• Nie Znaleziono Wyników

W sieci sieci

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2022

Share "W sieci sieci"

Copied!
20
0
0

Pełen tekst

(1)

Politechnika Śląska

Mo n ik a Od l a n ic k a- Po c z o b u t t

Politechnika Śląska

W sieci sieci

Wprowadzenie

R a d io is tn ia ło 38 lat, z a n im liczb a je g o u ży tk o w n ik ó w p rz e k ro c z y ła 50 m in.

T elew izji z a ję ło to 13 la t, a k o m p u te ro m o so b isty m - 16 lat. S y stem o w i W ord W ide W eb, k tó ry z a d e c y d o w a ł o p o p u la rn o ś c i In te r n e tu , w y sta rc z y ły tylko 4 la ta - ta k ie in fo rm a c je z n a jd z ie m y sz u k a ją c h is to rii In te rn e tu , k to re g o d r u ­ gie im ię b rz m i: „S ieć s ie c i”. O b e c n ie n a s tr o n a c h W W W m o ż e m y z n a le ź ć in fo rm a c je d o ty c z ą c e p ra k ty c z n ie w szy stk ich d z ie d z in życia. U m ieszc zają je ta m s a m i z a in te re s o w a n i: u c z e ln ie , szkoły, b an k i, m u zea , m in is te rstw a , sejm , s a m o rz ą d y , firm y, o rg a n iz a c je , o so b y p ry w a tn e itd. In fo rm a c ie s ą z g r o m a ­ d z o n e w p o s ta c i e le k tro n ic z n e j i o p a r te n a s tru k tu rz e o d sy łaczo w ej. S tru k tu rę tę c e c h u je ła tw o ś ć i n a ty c h m ia s to w o ś ć d o stę p u , a k tu a ln o ść o ra z często m u lti- m e d ia ln o ść . Ale z d ru g ie j s tro n y ta k a p o s ta ć i łatw o ść g ro m a d z e n ia in fo rm a ­ cji n ie z a w sz e g w a r a n tu je rz e te ln o ś ć i o d p o w ie d n i p o zio m tre śc i. In fo rm a c je d o s tę p n e w In te r n e c ie s ą p o z b a w io n e filtra ja k o śc i, nie m ó w ią c o p o z y c jo n o ­ w a n iu . I n te r n e t w w ię k sz y m s to p n iu n iż tra d y c y jn e śro d k i p rz e k a z u p o tęg u je efekt s z u m u in fo rm a c y jn e g o , n a z y w a n e g o in acz ej „sm og iem in fo rm a c y jn y m ”,

„ in fo rm a c y jn ą m g łą ” czy „ in fo rm a c y jn y m d y m e m ”.

G dy w e rz e c z o n e j „S ieci s ie c i” u m ie śc im y h a sło „network", to w c ią g u 0,49 s (dan e n a 1 5 .1 0 .2 0 1 5 ) ro k u o trz y m u je m y 2 330 000 000 w yników . Aby w yjść z in fo rm a c y jn e j m g ły m o ż n a w y k o rz y sta ć in n ą sieć (p latfo rm ę), k tó ra d z ia ła w I n te r n e c ie . P la tfo rm a P R IM O o g ra n ic z a w yn ik i b a d a ń do z a so b ó w p o s o r­

to w a n y c h w e d łu g tra f n o ś c i i p o p u la rn o ś c i w c z a s o p ism a c h re c e n z o w a n y c h .

(2)

472 Lilla Knop, Monika O dlanicka-Poczobutt

K luczem w y k o rzy stan y m do filtro w a n ia in fo rm ac ji były sło w a „ m anagem ent and c o o p e ra tio n ". W ynik w y n o si 42 011 p rz y k ła d ó w arty k u łó w , g d zie te rm in u użyto co n a jm n ie j ra z . P o n a d to d y n a m ik a z a in te re s o w a n ia (a ty m s a m y m p u b lik o w a ­ n ia ) ty m o b s z a re m w z r a s ta z n a c z ą c o z ro k u n a ro k . Tylko w P o lsce w o sta tn ic h k ilk u la ta c h m o ż e m y w y s z u k a ć k ilk a n a ś c ie z n a c z ą c y c h p o zy c ji k siążk o w y ch i k ilk a se t arty k u łó w . P o ja w ia s ię w tym z a k re s ie m n o g o ś ć d efin ic ji, ró ż n o r o d ­ n o ść ty p o lo g ii i w ie lo ść p ro b le m ó w z w ią z a n y c h z p o ję c ie m „sieci".

L ite ra tu r a p ro b le m u w s k a z u je n a u w ia ry g o d n ia n ie się p a r a d y g m a tu sie c io ­ w e g o 1, w o k ó ł k tó re g o ro z w ija m y te m a ty d o ty c z ą c e is tn ie ją c y c h ju ż z a g a d n ie ­ n ie s tr u k t u r sie c io w y c h , z a r z ą d z a n ia czy k o o rd y n o w a n ia s ie c ią , s tra te g ii sieci, w a rto ś c i sie c i i w sieci, z a u fa n ia w sie c i itp. W efek cie p ro b le m a ty k a sie c i tylko w d y sc y p lin ie n a u k o z a r z ą d z a n iu je s t c o r a z s z e rs z a , ale ta k ż e c o r a z b a rd z ie j z a p ę tlo n a . K a żd e s e m in a r iu m czy s e s ja n a k o n fe re n c ji b u d z i w iele dyskusji, b o w ie m ilo ść k ry te rió w d e fin iu ją c y c h sie ć i jej ty p o lo g ię je s t n a ty le d u ż a , że tru d n o p ro w a d z ić k o n stru k ty w n e dysputy. Z d ru g iej strony, ja k z a u w a ż a W. Cza- k on, „ n ie s k rę p o w a n e u p o w s z e c h n ia n ie s ię s ło w a sie ć w n a u k a c h sp o łe c z n y c h , ję z y k u p o to c z n y m , ś w ie c ie g o s p o d a rk i czy te c h n o lo g ii o z n a c z a w a ż n ą z m ia n ę e p is te m o lo g ic z n ą i n ie je s t ty lk o c h w ilo w ą m o d ą ję z y k o w ą " 2. W efek cie celem a rty k u łu je s t p r ó b a p rz e d s ta w ie n ia n a r a s ta ją c e j z ło ż o n o śc i, k tó r a to w a rz y sz y zjaw isk u „ sie c io w a n ia ”. D la o s ią g n ię c ia c e lu o m ó w io n o sy n tety cz n e ro z u m ie n ie

„sieci" p r e z e n to w a n e w n a u k a c h o z a rz ą d z a n iu , p rz e d s ta w io n o w y b ra n e typy sieci i z a k re s y b a d a ń n a d n im i. W cz ę śc i p ra k ty c z n e j (jak o p rz y k ła d ) p rz e d s ta ­ w io n o d y n a m ik ę ro z u m ie n ia i ro z w o ju k la s tró w ja k o w y b ra n y c h sieci.

Krótka synteza teorii sieci

Z ło ż o n o ść ży c ia s p o łe c z n o -g o s p o d a rc z e g o p rz e k ła d a ją c a się n a d z ia ła n ia o rg a n iz a c ji w r a m a c h g o s p o d a rk i g lo b a ln e j w y m u siła p o w s ta n ie n o w y c h form o rg a n iz a c ji d z ia ła ją c y c h p o d m io tó w , ja k im i s ą s ie c i3. S ie ć je s t p o ję c ie m b a r ­ d zo o b sz e rn y m , o b e jm u ją c y m w ie le jej ro d z a jó w , o d p a ję c z e j, p o p rz e z o r g a ­ n ic z n ą (sieci n e u r o n o w e czy k rw io o b ie g u ), in f r a s tr u k tu r a ln ą (tra n s p o rto w ą ,

1 W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2012, s. 28.

2 Ibidem, s. 21.

3 J. Rokita, Zarządzanie strategiczne. Tworzenie i utrzymywanie przewagi konkurencyjnej, PWE, Warszawa 2005, s. 300-302; R. Domański, A. Marciniak, Sieciowe koncepcje gospo­

darki miast i regionów, t. CXII, Polska Akademia Nauk, Komitet Przestrzennego Zagospo­

darowania Kraju, Warszawa 2003, s. 11.

(3)

e n e rg e ty c z n ą , te le k o m u n ik a c y jn ą ), g o s p o d a rc z ą , p o k o m p u te ro w e czy w ir tu ­ a ln e . W n a s z y c h ro z w a ż a n ia c h z a jm ie m y się s ie c ia m i m ię d z y o rg a n iz a c y jn y m i, k tó re w o s ta tn ic h d e k a d a c h s iln ie się ro z w ija ją .

Z godnie z te o rią n eo in sty tu cjo n aln ą i aktora-sieci, podstaw ow ym i jed n o stk am i w b a d a n ia c h n a d sie c ia m i m ię d z y o rg a n iz a c y jn y m i s ą z a ró w n o w ęzły (aktorzy, obiekty, z a d a n ia ), ja k i re la c je m ięd zy n im i (in te ra k c je , w ięzi). P o d sta w o w y m c e le m w te o r ii n ie in s ty tu c jo n a ln e j je s t p o z n a n ie i w y ja ś n ie n ie o k re ś lo n e g o z ja w isk a g o s p o d a rc z e g o (np. sieci), w czym p o m o c n y je s t in te rd y s c y p lin a rn y c h a r a k te r b a d a ń , p o z w a la ją c y n a k o rz y sta n ie z d o ro b k u ta k ic h d z ie d z in jak : p ra w o , so cjo lo g ia, h is to ria czy p sy ch o lo g ia. T eoria e k o n o m ii z a c z ę ła za jm o w a ć się s ie c ia m i m ię d z y o rg a n iz a c y jn y m i ja k o fo rm a m i o rg a n iz o w a n ia ży cia g o s p o ­ d a rc z e g o je sz c z e n a p rz e ło m ie XIX i XX w. g łó w n ie d zięk i p ra c o m A. M a rs h a lla (w r a m a c h te o rii n eo klasycznej), a później d o p ie ro p o d ru g iej w o jn ie - o d la t 60.

