in. co do finanso- wania, sposobu prac Komisji, a także potencjalnie długiego okresu oczekiwania przez państwa na zalecenia dotyczące wniosku danego państwa91.

Po drugie, odnotować należy, że Komisja składa się z 21 ekspertów z zakre- su geologii, geofizyki lub hydrografii, wybieranych na 5 lat, którzy w pełnieniu swojej funkcji są niezależni92.

Po trzecie, przypomnieć należy, że Komisja jest silnie związana funkcjonalnie z ONZ, ponieważ to w jej głównej siedzibie odbywają się jej prace, a DOALOS dostarcza zaplecza administracyjnego dla prac CLCS. Jak też wspomniano, na corocznych spotkaniach państw – stron Konwencji dyskutowanych jest wiele tematów związanych z funkcjonowaniem CLCS.

88 Art. 76 ust. 4–5 UNCLOS.

89 Art. 76 ust. 8 UNCLOS.

90 Zgodnie z art. 4 Aneksu II UNCLOS, państwa miały na zgłoszenie wniosków 10 lat od dnia wejścia w życie Konwencji w stosunku do nich. Na mocy decyzji SPLOS Nr 72 z 29.5.2001 r. termin ten liczy się (dla państw, w stosunku do których Konwencja weszła w życie wcześniej) od dnia 13.5.1999 r. (tj. wydania pierwszych wytycznych technicznych przez Komisję). Z kolei na mocy de- cyzji SPLOS Nr 183 z 20.6.2008 r. możliwe jest uczynienie zadość 10-letniemu terminowi przez zło- żenie jedynie informacji wstępnej (nie zaś kompletnego wniosku).

91 Zob. http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/clcs_workload.htm (dostęp: 22.12.2017 r.).

92 Art. 2 Aneksu II UNCLOS. Należy wskazać, że Polska zgłosiła do Komisji, na kadencję w latach 2012–2017, prof. Sz. Uścinowicza. Na kolejną kadencję (lata 2017–2022) został wybrany M. Mazurowski.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(20)

VI. Uwagi końcowe dotyczące systemu instytucjonalnego Konwencji i związków z ONZ

Niewątpliwie, jak pokazuje powyższy przegląd instytucji funkcjonujących na mocy UNCLOS, są one na wielu płaszczyznach związane z systemem oen- zetowskim. Można tu w pierwszej kolejności wskazać na współpracę w dziedzi- nach merytoryczno-administracyjnych. Ma to miejsce w przypadku formalnie niezależnych i autonomicznych instytucji, jakimi są ITLOS oraz ISA.

Następnie nie sposób pominąć istotnej (formalnie i  praktycznie) roli Sekretarza Generalnego i Sekretariatu dla zapewnienia właściwego funkcjono- wania Konwencji i jej instytucji93. Po pierwsze, DOALOS (a więc jednostka orga- nizacja Sekretariatu ONZ) zapewnia bieżącą obsługę administracyjną CLCS oraz SPLOS. Co więcej, rola DOALOS wykracza poza zwykłą „obsługę” prac wska- zanych ciał. Można tu wskazać w szczególności fakt, że pracownicy DOALOS/

OLA pomagali także merytorycznie w  pracach Komisji Przygotowawczej (Preparatory Commission), która została utworzona na mocy Aktu Końcowego III Konferencji i miała za zadanie przygotować powstanie i funkcjonowanie ITLOS oraz ISA94. Po drugie, DOALOS w praktyce wykonuje istotne funkcje (formalnie powierzone Sekretarzowi Generalnemu) wynikające z Konwencji.

Należą do nich: 1)  sprawowanie funkcji depozytariusza UNCLOS (oraz Porozumienia z 1994 r. i Umowy z 1995 r.)95 oraz 2) przechowywanie i pub- likowanie depozytów map wybranych stref morskich96.

