TREMATODES PARASITISING IN THE WHITE-TAILED EAGLE_ (HALIAEETUS ALBICILLA L.)

Pełen tekst

(1)

WIADOMOSCI PARAZYTOLOGICZNE T. 39 (3) 1993: 257-263

PRZYWRY PASOZYTUJACE U ORLA BIELIKA (HALIAEETUS ALBICILLA L.)

JERZY OKULEWICZ!, JILJI SITKO? i MARIA MELLIN?

1Katedra i Zakład Biologii Ogólnej Akademii Medycznej 50-368 Wrocław, ul. J. Mikulicza-Radeckiego 9, Polska

2Moravska Ornitologicka Stanice, Muzeum Pierov 751-52 Prerov, ul. Bezrućova 10, Republika Czeska

3Muzeum Mazurskie, Dział Przyrody 10-603 Olsztyn, ul. Metalowa 6, Polska

TREMATODES PARASITISING IN THE WHITE-TAILED EAGLE _ (HALIAEETUS ALBICILLA L.)

Abstract. Five white-tailed eagles were dissected — 3 from the Czech Republic and 2 from Poland. 4 specimens were infected with trematodes onły: Strigea falconis, Neodiplostomum (Conodiplostomum) perlatum, and Paracoenogonimus ovatus. S. falconis was found for the first time in an eagle from the Czech Republic, whereas N. (C.) perlatum and P. ovatus were detected for the first time in eagle from Poland. Moreover, N. (C.) perlatum is a new species for the Polish parasite fauna.

WSTĘP

W ostatnich kilkudziesięciu latach nastąpiło silne zanieczyszczenie środowi- ska naturalnego i zaburzenie równowagi biocenotycznej na dużych obszarach Europy Środkowej. Sytuacja ta ma negatywny wpływ zwłaszcza na organizmy zajmujące końcowe ogniwa łańcucha troficznego, a do takich należą między innymi ptaki drapieżne. W dawniejszych czasach duże ptaki drapieżne (w tym również i bielik) były chętnie badane przez parazytologów, ale od drugiej połowy wieku XX rzadko trafiały na stół preparacyjny parazytologa i dlatego stan poznania ich aktualnej parazytofauny nie jest zadowalający. Pode- jmowanie w dzisiejszych czasach specjalnych badań parazytologicznych na gatunkach rzadkich i nielicznych, których istnienie jest często zagrożone, kłóciłoby się z ekologicznym sumieniem każdego biologa. Dlatego też skrupu- latnie wykorzystuje się wszelkie nadarzające się okazje — np. przypadkową śmierć ptaków przy szlakach komunikacyjnych, ptaki rozbite o druty trakcji elektrycznej lub telefonicznej lub okazy zastrzelone przez kłusowników.

W Republice Czeskiej dotychczas poddano sekcji 2 osobniki bielika, z których jeden był zarażony Paracoenogonimus ovatus (TENORA i LUSK 1960, VOJTEK 1974). W Polsce zbadano (FURMAGA 1957, SULGOSTOWSKA i CZAP- LIŃSKA 1987) tylko jednego osobnika, w którym stwierdzono Strigea falconis.

(2)

258 J. OKULEWICZ I WSP.

Materiał i metody |

Przeprowadzono sekcje parazytologiczne pięciu bielików:

1) młoda © (jednoroczna), znaleziona martwa 26 IV 1974 koło miejscowości Libava (Morawy, Republika Czeska );

2) młody 4 (wiek ?), znaleziony martwy w lutym 1978 pod linią wysokiego napięcia w miejscowości Pouzdany koło Breclavia (Południowe Morawy, Republika Czeska );

3) młoda 9 (wiek ?), znaleziona martwa w styczniu 1986 w miejscowości Ćejetice koło Strakonic (południowo-zachodnia część Republiki Czeskiej );

4) młoda ? (około 3-4 lata), znaleziona martwa 3 III 1985 pod drutami trakcji elektrycznej w okolicach Sławy Śląskiej (Dolny Śląsk, Polska);

5) młody 4 (w wieku około 4 lat), znaleziony martwy (postrzelony przez kłusownika) 20 III 1987 w pobliżu wsi Lipowo koło Mrągowa (Pojezierze Mazurskie, Polska). |

W trakcie sekcji przeprowadzanych wg ogólnie przyjętych zasad przebada- no: oczy i oczodoły, jamę nosową i gębową, przełyk, żołądek gruczołowy i mięśniowy, dwunastnicę, jelito cienkie, jelito proste, ślepe wyrostki, kloakę, pęcherzyk żółciowy, wątrobę, trzustkę, śledzionę, worki powietrzne, układ wydalniczy, układ rozrodczy oraz naczynia krwionośne wątroby i krezki.