O b e c n ie l i t e r a t u r a d o ty c z ą c a s ie c i m ię d z y o r g a n iz a c y jn y c h j e s t h a r d z o b o g a ta 4. W k o ń c u la t 80. XXw. B. W ellm an o k re ślił p ię c p o d s ta w o w y c h z a s a d o p isu ją c y c h „sp ó jn e ” ro z u m ie n ie p o d e jśc ia siecio w e g o 3. Po p ie rw sz e , z a c h o w a ­ n ie łu d z i je s t n a jle p ie j p rz e w id z ie ć , n ie b a d a ją c ich p o s ta w czy c e c h d e m o g r a ­ ficz n y ch , a ra c z e j sie ć re la c ji, w k tó rej s ą o sa d z e n i. To sie ć re la c ji p re z e n tu je m o ż liw o śc i i n a k ła d a o g ra n ic z e n ia n a z a c h o w a n ie lu d zi. Po d ru g ie , p r z e d m io ­ te m a n a liz y p o w in n y być re la c je m ię d z y je d n o s tk a m i, a n ie s a m e lu b isto tn e c e c h y je d n o s tk i - n ic n ie m o że być w ła śc iw ie ro z u m ia n e w izo lac ji. Po trz e c ie , m e to d y a n a lity c z n e n ie m o g ą się o p ie ra ć n a k o n w e n c jo n a ln y m z a ło ż e n iu n ie ­ z a le ż n o śc i. P o p u la c je (p ró b y b a d a w c z e ) o k re ś la n e s ą n a b a z ie o p is u ją c y c h je re la c ji. Po c z w a rte , z ro z u m ie n ie sy ste m u sp o łe c z n e g o w y m a g a w ięcej n iż tylko dw ójkow ego su m o w a n ia w ięzi. P rzep ły w info rm acji i zaso bó w m iędzy dw ojgiem lu d z i n ie za le ży tylko od ich s to s u n k u d o siebie, ale re la c ji k a ż d e g o z n ic h (jego o s a d z e n ia lu b n ie w o k re ślo n y c h g ru p a c h ). Po p ią te , sieci m a ją c z ę sto ro z m y te g ra n ic e . Ic h b u d u lc e m n ie są o d d z ie ln e grupy, ale cz ęsto n a k ła d a ją c e się sieci.

O soby fizy c zn e m a ją zw ykle w iele re la c ji p rz e k ro jo w y c h w w ie lu sie c ia c h . Ten s a m a u to r p o d w ó c h d e k a d a c h w sk a z u je n a p o tr ó jn ą re w o lu c ję w s ie c ia c h 6:

• w y k ra c z a n ie p o z a c ia sn e ro z u m ie n ie s ie c i ja k o z a m k n ię ty c h g ru p - sie c i m ię d z y o rg a n iz a c y jn e c h a ra k te ry z u je m n o g o ść p o w ią z a ń i ro z m y te g ra n ic e ;

4 A. Noga, Sieci w ujęciu teorii ekonomii, blog Prof. Adama Nogi.

5 B. Wellman, Structural Analysis: From Method and Metaphor to Theory and Substance, w: Social structures: A network approach, red. B. Wellman, S. Berkovvitz, Cambridge Uni­

versity Press, Cambridge 1988, s. 19-61.

6 L. Rainie, B. Wellman, Networked. The New Social Operating System, MIT Press, Cam­

bridge 2 0 12.

(4)

474 Lilla Knop, Monika O dlanicka-Poczobutt

• I n te r n e t p o w o d u ją c y , m im o s ie c io w a n ia , w ię k s z ą p e rs o n a liz a c ję i in d y w i­

d u a ln o ś ć p rz y „o sła b ie n iu " z n a c z e n ia d y sta n su ;

• u z a le ż n ie n ie o d u rz ą d z e ń m o b iln y c h , tzw . „ trz e c ia s k ó r a ”, k tó re p o z w a la n a ła tw y d o s tę p d la u ż y tk o w n ik a i d o u ż y tk o w n ik a .

L. R ain ie i B. W ellm an w p ro w a d z a ją p o jęcie „ in d y w id u alizm u sie c io w e g o ”7, k tó re sto i w p rz e c iw ie ń s tw ie d o d łu g o k s z ta łto w a n y c h u z g o d n ie ń sp o łe c z n y c h , h ie r a r c h ic z n y c h p o w ią z a ń i z a m k n ię ty c h g ru p . N o w y ś w ia t „siec io w eg o in d y ­ w id u a liz m u ” je s t z o r ie n to w a n y w o k ó ł lu ź n ie js z y c h , b a rd z ie j r o z d ro b n io n y c h sie c i, k tó re z a p e w n ia ją c z ę sto „ p o m o c n a ż ą d a n i e ”. Takie s ie c i były ju ż tw o ­ rz o n e p r z e d n a d e jś c ie m I n te r n e tu , j e d n a k to I n t e r n e t i u r z ą d z e n ia m o b iln e p o z w o liły p rz y s p ie s z y ć te p ro c esy , s p r o w a d z a ją c je d o c z a s u rz e c z y w iste g o .

„S iecio w y in d y w id u a liz m ” s ta ł się p rz y c z y n k ie m d o tw o r z e n ia e fe k ty w n ie j­

sz y c h i u ż y te c z n ie js z y c h r o z w ią z a ń , k tó re u ła tw ia ją w s p ó łp r a c ę i s p e łn ia ją n o w e p o trz e b y s p o łe c z n e . P o d k re ś la o n w ię k s z ą s w o b o d ę w s p ó łp ra c y , ro z ­ lu ź n ie n ie g r a n ic s ie c i (sz c z e g ó ln ie w p o s z u k iw a n iu w ie d z y i d o ś w ia d c z e n ia ) czy z n ie s ie n ie b a r ie r re la c ji h ie r a r c h ic z n y c h . J. O w e n -S m ith i H .R . V arian, s y n te ty z u ją c w ie d z ę o ro z w o ju i e fe k ta c h sie c i n a p o trz e b y s e m in a r iu m O EC D s fo rm u ło w a li „ 1 0 tw ie rd z e ń o s ie c ia c h ” 8, w s k a z u ją c je d n o c z e ś n ie ic h g łó w ­ n y c h p r e k u r s o r ó w 9:

1. S ieci b u d u ją k ap itał sp o łeczn y d la osób in d y w id u a ln ie10 i d la s p o łe c z e ń stw a 11;

2. S ie ci z m ie n ia ją s ta t u s12 i k a te g o rię r y n k u 13;

7 Ibidem.

8 J. Owen-Smith, H.R. Varian, Market Structure in the Network Age, University of Michi­

gan, presentation (30.09.2014).

9 Opracowanie poszerzone o N. Katz, D. Lazer, H. Arrow, N. Contractor, Network Theory and Small Groups, “Small Group Research" 2004, vol. 35, no. 3, s. 307-332 oraz dorobek polskich badaczy.

10 R.S. Burt, The Network Structure o f Social Capital, "Research in Organizational Behav­

iour” 2000, vol. 22, s. 345-423; P. Bourdieu, The Forms o f Capital, w: Handbook ofTheoiy and Research for the Sociology o f Education, red. J.G. Richardson, Greenwood Press, New York 1986, s. 241-258.

11 R.D. Putnam, Bowling Alone: The Collapse o f America's Social Capital, Simon and Shuster, New York 2000; A. Portes, J. Sensenbrenner, Embeddedness and Immigration: Notes on the Social Detenninants o f Economic Action, “The American Journal of Sociology" 1993, vol. 98(6), s. 1320-1350; J. Stachowicz, Social Capital and Cluster Organization and Devel­

opment Management: the Experience from Organizing Industrial Clusters in Silesia Province, w: The Emergence and Development o f Cluster in Poland, red. E. Bojar, Z. Olesiiiski, Difin, Warszawa 2006.

12 J.M. Podolny, A Status-Based Model o f Market Competition, “American Journal of Soci­

ology” 1993, no. 98, s. 829-872.

13 E. Zuckerman, Securities Analysts and the Illegitimacy Discount, “American Journal of Sociology'” 1999, no. 104, s, 1398-1437.

(5)

3. F o rm u ła w s p ó łp ra c y siecio w e j w o rg a n iz a c ja c h je s t a lte r n a ty w ą d la ry n k u i h ie r a r c h i i 14;

4. S ie c i s ą z d e fin ic ji n a jw a ż n ie js z y m n a rz ę d z ie m b u d o w a n ia re g io n ó w in n o ­ w a c y jn y c h , ta k ic h ja k D o lin a K rz e m o w a 15;

5. S ie c i s ą ź ró d łe m in n o w a c ji w p rz e m y s ła c h w y so k ich te c h n o lo g ii16;

6. S ie ci b u d u ją z a u fa n ie i z w ię k sz a ją p o z io m to le r a n c ji17;

7. S ie ci in s p ir u ją do w sp ó ln e g o (z g o d n eg o ) m y śle n ia i d z ia ła n ia 18;

8. S ieci p o w o d u ją ro z p rz e strz e n ie n ie te c h n o lo g ii19 i p ra k ty k o rg a n iz acy jn y c h 20;

9. S ie c i tw o r z ą in d y w id u a ln y „ sm a k ” i p re fe re n c je 21;

10. Sieci tw o rz ą tynki, w budow ując transakcje w sch em at zacho w ań społecznych22.

14 W. W. Powell, Neither Market Nor Hierarchy: Network Forms o f Organization, "Research in Organizational Behavior” 1990, vol. 12, s. 295-336; W. Czakon, Sieci..., op.cit.