Na zakończenie tej części rozważań krótkiej refleksji wymaga kwestia roli spotkania państw – stron Konwencji. Z jednej strony, pełni ono ważne funkcje administracyjne, finansowe i wyborcze w relacji do CLCS oraz ITLOS, w daleko mniejszej mierze w stosunku do ISA. Z drugiej jednak strony, trudno uznać – co odzwierciedlają odnotowane powyżej kontrowersje dotyczące kompetencji spo- tkania państw – stron Konwencji – że to właśnie ono stanowi miejsce globalnej

93 Zob. S. Tarassenko, I. Tani, The Functions and Role of the United Nations Secretariat in Oceans Affairs and the Law of the Sea, International Journal of Marine and Coastal Law 2012, vol. 27, s. 683–699.

94 Zob. Resolution I: Establishment of the Preparatory Commission for the International Sea-Bed Authority and for the International Tribunal for the Law of the Sea, dok. A/CONF.62/121 z 27.10.1982 r., s. 145 (w pkt 15 rezolucji wskazuje się, że Sekretarz Generalny udostępni Komisji wymaganą pomoc); H. Corell, The United Nations: A Practicioner’s Perspective, w: D. Rothwell, A.O. Elferink, K. Scott, T. Stephens (eds.), The Oxford Handbook of the Law of the Sea, OUP 2016, s. 347–351.

95 Art. 319 UNCLOS, art. 9 Porozumienia z 1994 r. oraz art. 49 Umowy z 1995 r.

96 Art. 16 ust. 2, art. 47 ust. 9, art. 75 ust. 2 oraz art. 84 ust. 2 UNCLOS.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(21)

dyskusji i koordynacji kwestii morskich, w tym prawa morza. Analiza przyczyn tego stanu rzeczy przekraczałaby ramy tego opracowania, ale stwierdzić należy, że rola ta przypada raczej Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ, które będzie przed- miotem dalszych rozważań.

§ 4. Rola organów ONZ

I. Zagadnienia wprowadzające

Już z powyższych uwag wynika, że poszczególne organy ONZ mają istotną rolę do odegrania w implementacji Konwencji i zapewnieniu właściwego funk- cjonowania instytucji utworzonych na jej podstawie97. Poniższe rozważania mają za zadanie przedstawić dodatkowe informacje w tym zakresie w odniesieniu do roli Sekretarza Generalnego, Zgromadzenia Ogólnego oraz Rady Bezpieczeństwa ONZ. Zarazem, z uwagi na ograniczenia niniejszego artykułu, przedmiotem analizy nie będzie rola Rady Gospodarczej i Społecznej oraz Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości oraz jego orzecznictwa, które – co należy odnoto- wać – niewątpliwie odegrało istotną rolę w rozwoju prawa morza98.

II. Sekretarz Generalny i Sekretariat

Sekretarz Generalny ONZ wykonuje szereg zadań związanych z prawem mo- rza99. Część z nich wynika bezpośrednio z Konwencji i te zostały odnotowane powyżej. W tej grupie mieszczą się w szczególności takie zadania, jak: 1) zwo- ływanie spotkań państw – stron Konwencji; 2) pełnienie funkcji depozytariusza Konwencji (a także Porozumienia z 1994 r. oraz Umowy z 1995 r.); 3) przecho- wywanie i publikowanie informacji i map, które państwa są zobligowane mu przekazywać na mocy UNCLOS.

Po drugie, przypomnienia wymaga, że DOALOS stanowi zaplecze admini- stracyjne dla funkcjonowania SPLOS oraz CLCS, a także merytoryczne dla wielu

97 Zob.  też: L.  de  La Fayette, The Role of the  United Nations in  International Oceans Governance, w: D. Freestone, R. Barnes, D. Ong (eds.), The Law of the Sea: Progress and Prospects, OUP 2006, s. 63–73.

98 Zob.  np.  V.  Lowe, A.  Tzanakopoulos, The Development of the  Law of the  Sea by the International Court of Justice, w: Ch.J. Tams, J. Sloan (eds.), The Development of International Law by the International Court of Justice, OUP 2013, s. 177–193.

99 S. Tarassenko, I. Tani, The Functions, s. 683–699.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(22)

działań podejmowanych przez Sekretarza Generalnego w sprawach morskich.

Samo zresztą istnienie tego Wydziału wiąże się z III Konferencją oraz wejściem w życie Konwencji100.