U czterech ptaków stwierdzono pasożyty, jedynie osobnik z miejscowości Pouzdany (nr 2) okazał się niezarażony. Pasożyty napotkano tylko w przewo- dzie pokarmowym i były to wyłącznie przywry. Po wypreparowaniu konserwo- wano je w alkoholu 70%, barwiono karminem ałunowym lub boraksowym i sporządzano preparaty trwałe w balsamie kanadyjskim lub żywicy DAM- MARA. Rysunek i pomiary biometryczne osobników dojrzałych wykonano z preparatów trwałych.

Przegląd gatunków

Strigea falconis SZIDAT, 1928

Przywrą tą zarażone były trzy bieliki:

— z Południowych Moraw — 7 przywr w jelicie cienkim;

— z Dolnego Śląska — 25 przywr; w tym 3 w dwunastnicy i 22 w jelicie cienkim (15 w odcinku przednim, 4 w środkowym i 3 w tylnym);

— zPojezierza Mazurskiego — 8 przywr w jelicie cienkim (4 w odcinku przed- nim i 4 w środkowym).

Budowa morfologiczna i anatomiczna badanych osobników nie odbiega od opisów w literaturze (DUBols 1968, Figs 75-76). Również ogólne wymiary ciała i poszczególnych narządów (tabela) mieszczą się w granicach podawa- nych przez SUDARIKOVA (1959) i DUBOIS (1968), ale w dolnym zakresie tych wartości. U bielika pochodzącego z Dolnego Śląska, oprócz osobników

(3)

PRZYWRY U ORŁA BIELIKA 259

dojrzałych, występowały również młode przywry, co świadczy o miejscowym pochodzeniu pasożytów.

Neodiplostomum ( Conodiplostomum ) perlatum (CIUREA, 1911)

Gatunkiem tym był zarażony jedynie bielik pochodzący z Mazur. Zebrano 23 przywry, w tym 6 z dwunastnicy i 17 z przedniego odcinka jelita cienkiego.

Znalezione przywry budową morfologiczną i anatomiczną (ryc.) nie od- biegają od opisów SUDARIKOVA (1960) i DUBOIS (1970), ale ich wymiary

05 mim

Ryc. Neodiplostomum (Conodiplostomum) perlatum — nowy gatunek dla fauny pasożytniczej Polski Fig. Neodiplostomum (Conodiplostomum) perlatum — a new species for parasite fauna of Poland

są wyraźnie mniejsze. Dotyczy to zwłaszcza długości i szerokości ciała, wymiarów organu BRANDESA, jajnika i jąder. Było to związane z ich młodym wiekiem. Zmierzono więc tylko 7 przywr (tab.), u których w macicy wy- stępowały niezbyt liczne jaja, czyłi były już dojrzałe. Duża liczba młodych osobników świadczyła o możliwości zamykania cyklu życiowego tej przywry w warunkach północnej Polski. |

Paracoenogonimus ovatus KATSURADA, 1914

Występowanie tej przywry stwierdzono u 4 bielików:

— z okolic Libavy — 3 przywry w jelicie cienkim;

— z południowych Moraw — 12 przywr w jelicie cienkim;

— z Dolnego Śląska — 148 przywr; w tym 26 w dwunastnicy, 122 w jelicie cienkim (60 w odcinku przednim, 45 w środkowym i 17 w tylnym);

— z Mazur — 36 przywr; w tym 12 w dwunastnicy i 24 w jelicie cienkim (19 w odcinku przednim, 3 w środkowym i 2 w tylnym).

Drobne przywry, wykazujące w zasadzie wszystkie cechy charakterystyczne gatunku. Znalezione egzemplarze posiadały wyraźnie krótszy przełyk i większy organ BRANDESA (tab.), niż to podają NIEWIADOMSKA (1958) i SUDARIKOV (1961).

(4)

Dane biometryczne (w mm) przywr z Haliaeetus ałbicilla

Specyfikacja Strigea falconis (n = 16)