15 J. Owen-Smith, W.W. Powell, Knowledge Networks in the Boston Biotechnology Com­

munity, "Organization Science” 2004, no. 15, s. 5-21; J. Stachowicz, Nawigator Kapitału Społecznego Regionu - metodyką nowego zarządzania strategicznego, w: Współczesne kierunki rozwoju nauk o zarządzaniu. Księga jubileuszowa z okazji 50-lecia pracy naukowej i dydak­

tycznej Profesora Jerzego Rokity, GWSH, Katowice 2007, s. 155-170; S. Korenik, Region ekonomiczny w nowych realiach społeczno-gospodarczych, CeDeWu, Warszawa 2011.

16 W.W. Powell, K.W. Koput, L. Smith-Doerr, Interorganizational Collaboration and the Locus o f Innovation: Networks o f Learning in Biotechnology, "Administrative Science Quar­

terly" 1996, no. 41, s. 116-145; G. Ahuja, Collaboration Networks, Structural Holes, and Inno­

vation: A Longitudinal Study, "Administrative Science Quarterly" 2000, no. 45, s. 425-455;

J. Brzóska, Innowacje jako czynnik dynamizujący modele biznesowe, Wydawnictwo Politech­

niki Śląskiej, Gliwice 2014; L. Knop, Zarządzanie klastrem. Koncepcje, strategie, modele, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2013.

17 M.J. Piorę, Ch.F. Sabel, The Second Industrial Divide, Basic books, New York 1984;

B. Uzzi, Social Structure and Competition in Interfinn Networks: The Paradox o f Embedded­

ness, "Administrative Science Quarterly" 1997, no. 42, s. 35-67; R. Florida, Cities and the Creative Class, New York - London 2005.

18 J. Galaskiewicz, Estimating Point Centrality Using Different Network Sampling Tech­

niques, "Social Networks" 1991, no. 13, s. 347-86; J. Niemczyk, Strategia. Od planu do sieci, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2013; D. Latusek-Jur- czak, Zarządzanie międzyorganizacyjne, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2011.

19 J.S. Coleman, E.Q. Campbell, C.J. Hobson, F. McPartland, A.M. Mood, F.D. Wein­

feld, Equality o f educational opportunity, Government Printing Office, Washington 1966;

E.M. Rogers, Diffusion o f innovations, (3 rd ed.), Free Press, New York 1983.

20 G.F. Davis, Agents without Principles? The Spread o f the Poison Pill through the Inter­

corporate Network, "Administrative Science Quarterly" 1991, no. 36, s. 583-590; D. Strang, M.W. Macy, In search o f excellence: fads, success stories, and adaptive emulation, “American Journal of Sociolog}'" 2001, no. 107, s. 147-182; W. Czakon, Sieci..., op.cit.; L. Rnop, Zar­

ządzanie..., op.cit.

21 N.P. Mark, Beyond Individual Differences: Social Differentiation from First Principles,

"American Sociological Review” 1998, no. 63, s. 309-330.

22 H.C. White, Where Do Markets Come From?, "American Journal of Sociology” 1981, no. 87, s. 517-547; M. Granovetter, Economic Action and Social Structure: The Problem o f Embeddedness, "American Journal of Sociology 1985, no. 91, s. 481-510.

(6)

476 Lilla Knop, Monika Odlanicka-Poczobutt

B a d a n ia w y k a z u ją , że w s p ó łp r a c a o rg a n iz a c ji w r a m a c h s ie c i m ię d z y o rg a - n iz a c y jn y c h u m o ż liw ia m .in .23:

• d o ta rc ie d o s z e rs z e g o w a c h la r z a w y sp e c ja liz o w a n y c h o rg a n iz a c ji i ic h k lu ­ c z o w y c h p ro c e s ó w o r a z n a jle p s z y c h p ra k ty k ,

• z w ię k sz e n ie b az y z a so b ó w d o s tę p n y c h d la firm y, w ty m w s z c z e g ó ln o ś c i z a s o b ó w w ied zy; tw o rz e n ie w a rto ś c i w o p a r c iu o n ie sw o je zasoby,

• z m n ie js z e n ie n ie p e w n o ś c i ry n k o w e j i z a so b o w e j,

• e fe k ty w n e k o rz y s ta n ie z szy b k o ro z w ija ją c y c h , ro z s z e rz a ją c y c h się ź ró d e ł i m o ż liw o śc i z m o b iliz o w a n ia z a s o b ó w z lo k a liz o w a n y c h p o z a o rg a n iz a c ją ,

• w s p ó łp ra c ę z tym i, k tó rz y z a p e w n ia ją n a p r a w d ę isto tn ą , u n ik a ln ą w a rto ś ć ,

• z w ię k sz e n ie s to p n ia e la sty c z n o śc i,

• d o stę p do now ej w iedzy p o p rz e z ro z w in ię cie p ro c e s ó w u c z e n ia się o d inn ych p a r tn e r ó w o ra z z d o b y w a n ie lep szy c h u m ie ję tn o ś c i w s p ó ln e g o ro z w ią z y w a ­ n ia tru d n y c h p r o b le m ó w sp o łe c z n y c h czy b iz n e so w y c h ,

• s k u te c z n e łą c z e n ie w y siłk ó w w b u d o w a n iu p o te n c ja łu sie c i d z ię k i s k u p ie ­ n iu tw ó rc z y c h lu d z i o o d p o w ie d n ic h k w a lifik a c ja c h , o u m ie ję tn o ś c ia c h k re a ty w n e g o d z ia ła n ia w z a k re s ie w y z n a c z a n ia celów , z a d a ń i s p o s o b ó w ic h ro z w ią z y w a n ia ,

• d o s tę p d o n o w y c h ź ró d e ł in fo rm a c ji, ro z s z e rz o n e j b azy d a n y c h i sy ste m ó w in fo rm a c y jn y c h z a p e w n ia ją c y c h p rz e p ły w in fo rm a c ji z a ró w n o w e w n ą trz s ie c i o rg a n iz a c y jn e j, ja k i n a z e w n ą trz .

S ie c io w a n ie m ię d z y o rg a n iz a c y jn e to p ro c e s u m o ż liw ia ją c y w s p ó ln e d o c h o ­ d z e n ie d o o c z e k iw a n y c h re z u lta tó w w sp o só b : d łu g o falo w y , sy stem aty cz n y , o p a rty n a z a u fa n iu i w z a je m n o ś c i. R o zw ijając y się w ty m z a k re s ie p a r a d y g m a t sie c io w y24 p o d k re ś la u p a d e k m itu a to m iz a c ji p rz e d s ię b io rs tw a , w k tó ry m sieci m o g ą c z ę śc io w o tw o rz y ć i k o n tro lo w a ć o to c z e n ie , g d zie za so b y n ie p o d le g a ją h ie ra rc h ic z n e j k o n tro li, g d z ie p rz y w ó d z tw o w ią ż e się z c h a ry z m ą , a n ie fo r­

m a ln y m p o d p o rz ą d k o w a n ie m , a p rz e w a g a k o n k u re n c y jn a za le ży o d s tru k tu ry sieci, p o zy c ji w n iej i z a c h o d z ą c y c h re la c ji.

23 A. Tubielewicz, Koncepcja tworzenia organizacji sieciowej, w: Innowacje w Zarządzaniu i Inżynierii Produkcji, red. R. Knosala, Oficyna Wydawnicza Polskiego Towarzystwa Zarzą­

dzania Produkcją, Opole 2013, s. 387-397; J. Child, D. Faulkner, S. Tallman, Cooperative Strategy. Managing Alliances, Networks and Joint Ventures, Oxford University Press, Oxford 2005, s. 147-148; W. Sroka, Sieci aliansów. Poszukiwanie przewagi konkurencyjnej poprzez współpracę, PWE, Warszawa 2012, s. 27.

24 W. Czakon, Sieci...,op.cit., s. 28.

(7)

Typy sieci

F u n k c jo n o w a n ie sieci o p ie ra się n a w y m ian ie, z a a n g a ż o w a n iu i w z a je m n o ­ śc i p o d m io tó w sieci m ię d z y o rg a n iz a c y jn e j, w z m o c n io n y c h w z a je m n y m z a u fa ­ n ie m 25. S tr u k tu r a p o d m io tó w sieci o r a z z a k re s re la c ji p o m ię d z y n im i tw o rz y ró ż n e ic h typy. W c y to w a n y m ju ż o p ra c o w a n iu J. O w e n -S m ith p rz y ta c z a b li­

sk o z w ią z a n e ze w s p o m n ia n y m i d z ie się c io m a tw ie rd z e n ia m i p rz y k ła d y sieci i ic h e fe k tó w 26:

• w y ró ż n io n e ze w z g lę d u n a d o m in a c ję w ięzi s p o łe c z n e p o m ię d z y in d y w id u ­ a ln y m i o so b a m i: p rz y ja ź ń , zw ią zk i u c z u c io w e , d z ie le n ie się w ied z ą;

• sieci fo rm a ln e , k o n tra k to w e zw ią zk i p o m ię d z y o rg a n iz a c ja m i: w s p ó łp ra c a s tra te g ic z n a , u m o w y d o s ta w c a -o d b io rc a , w sp ó ln e p rz e d s ię w z ię c ia (jo in t ve n tu re s) i in n e;

• sie c i n ie fo rm a ln e , n p . in icjaty w y z a tru d n io n y c h , in icjaty w y sp o łe c z n e ;

• sto w a rz y sz e n ia i in n e typy w sp ó łp racy : cz ło n k o stw a, w sp ó ła u to rstw o , k o m i­

te ty c z ło n k o w sk ie , k o m ite ty ro b o c z e , k o m ite ty s te ru ją c e i in n e.