Po trzecie wreszcie, na szczególne podkreślenie zasługują raporty przygo- towywane przez Sekretarza Generalnego (a w praktyce m.in. przez DOALOS) dotyczące oceanów i prawa morza101. Z jednej strony, stanowią one wykonanie Konwencji102 i pierwotnie miały służyć przygotowaniu SPLOS. Niemniej jednak Sekretarz Generalny rozpoczął ich przygotowywanie już od 1984 r. (a więc przed wejściem w życie Konwencji)103. Po wejściu w życie Konwencji, Zgromadzenie Ogólne zadecydowało nie tylko o tym, żeby Sekretarz Generalny kontynu- ował tę pracę, lecz także o tym, że mają to być całościowe raporty dotyczące

„oceanów i prawa morza”, które będą zarazem służyły samemu Zgromadzeniu Ogólnemu104. Tym samym, „adresatem” raportów jest nie tylko SPLOS, lecz tak- że Zgromadzenie oraz, co więcej, nie dotyczą one tylko wykonywania Konwencji, ale szerokiego zakresu zagadnień „morskich”.

III. Zgromadzenie Ogólne

Rola Zgromadzenia Ogólnego dla rozwoju prawa morza jest trudna do prze- cenienia. Jak to wynika z powyższych rozważań, to ono zwołało dotychczaso- we trzy konferencje o prawie morza. Ustanowiona przez Zgromadzenie Komisja Prawa Międzynarodowego miała też zasadniczy wpływ na kodyfikację prawa morza.

W tym miejscu należy jednak zwrócić uwagę na dodatkowy aspekt dzia- łalności Zgromadzenia. Mianowicie, po przyjęciu Konwencji stało się jasne, że w systemie ONZ brakuje jednej, centralnej instytucji zdolnej do praktycznego odzwierciedlenia zasady, że „problemy przestrzeni morskiej są ściśle ze sobą powiązane i powinny być rozpatrywane jako całość”105, Zgromadzenie Ogólne

100 Pierwotnie, w 1973 r., Sekretarz Generalny wyodrębnił specjalną jednostkę działającą jako Sekretariat III Konferencji; następnie w 1983 r. (a więc po przyjęciu UNCLOS) zadecydował o utrzy- maniu tego ciała, już jako Biura Przedstawiciela Sekretarza Generalnego ds. Oceanów i Prawa Morza.

W 1987 r. Biuro zmieniło nazwę, a w 1992 r. DOALOS, już pod obecną nazwą, został wcielony do Biura Spraw Prawnych ONZ. S. Tarassenko, I. Tani, The Functions, s. 686–687.

101 Dostępne na stronie: http://www.un.org/depts/los/general_assembly/general_assembly_re- ports.htm (dostęp: 22.12.2017 r.).

102 Art. 319 ust. 2 lit. a UNCLOS.

103 Na mocy rezolucji Nr A/RES/38/59 z 14.12.1983 r.

104 Rezolucje Nr A/RES/49/28 oraz Nr A/RES/51/34 z 17.1.1997 r.

105 UNCLOS, preambuła. Zob. E. Mann Borgese, The Oceanic Circle, UN University Press 1998, s. 161.

Wydawnictwo

C.H.Beck

(23)

zadecydowało, że to ono będzie dokonywało corocznego przeglądu implemen- tacji Konwencji, a także innych wydarzeń związanych z oceanami i prawem mo- rza106. Dało to początek wydawanych do dziś rezolucji Zgromadzenia Ogólnego pt. „Oceany i prawo morza”, nierzadko nazywanych „Omnibus Resolution”, z uwagi na swój bardzo kompleksowy zakres tematyczny. Wzmiankowane po- wyżej raporty Sekretarza Generalnego stanowią materiał wstępny do tej właśnie debaty na forum Zgromadzenia Ogólnego. Dodatkowo, zwłaszcza po wejściu w życie Umowy z 1995 r. Zgromadzenie Ogólne przyjmuje również „bliźniaczą”

rezolucję, dotyczącą zrównoważonego rybołówstwa107.