Specyfication min. — max. X

Długość ciała 141 — 3,142 621

Body lenght > | >

— segment przedni 0,585 — 1,170 0,945

— anterior part

— segment tylny 1,340 — 2,002 1,676

— posterior part Szerokość ciała Body width

— segment przedni 0,385 — 0,662 0,594

— anterior part

— segment tylny — posterior part 0,339 — 0,697 0,580

Przyssawka gębowa długość 0.086 — 0.143 0.119

Oral sucker length j | |

szerokość 0,100 — 0,143 0,106

width

Gardziel długość 0,093 — 0,121 0,106

Pharynx length j | |

szerokość 0,061 — 0,100 0,083

width

Przełyk długość =

Oesophagus length

Przyssawka brzuszna długość 0.143 — 0.193 0.166

Ventral sucker length j |

szerokość 0,100 — 0,186 0,169

width

Organ Brandesa długość m =

Holdfast organ length

szerokość z z

width

Jajnik Ovary długość length 0,100 — 0,214 0,134

j | |

BEFORE, 0,157 — 0,257 0,173

width

Jądro I długość 0,257 — 0,407 0,328

Testis I length j | |

szerokość 0,264 — 0,621 0,403

width

Jądro II długość 0,286 — 0,500 0,383

Testis II length | |

SRENERAE 0,335 — 0,557 0,421

width

Torebka prącia długość _

Bursa cirri length

szerokość _

width

Jaja długość 0,086 — 0,100 0,091

Eggs length

ыы 0,057 — 0,064 0,060

width

(5)

TABLE

Biometrical data (in mm) of trematodes from Haliaeetus albicilla

Neodiplostomum (C.) perlatum (n = 7) Paracoenogonimus ovatus (n = 40)

min. — max. X min. — max. X

1,118 1,560 1,273 0,631 — 0,893 0,765

0,680 0,894 0,784

0,479 0,718 0,572

0,339 — 0,554 0,457

0,252 0,542 0,389 =

0,315 — 0,441 0,374 _ _

0,032 — 0,062 0,052 0,057 — 0,078 0,066

0,049 — 0,070 0,057 0,057 — 0,071 0,070

0,049 — 0,070 0,057 0,057 — 0,071 0,064

0,040 — 0,049 0,044 0,050 — 0,068 0,059

0,024 — 0,068 0,038

0,043 — 0,072 0,057 0,028 — 0,040 0,031

0,049 — 0,072 0,059 0,028 — 0,040 0,035

0,180 — 0,270 0,214 0,148 — 0,343 0,198

0,128 0,210 0,168 0,128 — 0,321 0,186

0,057 — 0,090 0,072 _ 0,060 — 0,120 0,077

0,092 — 0,108 0,092 0,044 — 0,080 0,058

0,108 — 0,204 0,158 0,080 — 0,148 0,122

0,150 0,276 0,214 0,081 — 0,148 0,113

0,180 0,216 0,105 0,092 — 0,180 0,141

0,324 0,336 0,270 0,096 — 0,172 0,119

0,140 — 0,312 0,241

0,052 — 0,088 0,059

0,105 0,110 0,107 0,124 — 0,128 0,125

0,059 0,062 0,060 0,072 — 0,084 0,079

(6)

262 J. OKULEWICZ I WSP.

Dyskusja

Fauna przywr badanych bielików okazała się uboga — stwierdzono obecność tylko trzech gatunków, a z przeglądu dostępnej literatury parazytolo- gicznej wynika, że może być on żywicielem co najmniej 18. Najwięcej gatunków przywr (10) stwierdzono u bielików w Azerbejdżanie (VAJDOVA 1978). Wiąże się to zapewne z warunkami klimatycznymi tamtych okolic i dość dużą liczbą (21) przebadanych ptaków.

Strigea falconis jest gatunkiem kosmopolitycznym, charakterystycznym pasożytem wielu (blisko 50) gatunków ptaków drapieżnych. Był on rów- nież stwierdzony u pojedynczych przedstawicieli 5 innych rzędów ptaków

— Galliformes, Charadriiformes, Columbiformes, Strigiformes i Passeriformes (YAMAGUTI 1958, SUDARIKOV 1959, SIGIN 1983, SONIN 1986). We wschodniej Polsce FURMAGA (1957) wykazat S. falconis z 10 gatunkow ptakow drapiez- nych, w tym również z bielika.

Na Dolnym Śląsku S. falconis był wykazany u Circus aeruginosus (SULGO- STOWSKA i KORPACZEWSKA 1972). Z Republiki Czeskiej postać dojrzała tej przywry była znana jedynie z Buteo buteo (VOJTEK 1981), a zatem bielik jest dla Czech nowym żywicielem S. falconis.

Również Neodiplostomum (C.) perlatum jest przywrą charakterystyczną dla ptaków drapieżnych, ale znacznie rzadziej spotykaną niż S. falconis. Znanych jest 9 gatunków żywicieli ostatecznych tej przywry, zaś bielik jest żywicielem typowym, bo u niego CIUREA (1929, cyt. za SUDARIKOV 1960) znalazł dorosłą postać pochodzącą z zarażenia naturalnego, którą wcześniej, na podstawie meta- cerkarii, opisał jako gatunek nowy dla nauki. Metacerkarie tej przywry żyją w rybach, dlatego żywicielami ostatecznymi są zwykle ptaki związane ze środo- wiskiem wodnym, np. Pandion kaliaetus, Circus aeruginosus, C. pygargus, Milvus migrans (YAMAGUTI 1958, SUDARIKOV 1960, SIGIN 1983, SONIN 1986). Do wy- jatkow nalezy znalezienie tej przywry u Falco cherrug w Czechach (SITKO 1969).