S ie c i m ię d z y o rg a n iz a c y jn e m a ją w p ra k ty c e ju ż sw o ją h isto rię . W ś r e d n io ­ w ie c z n e j E u ro p ie p o w sta ły tzw. g ild ie (z n ie m . zw iązek , k o n fra te rn ia ; z łac.

w sp ó łb ra c tw o ). W yró żn ian o gildie kupieckie, k tó re zo stały w y p a rte p rz e z n o w o ­ c z e sn e o rg a n iz a c je o w iększym za się g u (np. izby p rz e m y sło w o -h a n d lo w e , z g r o ­ m a d z e n ia k u p c ó w ). P o n a d to p o w sta ły g ild ie rz e m ie ś ln ic z e (d z isiejsz e c e ch y rz em io sł) w c e lu o c h ro n y in te re só w g o sp o d a rc z y c h p o szc zeg ó ln y ch g ru p z a w o ­ d o w y c h - rz e m ie ś ln ik ó w (ta k ic h ja k n p . złotnicy, p ie k a rz e )27. H is to rię i s w o ją specyfikę p o s ia d a ją ró w n ie ż sieci m ięd zy o rg an izac y jn e w łaśc iw e d la g o sp o d a rk i ja p o ń s k ie j, k o re a ń sk ie j i c h iń sk ie j28. C elem ja p o ń s k ie g o m o d e lu p a r tn e r s tw a je s t p e r m a n e n tn e d o sk o n a le n ie sze ro k o ro z u m ia n e j jak o ści, p rz y je d n o c z e s n y m m in im a liz o w a n iu k o sztó w w a rto ś c i d o d a n e j p o n o s z o n y c h p rz e z u c z e stn ik ó w sieci. J e d n e z n ic h z a jm u ją się g łó w n ie p ro d u k c ją - keiretsu, k o lejn e h a n d le m - sogo sh o s h a . W C h in a c h ro z w ija ją się ta k ie sieci m ię d z y o rg a n iz a c y jn e , jak :

25 W. Czakon, Dynamika więzi międzyorganizacyjnych przedsiębiorstwa, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2007, s. 45-50.

26 J. Owen-Smith, H.R. Varian, Market..., op.cit.

27 W Polsce gildie rzemieślnicze były bardzo popularne, dla przykładu w Krakowie w XVw. było ich 60, w Toruniu w 1650 było ich 70, a we Lwowie w 1661 było ich 38.

28 E. Todeva, Business Networks: Strategy and Structure, Rautledge Taylor & Francis, New York 2006, s. 161-178.

(8)

478 Lilla Knop, Monika O dlanicka-Poczobutt

g u a m i, sie c i hegu, h iti, bangs, c la n s czy k o n is i19. W K o re i P o łu d n io w e j n a to ­ m ia s t d o m in u ją c ą f o r m ą sie c i m ię d z y o rg a n iz a c y jn e j s ą tz w . czebole, czyli sieci p rz e d s ię b io rs tw o s tr u k tu r z e h ie ra rc h ic z n e j, zb liżo n e j d o fo rm y h o ld in g u czy k o n g lo m e ra tu .

P ró b u ją c d o k o n a ć sy n tezy ty p o lo g ii sieci m ię d z y o rg a n iz a c y jn y c h , o p a r to się n a d o ro b k u o s ta tn ic h trz e c h d e k a d , k tó re z a o w o c o w a ły w ie lo m a b a d a n ia m i.

W śró d k ry te rió w p o d z ia łu s ie c i m ię d z y o rg a n iz a c y jn y c h w y m ie n ia n y c h w lite ­ r a tu r z e , w y ró ż n ić m o ż n a : z a się g d z ia ła n ia sieci; sp o só b p o w s ta w a n ia i u d z ia ł p rz e d s ię b io rs tw ; trw a ło ś ć sie c i i siłę p o w ią z a ń ; w e w n ę tr z n ą s tr u k tu r ę p o w ią ­ za ń ; sy ste m z a r z ą d z a n ia i trw a ło ś c i p o w ią z a ń ; c h a r a k t e r u k ła d u siecio w e g o ; p o w ią z a n ia m ię d z y u c z e s tn ik a m i s ie c i o r a z c z ę s to ść w y s tę p o w a n ia d a n e g o ro d z a ju w s p ó łp ra c y ; s to p ie ń r a d y k a ln o s c i in n o w a c ji i c h a r a k t e r p o w ią z a ń ; tw o rz e n ie w a rto ś c i.

N a jp ro stsz y p o d z ia ł sieci m ięd zy o rg an izac y jn y c h w y n ik a z k ry te riu m zasięgu ich d z ia ła n ia , w r a m a c h k tó re g o m o ż n a w y ró ż n ić sieci: lo k a ln e (re g io n a ln e ), m ię d z y n a ro d o w e i g lo b aln e. W o d n ie s ie n iu d o s p o so b u p o w s ta w a n ia za ś p r z e d ­ s ta w ić m o ż n a trz y g ru p y s ie c i m ię d z y o rg a n iz a c y jn y c h 30:

o d d o ln e sieci w s p ó łp ra c y (b o tto m -u p ) - teg o ro d z a ju sie c i p o w s ta ją z re g u ły ja k o s to w a r z y s z e n ia p r z e d s ię b io r s tw , z w ła s z c z a M SP, u k ie r u n k o w a n e n a ja s n o o k re ś lo n e k o rz y ści g o s p o d a rc z e . P rz e d s ię b io r s tw a te p o s ia d a ją ju ż p a r tn e r ó w , z k tó ry m i p r o w a d z ą c z a s o w ą lu b t r w a łą w s p ó łp r a c ę od w ie lu lat. C zło n k o w ie sie c i u z g a d n ia ją i w d r a ż a ją f o rm u łę z a r z ą d z a n ia s ie ­ cią, a p o z o s ta li aktorzy, n p . u c z e ln ie , in s ty tu c je n a u k o w o -b a d a w c z e i inni, s ą c e lo w o d o b ie ra n i p rz e z in ic ja to ró w ;

e g z o g e n ic z n e sie c i w s p ó łp ra c y (w o p a r c iu o p o d e jś c ie to p -d o w n ) - in ic ja to ­ ra m i ta k ic h sie c i m o g ą być n p . in sty tu c je rz ą d o w e , ja k i p ro m u ją c e ro zw ój g o s p o d a rc z y w re g io n ie . S ie ci k tó re p o w s ta ły w te n s p o s ó b n ie s ą w s ta n ie z a p e w n ić so b ie s a m o d z ie ln e g o f in a n s o w a n ia w p o c z ą tk o w e j fazie. In ic ja ­ to rz y te g o ro d z a ju sie c i p r z e n o s z ą o d p o c z ą tk u o d p o w ie d z ia ln o ś ć za z a rz ą ­ d z a n ie n im i n a o k re ś lo n e p rz e z n ic h in sty tu c je z a u fa n ia (a g e n c je ro z w o ju g o sp o d a rc z e g o , p a r k i te c h n o lo g ic z n e itp .31);

29 I. Numazaki, Chinese Business Enterprise as Inter-family Partnership: A Compari­

son with the Japanese Case', vv: Chinese Business Networks: State, Economy and Culture, red. C. Bun, Nordic Institute of Asian Studies, Prentice Hall, Copenhagen 2000, s. 152-175.

30 G.M. zu Kócker, L. Garnatz, Klastry jako instrumenty inicjujące prace badawczo-roz­

wojowe między Niemcami a Koreą, PARP, 2012, s. 19-21.

31 B. Kowalak, J. Brzóska, R. Gadowski, J. Holub-hvan, J. Rakoczy, Benchmarking par­

ków technologicznych wPobce. Raport 2010, PARP, Warszawa 2010.

(9)

e n d o g e n ic z n e sie c i w s p ó łp ra c y (w o p a r c iu o p o d e jśc ie to p -d o w ń ) - sieci, w c e n tr u m k tó ry c h z n a jd u je się je d e n g łó w n y lu b k ilk u człon kó w . Z az w y ­ czaj ta k im a k to re m je s t u c z e ln ia w y ższa lu b lid e r lokalny, k tó rz y b ę d ą c in i­

c ja to r e m p rz e d s ię w z ię c ia , z a jm u je się ró w n ie ż z a rz ą d z a n ie m s ie c ią p rz y p o m o c y w ła s n e g o p e r s o n e lu . P o tr z e b n e ś ro d k i fin a n s o w e z a p e w n ia n e s ą za zw y c zaj p rz e z n a jw ię k sz e g o a k to ra sieci lu b w r a m a c h re a liz o w a n y c h w sp ó ln ie p rz e z w sz y stk ic h c z ło n k ó w p ro jek tó w .

J. B r ilm a n (z a P. B a u la n g e re m ), p o d k re ś la ją c trw a ło ś ć i siłę p o w ią z a ń p o m ię d z y p o d m io ta m i tw o rz ą c y m i sieć, w y ró ż n ia c z te ry ro d z a je s ie c i32: z in ­ te g ro w a n e , s fe d e ro w a n e , k o n tra k to w e i s to s u n k ó w b e z p o ś re d n ic h . Z ko lei S. K o re n ik p ro p o n u je p o d z ia ł ty p ó w sieci ze w z g lę d u n a ic h w e w n ę trz n ą s tr u k ­ tu r ę p o w ią z a ń 33: sie c i „g w ia zd y ” z firm ą w io d ą c ą ; sie c i „ p o łą c z e ń w ęzło w y ch ", w k tó ry c h w szystkie p o d m io ty s ą ró w n o p ra w n e ; sieci „tym czasow e", czyli słab o sfo rm a liz o w a n e , o zm ien n e j w czasie i u za le żn io n ej od p o trz e b b ieżą cy ch in te n ­ sy fik ac ji k o n ta k tó w ; s ie c i „re g io n a ln e ", b ę d ą c e w y ra z e m te ry to ria ln y c h p o w ią ­ z a ń d z ia ła ln o ś c i g o sp o d a rc z e j, cz ęsto c h a ra k te ry z u ją c y c h się d u ż y m s to p n ie m fo rm a liz a c ji. R. D o m a ń sk i i A. M a rc in ia k w sw y ch b a d a n ia c h k la sy fik u ją sieci w e d łu g d w ó c h k ry te rió w 34:

• s tr u k tu r y z a rz ą d z a n ia : sie c i p ie rś c ie n io w e b ez o rg a n iz a c ji p rz e w o d z ą c e j, sie c i p ie rś c ie n io w e z o r g a n iz a c ją k o o rd y n u ją c ą o ra z sie c i p ie rś c ie n io w e z o r g a n iz a c ją p rz e w o d z ą c ą ;

• trw a ło ś c i p o w ią z a ń , w y ró ż n ia ją c : sie c i trw a łe i ty m c z a so w e (p ro je k to w e).