Jak już wskazywano, SPLOS – mimo pewnych kontrowersji w tym zakre- sie – co do zasady ogranicza się do kwestii administracyjno-wyborczych zwią- zanych z instytucjami utworzonymi na mocy Konwencji. Dodatkowo, siłą rze- czy, udział w spotkaniach SPLOS jest ograniczony do państw – stron UNCLOS.

Co więcej, SPLOS mógł się formalnie ukonstytuować dopiero po wejściu w ży- cie Konwencji, co pozostawiłoby „lukę instytucjonalną” w okresie 1982–1994, podczas gdy państwa przywykły już do regularnych spotkań pod auspicjami ONZ w sprawach morskich (zarówno w okresie Sea-Bed Committee w latach 1969–1973, jak i samej III Konferencji, w latach 1973–1982)108. Z choćby tych przyczyn to Zgromadzenie Ogólne – jako organ o uniwersalnej partycypacji i uprawniony do dyskutowania praktycznie wszystkich kwestii – stało się cen- tralnym forum dyskutowania kwestii związanych z prawem morza, a także ini- cjowania zmian i nowych procesów109.

Jednak rola Zgromadzenia Ogólnego bynajmniej nie kończy się na przyj- mowaniu ww. rezolucji. Dodatkowo, zadecydowało ono110 o ustanowieniu Nieformalnego Procesu Konsultacyjnego dotyczącego oceanów i prawa morza (United Nations Open-ended Informal Consultative Process on Oceans and the Law of the Sea; tzw. ICP lub UNICPOLOS). Powołanie tego forum nawiązu- je do wyników Konferencji NZ w sprawie Środowiska i Rozwoju, która odbyła

106 Rezolucja Nr A/RES/49/28 z 19.12.1994 r., ust. 12.

107 Ostatnia rezolucja z tej serii to: Nr A/RES/71/123 z 7.12.2016 r.

108 T. Treves, The General Assembly and the Meeting of State Parties in the Implementation of the LOS Convention, w: A.G. Oude Elferink (ed.), Stability and Change in the Law of the Sea: The Role of the LOS Convention, Leiden–Boston 2005, s. 58–61.

109 Szerzej na ten temat: J. Harrison, The Law of the Sea, s. 387–390; T. Treves, The General Assembly, s. 61 i n.

110 Rezolucja Nr A/RES/54/33 z 24.11.1999 r., ust. 2. Proces był pierwotnie ustanowiony na 3 lata, ale późniejsze rezolucje Zgromadzenia przedłużały jego mandat na kolejne okresy.

Wydawnictwo

C.H.Beck

Cytaty

Powiązane dokumenty

32 Karty NZ brzmi; „Rada Bezpieczeństwa zaprosi członka Organizacji Narodów Zjednoczonych, nie będącego członkiem Rady Bezpieczeństwa lub pań ­ stwo, nie będące

Członek ONZ ma uprawnienie działać w samoobronie indywidualnej, gdy obce siły zbrojne zaatakują jego obszar lub jego siły zbrojne znajdujące się na obszarze innego państwa

Na przykładzie Palestyny widać też jak ewoluowało znaczenie instytucji stałego obserwatora - od kategorii przewidzianej dla państw, które chciały zachować neutralność,

Co więcej, działalność ta jest inspirowana ideami wynikającymi z „żydowskości”, jednak – jak się wydaje – ma także na celu wzmocnienie izraelskiego soft power, czyli

Głównym przesłaniem Karty jest kształtowanie nowego ładu gospodarczego, spra- wiedliwego, korzystnego dla krajów rozwijających się, takiego, który powinien sprzyjać realizacji

P ółw iecze zbrojnego czynu Armii Krajowej 1944 roku pod kryptonimem "Burza", łącz­ nie z Powstanie Warszawskim jako ostatnim wiekim zrywem na rzecz

Możemy powiedzieć, że entropia pewnego źródła inform acji wynosi tyle a tyle bitów na literę, na słowo lub na wiadomość... Nadawca wiadomości jest

Jeden zakres badań dotyczy stosunków między młodzieżą a ich ro­ dzicami, w drugim rodzina (czy szerzej życie rodzinne) jest rozpatrywane jako sfera oczekiwań