N. (C.) perlatum jest nowym gatunkiem przywry dla bielika w Polsce a jednocześnie nowym gatunkiem dla parazytofauny Polski.

Stwierdzenie Paracoenogonimus ovatus jest także związane z rybożernością bielika, ponieważ ryby pełnią rolę drugiego żywiciela pośredniego tej przywry.

W Czechach była wykazana z bielika (VOJTEK 1974), a obecnie znaleziono ją u dwóch dalszych bielików czeskich. W Polsce stwierdzono ten gatunek u Circus aeruginosus, Buteo buteo i Mergus merganser (NIEWIADOMSKA 1958, SULGOSTOWSKA i CZAPLIŃSKA 1987) oraz u Gavia stellata (OKULEWICZ 1984). Wobec tego bielik jest nowym żywicielem P. ovatus w Polsce.

LITERATURA

DUBOIS G. 1968. Synopsis des Strigeidae et des Diplostomatidae (Trematoda). Mem. Soc.

Neuchatel. Sci. Nat. 10 (1): 1-258.

—. 1970. Synopsis des Strigeidae et des Diplostomatidae (Trematoda). Ibid. 10 (2): 1-727.

(7)

PRZYWRY U ORŁA BIELIKA 263

FURMAGA S. 1957. Helmintofauna ptaków drapieżnych (Accipitres et Striges) okolic Lublina.

Acta Parasit. Pol. 13: 215-297.

NIEWIADOMSKA K. 1958. Paracoenogonimus viviparae (Linstow, 1877) Sudarikov 1956 (Trema- toda, Cyathocotylidae) from the Mamry Lake, Poland, Bull. Acad. Pol. Ści., CI. II, Ser. Sci.

Biol. 6 (7): 305-308.

OKULEWICZ J. 1984. Przywry ptaków Dolnego Śląska II. Przywry przewodu pokarmowego nura rdzawoszyjnego (Gavia stellata Pont.). Wiad. Parazytol. 30: 503-519.

SITKO J. 1969. Findings of trematodes (Trematoda) in wild birds of Czechoslovakia. Vestnik Cs.

Spol. Zool. 33: 79-87. |

SONIN M. D. (Red.). 1986. Opredelitel trematod rybojadnych ptic Palearktiki. Nauka. Moskva.

SUDARIKOV V. E. 1959. Otriad Strigeidida (La Rue, 1926) Sudarikov, 1959, In: SKRJABIN K. I.

(Red.). Trematody zivotnych i €eloveka. Osnovy trematodologii, Izd. AN SSSR, Moskva 16:

217-631.

—. 1960. Otriad Strigeidida (La Rue, 1926) Sudarikov, 1959. Nadsemejstvo Diplostomatoidea Nicoll, 1937. Semejstvo Diplostomatidae Poirier, 1886. Ibid. 17: 155-530.

—. 1961. Otriad Strigeidida (La Rue, 1926) Sudarikov, 1959. Podotriad Cyathocotylata Sudari- kov, 1959. Ibid. 19: 267-489.

SULGOSTOWSKA T., CZAPLINSKA D. 1987. Katalog Fauny Pasozytniczej Polski. Cz. IV.

Pasożyty ptaków. Zesz. 1. Pierwotniaki i przywry. PWN, Warszawa — Wrocław.

—., KORPACZEWSKA W. 1972. Helminth fauna of two pond systems of the Milicz Ponds Reserve.

Acta Parasit. Pol. 20 (6): 75-94.

ŚIGIN A. A. (Red.). 1983. Trematody ptic prićernomorskich i prikaspijskich rajonov. Nauka, Moskva.

TENORA F., LUSK S. 1960. Prispóvek k bliżSimu poznani helmintofauny dravcu v Ceskoslovensku.

Sbornik VSZ, rada 4, 2: 205-211.

VAJDOVA S. M. 1978. Gelminty ptic Azerbajdźana. Izd. Elm, Baku.

VOJTEK J. 1974. Metacerkarie z ryb Ceskoslovenska. Folia Fac. Sci. Nat. Univ. Purkyn. Brun.

Biol. 15 (44): 13-51.

—. 1981. Fauna motolic ptaku CSSR. Univerzita J. E. Purkyne, Brno.

YAMAGUTI S. 1958. Systema helmithum I. The Digenetic Trematodes of Vertebrates. Vol. 1-2, Interscience Publishers Inc., New York — London.

Otrzymano 14 II 1992, zaakceptowano 12 V 1993

Obraz

Updating...

Cytaty

Updating...

Powiązane tematy :