A. K o ź m iń sk i z w ró c ił u w a g ę n a c h a r a k te r u k ła d u siecio w e g o , s k ą d w y ró ż ­ n ił35: so ju sz e i w sp ó ln e p rz e d się w z ię c ia , u k ład y d o sta w c a -o d b io rc a , filie p rz e d ­ s ię b io rs tw , s tr a te g ic z n e je d n o s tk i b iz n e s u , firm y w y k u p io n e lu b p rz e ję te . J. N iem cz y k , W. S ta ń c z y k -H u g ie t i B. J a s iń sk i p rz e d s ta w ili sieci, d la k tó ry c h k ry te ria m i id en ty fik u jący m i s ą p o w ią z a n ia m ięd zy u c z e stn ik a m i sieci o ra z c z ę ­ sto ść w y stę p o w a n ia d a n e g o ro d z a ju w sp ó łp ra c y 36. W ym ienili oni i sze ro k o o m ó ­ w ili: sie c i k o o p e ra c y jn e , sieci o u tso u rcin g o w e, sieci fra n c z y z o w e i ag e n c y jn e , klastry, a lia n s e s tra te g ic z n e , sieci h a n d lo w e , p a r tn e rs tw o p u b lic z n o -p n ^ w a tn e .

32 J. Brilman, Nowoczesne koncepcje i metody zarządzania, PWE, Warszawa 2002, s. 426-427, za: P. Baulanger, Organiser 1'enterprise en reseau, Nathan, Paris 1995.

33 S. Korenik, Region ekonomiczny..., op.cit.

34 R. Domański, A. Marciniak, Sieciowe..., op.cit., s. 34.

35 A.K. Koźmiński, Zarządzanie w warunkach niepewności. Podręcznik dla zaawansowa­

nych, WN PWN, Warszawa 2004, s. 40.

36 J. Niemczyk, E. Stańczyk-Hugiet, B. Jasiński, Sieci międzyorganizacyjne. Współczesne wyzwanie dla teorii i praktyki zarządzania, C.H. Beck, Warszawa 2012, s. 108.

(10)

480 Lilla Knop, Monika Odlanicka-Poczobutt

K ry te riu m in n o w a c ji w sw y c h b a d a n ia c h w y k o rz y sta ł J. T id d 37. O m ó w ił on ró ż n e ty p y g lo b a ln y c h sie c i in n o w a c y jn y c h w z a le ż n o ś c i o d s to p n ia ra d y k a l- n o ś c i in n o w a c ji (in n o w a c je in k re m e n ta ln e , in n o w a c je ra d y k a ln e ) i p o d o b ie ń ­ s tw a p rz e d s ię b io rs tw , k tó re s ą u c z e s tn ik a m i s ie c i (p o d o b n e p rz e d s ię b io rs tw a , ro ż n e p rz e d s ię b io rs tw a ) . W p o w s ta ły m w te n s p o s ó b z e s ta w ie n iu w y ró ż n ił n a s tę p u ją c e ty p y sie c i in n o w a c ji: fo r u m s e k to ro w e , a lia n s e s tra te g ic z n e , sieci in n o w a c ji o r a z k la s try re g io n a ln e . P o g łę b ia ją c b a d a n ia w o k ó ł s ie c i i w s ie ­ c ia c h c o r a z c z ę śc ie j r o z w a ż a się k ry te r iu m tw o r z e n ia w a r to ś ć d o d a n e j sieci w s to s u n k u d o w a rto ś c i s ta n o w ią c e j s u m ę d z ia ła ń in d y w id u a ln y c h . T ypologię sie c i w e d łu g te g o k ry te r iu m p rz e d s ta w ili K. M öller, A. R a ja la i S. S v a h n . Ic h z d a n ie m , is tn ie ją c e sie c i p r z e d s ię b io rs tw m o ż n a p rz y p is a ć d o je d n e j z trz e c h k a te g o rii s ie c i38:

• p io n o w e sieci w a rto śc i o b e jm u ją c e sieci d o staw c ó w , sieci d y stry b u cji i k lien ­ tó w o ra z p io n o w o z in te g r o w a n e s ie c i w a rto ś c i;

• p o z io m e sie c i w a rto ś c i o b e jm u ją c e a lia n s e k o n k u re n c y jn e , a lia n s e u m o ż ­ liw ia ją c e d o s tę p d o z a so b ó w i k o m p e te n c ji;

• w ie lo w y m ia ro w e sieci w a rto śc i, o b e jm u ją c e sieci k o o rd y n o w a n e p rz e z in te ­ g ra to ró w , zło żo n e sieci b izn eso w e o ra z sieci tw o rz ą c e n o w y sy stem w arto ści.

J a k n ie tr u d n o z a u w a ż y ć , ty p o lo g ia sie c i je s t b a r d z o b o g a ta i p o s z e rz a się w ra z z p o g łę b io n y m i b a d a n ia m i, d la te g o cięż k o je d n o z n a c z n ie k o n k lu d o w a ć z a p re z e n to w a n e z e s ta w ie n ia . O p is a n e ty p o lo g ie i k a ż d e p o ja w ia ją c e się, s ą d la b a d a c z a z a jm u ją c e g o się p ro b le m a ty k ą sieci niezw yk le w a żn y m p u n k te m s ta rtu .

Obszary badań sieciowych

W ie lo p o d m io to w o ść , z ło ż o n o ś ć i d y n a m ik a s ie c i p o w o d u je w iele tru d n o ś c i n ie tylko w o b s z a rz e p la n o w a n ia , k o o rd y n a c ji czy k o n tro li jej fu n k c jo n o w a n ia , ale p rz e d e w sz y stk im u c h w y c e n ia jej ja k o a n a lity c z n e j m a te rii, k tó r ą m o ż n a z b a d a ć , z m ie rz y ć , u sy s te m a ty z o w a ć i p o u k ła d a ć w m o d e le . W d u że j m ie rz e te tru d n o ś c i w y n ik a ją z w ła s n o ś c i sieci, tj. m .in .39:

37 J. Tidd, A Review o f Innovation Models. Discussion Paper I , Tanaka Business School, Imperial College, London 2006.

38 K. Molier, A. Rajala, S. Svahn, Strategic business nets - their type and management,

„Journal of Business Research” 2005, no. 58, s. 1274-1284.

39 A. Sokołowska, Organizacja sieciowa - cechy, przestrzeń gospodarcza, problemy meto­

dologii badań, w: Modele i metody zarządzania informacją i wiedzą, red. V. Galant, K. Perc- chuda, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Wroclaw 2005, s. 247-248.

(11)

• n ie o s tro ś c i i n ie trw a lo s c i ich g ra n ic ,

• o k re s o w o ś c i d z ia ła n ia ,

• n ie u s tru k tu ra liz o w a n e j n a tu ry p ro c e s ó w re a liz o w a n y c h w e w n ą trz sieci,

• tru d n o ś c i w u c h w y c e n iu p rz y n a le ż n o śc i o rg a n iz acy jn e j p ra c o w n ik ó w sieci,

• tr u d n o ś c i o k re ś le n ia z a s a d p o d z ia łu zysku,

• n a d m ie r n e j ilo ść p ro jek tó w ,

• n ie b e z p ie c z e ń s tw a r o z p a d u w w y n ik u n ie p rz e w id z ia n e j d ec y zji u c z e s t­

n ik a /u c z e s tn ik ó w (k tó rz y s ą w p e łn i a u to n o m ic z n i),

• b ra k u ja sn y c h i bezw zględnie obow iązujących n o rm p o stęp o w a n ia (w zajem na o d p o w ie d z ia ln o ś ć , p o d z ia ł o d p o w ie d z ia ln o ś c i w o b e c o d b io rc y fin aln e g o ),

• m o ż liw o śc i w e jś c ia d o s ie c i n ie k o m p e te n tn y c h p a rtn e ró w .

P o n a d to k o n c e p c ja sieci je st w yko rzy sty w an a w o b sza rze re alizo w an e j p rz e z o rg a n iz a c je p o lity k i o ra z ja k o p o d s ta w a w p ro w a d z a n ia in n o w a c ji i n o w y c h s p o s o b ó w z a r z ą d z a n ia s k o m p lik o w a n y m i in te r a k c ja m i40, g d z ie n ie z b ę d n e s ą o d p o w ie d n ia in fra s tr u k tu r a , d o p ra c o w a n e p ro c e s y k o m e rc ja liz a c ji i fin a n ­ s o w a n ia in n o w a c ji.

S z e ro k o p r o w a d z o n e b a d a n ia n a d s ie c ia m i p o d k re ś la ją z n a c z e n ie ta k ic h w s k a ź n ik ó w , ja k : ja k o ś c i, w y d a jn o ś ć , n ie z a w o d n o ś ć , in n o w a c y jn o ś ć o r a z z a k re s i trw a ło ś ć s ie c i41. W. C z a k o n o m a w ia c z te ry w y ró ż n ik i (o b sz ary ) b a d a ń sie c io w y c h . P ie rw sz y m z n ic h je s t s p o jrz e n ie n a sie c i z p e rs p e k ty w y netw o rk govern a n ce, tzw . k o o rd y n a c ji w ie lo ra k ie j42. Z g o d n ie z ty m w y ró ż n ik ie m „ s tra ­ te g ia w sie c io w y m p o d e jśc iu je s t z b io re m d z ia ła ń u k ie ru n k o w a n y c h n a o p ty ­ m a ln e z p u n k tu w id z e n ia in te re s a riu s z y z a rz ą d z a n ie k o n tr a k ta m i”43. D u ż ą ro lę w ty m p ro c e s ie z je d n e j s tro n y o d g ry w a m e n e d ż e r sieci, k tó ry je s t a k to ­ re m ( g r u p ą a k to ró w ) k o o rd y n u ją c y m in te ra k c je i d ecy zje p o d e jm o w a n e p rz e z p o z o s ta ły c h a k to ró w tw o rz ą c y c h sieć. Z a rz ą d z a n ie sie c ią p o s trz e g a się w ty m w y p a d k u ja k o fu n k c ję lu b z b ió r d z ia ła ń p o d e jm o w a n y c h p rz e z m e n e d ż e ra . Z d ru g ie j s tro n y p o d k re ś la się z n a c z e n ie w sp ó ln e g o z a rz ą d z a n ia s ie c ią , g d zie fu n k c je (p la n o w a n ia i tw o rz e n ia sieci, k o n fig u ro w a n ia , m o b iliz a c ji i a n im a c ji,

40 J. Brzóska, Innowacje jako czynnik dynamizujący modele biznesowe, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2014.

41 E Ahokangas, H. Alila, H. Helaakoski, V. Kyllónen, T. Lehtimaki, I. Peltomaa, V. Sep- panen, H. Tanner, Collaborative Business Networks o f the Future, VTT Technical Research Centre of Finland Ltd, Kuopio 2015, s. 8-9; M. Odlanicka-Poczobutt, Innowacyjne rozwiąza­

nia w zakresie zarządzania siecią dostaw z wykorzystaniem systemu mierników sieci, „Zeszyt Naukowy Politechniki Śląskiej, Organizacja i Zarządzanie 2006, nr 34, s. 233-245.

42 W. Czakon, Koordynacja sieci - wieloraka forma organizacji współdziałania, „Przegląd Organizacji" 2008, nr 9, s. 7-9; L. Knop, Zarządzanie..., op.cit., s. 303-311.

43 J. Niemczyk, Strategia..., op.cit., s. 141.

(12)

482 Lilla Knop, Monika O dlanicka-Poczobutt

m o n ito r o w a n ie i u c z e n ia s ię 44) i d z ia ła n ia s ą ro z d z ie lo n e p o m ię d z y c z ło n k a m i (o rg a n iz a c ja m i) sieci. M u sim y j e d n a k p a m ię ta ć , ja k tw ie rd z i K. P e re c h u d a , ze w s p ó łc z e s n a g o s p o d a r k a s ie c io w a w y m y k a się s p o d k o n tro li d ec y d en tó w . Z a r z ą d z a n ie i s te ro w a n ie s ie c ia m i m a b a rd z ie j c h a r a k t e r „ z łu d z e n io w y ” niż z a p la n o w a n y , a o rg a n iz a c je w sie c i p o d le g a ją im p u ls o m , w w y n ik u k tó ry c h m o że n a s tą p ić u g ię c ie (z m ia n a p ro c e só w , p o d m io tó w , zaso b ó w , p o staw , z a c h o ­ w a ń , d ec y zji itd .), p o s z e rz e n ie , z a w ę ż e n ie czy z a p a d a n ie sie c i („ ty m c zaso w e z w in ię c ie sie c i" )45.

D ru g im o b s z a re m b a d a ń sie c io w y c h je s t w s k a z a n ie , ja k tw o rz y ć w a rto ś ć sieci i p o d m io tó w w sieci, tz n . ja k o s ią g n ą ć n a d w y ż k i (ren ty ) p ły n ą c e z ty tu łu fu n k c jo n o w a n ia w sieci, ja k ie s ą ź ró d e ł tej n a d w y ż k i i sp o so b y jej o c h ro n y p rz e d k o p io w a n ie m p rz e z k o n k u re n tó w o ra z s p o so b y jej z a w ła s z c z a n ia p rz e z p rz e d s ię b io r s tw a 46? T rz e c im o b s z a re m b a d a ń s ie c io w y c h je s t s tr u k tu r a liz m ro z u m ia n y ja k o p rz y p isy w a n ie z m ie n n y m o p isu ją c y m s tru k tu r ę sieci (w ielkość, g ę sto ść , h e te ro g e n ic z n o ść ) s z c z e g ó ln ie isto tn e j ro li w w y ja ś n ia n iu in te re s u ją ­ cy ch b a d a c z a zjaw isk, np. h e te r a r c h ia 47. C zw a rty m o b s z a re m b a d a ń siecio w y ch je s t z n a c z e n ie k o m p e te n c ji s ie c io w y c h (z d o ln o ść tw o rz e n ia , k o n fig u ro w a n ia i k o o rd y n o w a n ia sieci) w p ro c e sie ce lo w eg o k s z ta łto w a n ia re la c ji z o to cze n iem . P ią ty o b s z a r b a d a ń sie c io w y c h z w ią z a n y je s t z p ro c e s a m i tw o rz e n ia s ta b iln y c h s tr u k tu r o p a r ty c h n a z a u fa n iu i w sp ó ln y c h w a r to ś c ia c h 48.

O b o k p r z e d m io tu b a d a ń n ie z b ę d n e j e s t o k re ś le n ie p o d m io tu (o b ie k tu ) b a d a n . P o d ą ż a ją c z a k o n c e p c ją W. C z a k o n a w b a d a n ia c h s ie c i m o ż e m y w y ró ż ­ n ić p o je d y n c z ą o rg a n iz a c ję i jej p o w ią z a n ia z in n y m i p o d m io ta m i w sieci, ca łe sie c i o r a z sie c i w r a z z ich e k o s y s te m a m i49. N ie w ą tp liw ie in te re s u ją c e w tym z a k re sie byłyby b a d a n ia sieci, k tó ry c h k lu c z o w y m i p o d m io ta m i s ą o r g a n iz a ­ cje in te lig e n tn e , o p ie ra ją c e sw o je d z ia ła n ia i su k c e s n a u m ie ję tn y m w y k o rz y ­ s ta n iu w iedzy.

44 L. Knop, The Process o f Cluster Management, \v: Management o f Network Organiza­

tions. Theoretical Problems and the Dilemmas in Practice, red. W. Sroka, S. Hittmar, Springer, 2015, s. 105-119.

43 K. Perechuda, Strategia a orkiestracja sieci, w: Zarządzanie strategiczne. Strategie orga­

nizacji, red. R. Krupski, Wałbrzyska Wyzsza Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości, Wał­

brzych 2010, s. 255-262.

46 J. Niemczyk, Strategia..., op.cit., s. 145.

47 L. Knop, Zarządzanie..., op.cit., s. 238-240.

48 Ibidem, s. 249-264.

49 W. Czakon, Sieci między organizacyjne w naukach o zarządzaniu - w kierunku siecio­

wych modeli biznesu, „Studia Ekonomiczne, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicz­

nego w Katowicach" 2015, nr 217, s. 9-18.

(13)

W sieci klastrów

W y b ie ra ją c k la s try ja k o p rz y k ła d sieci, p o z o sta je m y dalej w „sieci z a g a d ­ n i e ń ”, k t ó r ą k a ż d y b a d a c z w p ro c e s ie o k re ś la n ia o b s z a ru i o b ie k tu b a d a ń m u si w y b ra ć i zg łęb ić . K la stry to p o jęcie , k tó re się p o ja w iło w d z ie d z in a c h n a u k fizy c zn y ch , c h e m ic z n y c h , b io lo g ic z n y c h , m ed y c z n y c h , ścisły ch (ICT), e k o n o ­ m ic z n y c h (w r a m a c h polity k i re g io n a ln e j i w z a k re s ie n a u k o z a rz ą d z a n iu ).

P o n a d to k la stry w y stę p u ją ja k o efekt b a d a ń m a p o w a n ia p ro b lem ó w . Z p e rs p e k ­ tyw y sieci m ięd zy o rg an izacy jn y ch klastry pojaw iły się w b a d a n ia c h A. M arshalla, je d n a k z n a c z ą c e z a in te re s o w a n ie tym i ro d z a ja m i sieci m ię d z y o rg a n iz a c y jn y c h p r z y p a d a n a o s ta tn ie d w ie d e k a d y p o p rz e d n ie g o w iek u , b a z u ją c s z c z e g ó ln ie n a ro z w a ż a n ia c h M. P o rte ra , i tr w a d o d n ia d zisiejsze g o . P ie rw sz y m a r ty k u ­ łem , k tó ry o p isy w a ł tę sieć, był a rty k u ł z a ty tu ło w a n y : S o m e pro perties o f the c lu s te r p o in t p ro ce ss M.F. D acey a, o p u b lik o w a n y w 1969 ro k u w „ C a n a d ia n G e o g r a p h e r ”. M.A. M ag g io n i, F. G a m b a ro tto i T.E. U b e rti p rz e a n a liz o w a li 499 a rty k u łó w50 o p u b lik o w a n y c h w la ta c h 1 9 6 9 -2 0 0 7 i n a tej p o d s ta w ie w y ró ż ­ n ili e ta p y z a in te re s o w a n ia p ro b le m a ty k ą k la stró w : o k re s s ta r tu (b u d z e n ia się) 1 9 6 9 -1 9 8 9 - 11 arty k u łó w , o k re s ro z w o ju 1 9 8 9 -1 9 9 9 -7 1 a rty k u łó w i d o jrz a ­ ło ści 2 0 0 0 -2 0 0 7 - 417 arty k u łó w . W 20 1 0 ro k u S .C .S . C ru z i A.A.C. T eixeira d o k o n a ły p rz e g lą d u ok. 2 m in a rty k u łó w o p u b lik o w an y ch w o k re sie 19 62 -2 0 0 7 , w o b s z a rz e „stu d ió w re g io n a ln y c h " 51, z czego do b a d a ń szc zeg ó ło w y c h w y b ra ły 2 9 4 0 arty k u łó w . P rz e p ro w a d z o n e p rz e z nie b a d a n ia b ib lio m e try c z n e w sk az ały je d n o z n a c z n ie n a d y n a m ic z n y w z ro s t p u b lik a c ji o k la s tra c h w k lu czo w y ch c z a ­ s o p is m a c h . B a d a n ia te o p a r to n a a n a liz ie a rty k u łó w o p u b lik o w a n y c h w p o n a d 700 ró ż n y c h c z a s o p is m a c h . Z te g o p o n a d je d n ą tr z e c ią s ta n o w iły artykuły, k tó re z n a jd u ją się w p ierw szej d w u d z ie stc e k lu czo w y ch c z a so p ism (por. rys. 1).

50 Analizy publikacji dokonano w oparciu o dwie bazy: ISI-Thomson Web of Science oraz EkonLit. Przyjęto procedurę poszukiwania słowa kluczowego „klaster” (cluster), które znaj­

dowało się w tytule lub abstrakcie. Badania zostały ograniczone do obszarów: ekonomii, pla­

nowania i rozwoju, geografii, zarządzania, studiów regionalnych i biznesu. M.A. Maggioni, F. Gambarotto, T.E. Uberti, Mapping the Evolution o f „Cluster”: A Meta-analysis, "Global Challenges Series" 2009, no. 74.

51 Do badań wybrano 2940 artykułów, w których pojawia się pojęcie klaster lub powią­

zane z klastrem, opiera się na dwóch bazach: Business Source Complete i bazie danych EconLit (EBSCO). Łącznie przeanalizowano 1 959 022 artykuły. Do wyszukiwania użyto słów kluczowych: klaster, aglomeracja, efekt zewnętrzny, koncentracja przestrzenna, dys­

trykt przemysłowy. S.C.S. Cruz, A.A.C. Teixeira: The Evolution o f the Cluster Literature:

Shedding Light on the Regional Studies - Regional Science Debate, "Regional Studies” 2010, vol. 44(9), November, s. 1263-1288.

(14)

484 Lilla Knop, Monika O dlanicka-Poczobutt

Rysunek 1. Liczba artykułów na temat klastrów w najważniejszych publikatorach (1962-2007)

Źródło: L. Knop, Zarządzanie..., op.cit., s. 50.

P o n a d to a u to rk i te u d o w o d n iły , ze p o d e jś c ie d o ro z u m ie n ia k la s tró w z m ie ­ n ia ło się n a p r z e s tr z e n i c z a su . D alej p r z e w a ż a ją p u b lik a c je , k tó re m ie s z c z ą się w o b sz a rz e g eo g rafii g o sp o d a rc z e j i sk u p isk g eo g ra fic z n y c h , je d n a k m a k sim u m a rty k u łó w w ty m o b s z a rz e p rz y p a d ło n a la ta 60. i 70. XXw. - p o n a d 50% , aby s p a ś ć w o k re s ie 2 0 0 4 -2 0 1 1 d o p o z io m u 20% . P o d o b n y s p a d e k o d n o to w u je się w p o d e jś c iu d o k la s tró w w u ję c iu p o lity k i re g io n a ln e j. Ten tr e n d był d o ść zm ienny , a n ajw y ż szy p o z io m o s ią g n ą ł w la ta c h 1 9 9 5 -1 9 9 9 , g dy p o p u la rn o ś c ią cieszyły się polity k i ro z w o ju re g io n a ln e g o i re g io n a ln e sy stem y in n o w a c ji. N u rt te n s tra c ił z n a c z e n ie n a rz e c z te o rii o p a rty c h n a wiedzy, o rg a n iz a c ji i in te rn a c jo ­ n a liz a c ji k la stró w . Z n a jd u je to o d z w ie rc ie d le n ie w lite ra tu rz e p ro b le m u - id e n ­ ty fik ac ja k la s tró w w id o c z n a w ty c h o b s z a r a c h b a d a ń n ie s ię g a ła n a p o c z ą tk u la t 70. XXw. 2% , n a to m ia s t w o k re s ie 2 0 0 5 -2 0 1 1 p rz e k ro c z y ła ju ż 20% .

K lastry , o b o k te g o , że s ą ty p e m s ie c i m ię d z y o r g a n iz a c y jn e j, p o s ia d a ją r ó w n ie ż w ła s n ą ( r o z w ija n ą p r z e z la ta ) ty p o lo g ię . N a jc z ę ś c ie j w y ró ż n ia n y m i k ry te r ia m i k la sy fik u ją c y m i k la s try są: s p o s ó b o r g a n iz o w a n ia , z n a c z e n ie k o lej­

n y c h a k to r ó w k la s tra , s p o s ó b o r g a n iz o w a n ia i ro d z a j a k to ró w , s e k to r d z ia ­ ła ln o ś c i i s k a la in n o w a c y jn o ś c i, s ta d iu m ro z w o ju , z d o ln o ś ć d o k re o w a n ia m ie jsc p ra c y , z a s ię g te r y to r ia ln y k la s tra , lic z b a h o r y z o n ta ln ie p o w ią z a n y c h se k to ró w , lic z b a s ta d ió w ł a ń c u c h a p ro d u k c y jn e g o , p o z y c ja k o n k u re n c y jn a , z n a c z e n ie te c h n o lo g ii czy w s p ó łp r a c a p o m ię d z y ś r o d o w is k a m i (n a u k a , b iz ­ n es, a d m in is tr a c ja , s p o łe c z e ń s tw o o b y w a te lsk ie ). W o d n ie s ie n iu d o o s ta tn ie g o

(15)

k r y te r iu m m o ż n a w y ró ż n ić k la stry : p rz e m y s ło w e , te c h n o lo g ic z n e , w iedzy, k re a ty w n e i s p o łe c z n e 52.

K lastry ja k o sieci m ię d z y o rg a n iz a c y jn e są o b ec n ie częsty m o b iek tem b a d a ń . P ro b le m y b a d a w c z e s ą a n a lo g ic z n e do o b sz a ró w b a d a ń w y ró ż n io n y ch d la sieci.

P o d m io te m b a d a ń za ś s ą n ajc z ę śc ie j c z ło n k o w ie k la s tra , w tym c o r a z częściej o rg a n iz a c je in te lig e n tn e , i ich p o w ią z a n ia z in n y m p o d m io ta m i k la stra , lid e rz y i k o o rd y n a to rz y k lastró w , g ru p y p o d m io tó w w k la s trz e , ca ły klaster, ja k r ó w ­ n ie ż k la s te r i je g o o s a d z e n ie w ek o sy ste m ie in n o w a c ji. B a d a n ia k la s tró w s ta ją się tym p o p u la rn ie js z e , im w ięcej p ro b le m ó w się p o ja w ia i im w ięcej ich fu n k ­ cjo n u je . W edług E u r o p e a n C lu ste r O b se rv a to ry w E u ro p ie fu n k c jo n u je p o n a d 1500 k la stró w zid en ty fik o w an y ch w o b sz a ra c h : se k to ró w sta n d a rd o w y c h , p r z e ­ m y słó w k re a ty w n y c h i k u ltu ry , z ie lo n y c h tech n o lo g ii, m ik ro - i n a n o te c h n o lo - gii o r a z o p ty k i i fo to fo n ik i. Ta s a m a in s ty tu c ja w r a m a c h cy k licz n y ch b a d a ń p r z e a n a liz o w a ła 382 e u ro p e jsk ie klastry. S p o ś ró d w ie lu z e s ta w ie ń (p rz y g o to ­ w a n y c h d o k o ń c a 2 0 1 2 ro k u ), je d n o z n ic h p re z e n tu je liczb ę k la s tró w p o w s ta ­ ły ch w la ta c h 1 9 8 5 -2 0 1 2 (por. rys. 2).

Rysunek 2. Liczba klastrów powstałych w latach 1985-2012, na przykładzie 382 europejskich klastrów

60 50 40 30 20

10 L T l ^ N C O O l O r - f ' J f O ' i l O t O N C O_fl_ą fl-fl fl a B-

H

w c o c o c o c o c f f i c n a ' o i c i ? ! ? ? '

a i c h o i a i a i c r i O i C T i a i C T i o i o i a i c h

a j O O O O O O O

U - - r ■ -

Cl

-iż

o r\j m

o o o o o o o o O J N (NI (N IM f \ l

oo en o o o o

r\j r\i O O ofM r \ J (M o o o o o o o o o o o_V

w*

Ź ro d lo : o p ra c o w a n ie w ła sn e n a p o d sta w ie G lobal C lu ster In itiativ e S u rv ey 2012. S u rv ey S u m m a ry R e p o rt, E u ro p e a n C lu ste r O bservatory, 2012.

J a k w y n ik a z rys. 2 n ajw ięc ej k la s tró w p o w s ta ło w 2007 ro k u , w k o lejn y ch la ta c h 2 0 0 8 -2 0 1 1 o d n o to w a n o m o że n ie ta k zn aczący , ale w yso ki p rz y ro s t k la ­ s tró w w E u ro p ie . B ra k u je p o tw ie rd z e n ia w b a d a n ia c h e u ro p e js k ic h , że k olejn e la ta o b fito w a ły w ta k d u ży w z ro st, je d n a k b a d a n ia p ro w a d z o n e n a k la s tra c h

52 L. Knop, Zarządzanie..., op.cit., s. 93-99.

(16)

486 Lilla Knop, Monika Odlanicka-Poczobutt

w P o lsce w sk a z u ją , ze o k re s d y n a m ic z n e g o p o w s ta w a n ia k la s tró w53 p rz y p a d ł n a la ta 2 0 1 1 -2 0 1 4 (por. rys. 3).

Rysunek 3. Liczba klastrów w Polsce powstałych w okresie 2003-2015

35 30 25 20 15 10 5

/

r J — mm----

Í Ü

rok rok rok rok rok rok rok rok rok rok rok rok rok 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Żródlo: opracow anie w łasne.

N a le ż y p rz y ty m z a u w a ż y ć , że p o c z ą te k z w ię k s z o n e g o z a in te r e s o w a n ia tw o rz e n ie m i id e n ty fik a c ją teg o ro d z a ju s t r u k t u r p r z y p a d a n a la ta 2 0 0 7 -2 0 1 0 , tzn . c z as, w k tó ry m w E u ro p ie te sie c i m ię d z y o rg a n iz a c y jn e ró w n ie ż za czę ły się d y n a m ic z n ie ro z w ija ć .

Podsumowanie

T ru d n o p o d s u m o w a ć p ro c e s ro z w o ju sie c i i s to p ie ń ic h z ło ż o n o ś c i, gdy m a m y d o c z y n ie n ia z ta k d y n a m ic z n ie ro z w ija ją c y m się z a g a d n ie n ie m b a d a w ­ czym . K ry sta liz u je się sta n o w is k o , że m a m y d o c z y n ie n ia z k s z ta łtu ją c y m się

53 Liczbę klastrów w Polsce zidentyfikowano na podstawie szerszych badań prowadzo­

nych w kraju. W oparciu o liczbę ponad 500 rekordów (wykorzystano bazy własne budo­

wane od 2009 roku oraz bazy PARP) klastrów i inicjatyw klastrowych działających w Polsce zidentyfikowano 294 klastrów i potencjalnych klastrów. Spośród nich 185 klastry spełniły podstawowe kryteria: posiadały strategię i określoną specjalizację, posiadały min. 20 człon­

ków wywodzących się z różnych środowisk, realizowane są usługi na rzecz klastrów oraz istnieje aktywny system komunikacji pomiędzy członkami klastra. Badania pogłębione pozwoliły wyłonić 185 klastrów. Pozyskiwanie danych w ramach badań identyfikujących odbywało się za pomocą poczty elektronicznej oraz telefonicznie. Proces ten przebiegał w kilku rundach telefonicznych i mailowych, w zależności od ilości i jakości uzyskanych danych, w których pjtano o: dane identyfikujące klaster, skład klastra, zasięg oddziaływa­

nia, podstawowa specjalizacja. Do wyłonionych klastrów przesiano pogłębioną ankietę, a w 67 przeprowadzono bezpośredni wywiad.

(17)

p a r a d y g m a te m siecio w y m , k tó re g o isto ta b u d z i c iąg le n o w e p y ta n ia 54. W ątp li­

w o śc i n ie p o w o d u je je d n a k w z ra s ta ją c a lic z b a ty p ó w sieci, o b s z a ró w b a d a w ­ c z y c h sk u p io n y c h w o k ó ł s ie c i i s a m y c h „siec io w y ch ” o b ie k tó w b a d a ń w n u rc ie

„siec io w eg o in d y w id u a liz m u " . P o n a d to sieci s tw a r z a ją m o ż liw o ść a n a liz in te r ­ d y scy p lin arn y c h , je d n o c z e śn ie k o m p lik u jąc fo rm u ło w a n ie p ro sty c h re k o m e n d a ­ cji. Tytuł a rty k u łu m o ż e s u g e ro w a ć z a g m a tw a n ie , k tó re w y n ik a z n a ra s ta ją c e j z ło ż o n o ś c i p ro b le m a ty k i sie c io w e j. D la te g o w y z w a n ie m d la w s p ó łc z e sn y c h b a d a c z y je s t ra d z e n ie so b ie ze z ło ż o n o śc ią i sw o isty m „ u s ie c io w ie n ie m ” p r o ­ b le m ó w d o ty c z ą c y c h sieci. K la stry s ą w ty m w y p a d k u c iek a w y m la b o ra to riu m b a d a w c z y m , p o z w a la ją c y m n a w e ry fik ac ję z a ło ż e ń n o w e g o p a r a d y g m a tu s ie ­ cio w e g o . T w o rz ą o n e o tw a r te system y, g d zie p rz e d s ię b io rs tw a , c o ra z częściej in te lig e n tn e , n ie s ą z a to m iz o w a n e , b ę d ą c e le m e n te m cią g le ro z b u d o w u ją c e j się i zło żo n e j sie c i o rg a n iz a c ji (w ra m a c h e k o sy ste m u b iz n e s u lu b e k o sy ste m u in n o w a c ji), w k tó rej re a liz o w a n e s ą p ro c e s y d o s ta rc z a n ia w a rto ś c i d o ró ż n y c h in te re sa riu sz y . P rzy tym o to c z e n ie k la s tra nie je s t b e z im ien n e , a d zięki re la c jo m r ó ż n y c h p o d m io tó w m o że być o n o c z ę śc io w o k o n tro lo w a n e .

Bibliografia

A hokangas P., Alila A., H elaakoski H., Kyllónen V., Lehtim aki T., Peltom aa I., Sep- p an en V., Tanner H., Collaborative B usiness Networks o f the Future, VTT Techni­

cal R esearch C entre of Finland Ltd, Kuopio 2015.

Ahuja G., Collaboration Networks, Structural Holes, and Innovation: A L ongitudinal Study, "Administrative S cience Q uarterly” 2000, no. 45, s. 425-455.

B ourdieu P., The Forms o f Capital, w: Handbook o f Theory and Research for the Socio­

logy o f E ducation, red. J.G . R ichardson, G reenw ood Press, New York 1986, s. 241-258.

B rilm an J., N owoczesne koncepcje i metody zarządzania, PWE, W arszaw a 2002, za:

P. B aulanger, Organiser Venterprise en reseau, N athan, Paris 1995.

B rzóska J., Innow acje jako czynnik dynam izujący modele biznesowe, W ydawnictwo P olitechniki Śląskiej, Gliwice 2014.

B u rt R .S., The Network Structure o f Social Capital, "R esearch in O rganizational B eh av io u r” 2000, vol. 22, s. 345-423.

Child J„ Faulkner D., Tallman S., Cooperative Strategy. Managing Alliances, Networks a nd Jo in t Ventures, Oxford University Press, Oxford 2005, s. 147-148.

54 K. Krzakiewicz, S. Cyfert, The Network Concept o f Strategic Management and Its Lim i­

tations, "Management" 2013, vol. 17, no. 1, s. 19-30.

(18)

488 Lilla Knop, Monika Odlanicka-Poczobutt

C olem an J.S., Campbell E.Q., H obson C.J., M cPartland F., Mood A.M., Weinfeld F.D., E quality o f E ducational Opportunity, G overnm ent P rin ting Office, W ashington

1966.

R ogers E.M., D iffusion o f Innovations, (3 rd ed.), Free Press, N ew York 1983.

C ruz S .C .S., Teixeira A.A.C., The E volution o f the Cluster Literature: Shedding Light on the Regional Studies - Regional Science Debate, „Regional S tu d ie s” 2010, vol. 44.9, November, s. 1263-1288.

Czakon W., D ynam ika więzi nuędzyorganizacyjnych przedsiębiorstwa, W ydaw nictw o Akadem ii Ekonom icznej w K atow icach, K atow ice 2007.

Czakon W., Koordynacja sieci - wieloraka form a organizacji w spółdziałania, „Prze­

gląd O rg anizacji” 2008, n r 9, s. 7-9.

C zakon W., Sieci m iędzyorganizacyjne w naukach o zarządzaniu - w kierunku sie­

ciow ych m odeli biznesu, „Studia E konom iczne, Zeszyty N aukow e U niw ersytetu E konom icznego w K atow icach" 2015, n r 217, s. 9-18.

Czakon W., Sieci w zarządzaniu strategicznym , Oficyna a W olters K luw er business, W arszaw a 2012.

Davis G.F., Agents w ithout Principles? The Spread o f the Poison Pill through the Inter- coiporateN etw ork, "Administrative S cience Q u arterly ” 1991, no. 36, s. 583-590.

D om ański R., M arciniak A., Sieciowe koncepcje gospodarki m iast i regionów, t. CXII, Polska Akadem ia Nauk, Komitet P rzestrzennego Z agospodarow ania Kraju, War­

szaw a 2003.

F lorida R., Cities and the Creative Class, New York - London 2005.

G alaskiew icz J., E stim ating Point Centrality Using Different Network S am plin g Tech­

niques, "Social N etw orks" 1991, no. 13, s. 347-86.

G ran o v etler M., E con om ic A ction and Social Structure: The Problem o f Em bedded­

ness, "American Jo u rn a l of Sociology" 1985, no. 91, s. 481-510.

Katz N., L azer D., Arrow H., C o n tracto r N., N etw ork Theory and S m a ll Groups,

"Sm all G roup R esea rch ” 2004, vol. 35, no. 3, s. 307-332.

K nop L., The Process o f Cluster M anagem ent, w: M anagem ent o f Network Organiza­

tions. Theoretical Problems and the D ilem m as in Practice, red. W. Sroka, S. Hit- tm ar, S pringer, 2015, s. 105-119.

K nop L., Zarządzanie klastrem. Koncepcje, strategie, modele, W ydawnictwo Politech­

niki Śląskiej, Gliwice 2013.

K orenik S., R egion e k o n o m iczn y w n o w ych realiach społeczno-gospodarczych, CeDeWu, W arszaw a 2011.

Kowalak B., B rzoska J., G adowski R., H ołub-Iw an J., Rakoczy J., Benchm arking par­

ków technologicznych tu Polsce. Raport 2010, PARP, W arszaw a 2010.

Koźmiński A.K., Zarządzanie tu w arunkach niepewności. Podręcznik dla zaaw anso­

w anych, WN PWN, W arszaw a 2004.

K rzakiew icz K., Cyfert S., The Network Concept o f Strategie M anagem ent and Its L im itations, "M anagem ent” 2013, vol. 17, no. 1, s. 19-30.

(19)

L atusek-Ju rczak D., Zarządzanie międzyorganizacyjne, Oficyna a W olters K luw er business, W arszaw a 2011.

Luo J.D., Particularistic Trust and General Trust: A Network Analysis in Chinese Orga­

nizations, “M anagem ent and O rganization Review ” 2005, http://onlinelibrary.

w iley.com /doi/10.1111/m ore.2005.1 .issue-3/issuetoc s. 437-458.

M aggioni M.A., G am barotto F., Uberti T.E., M apping the E volution o f „Cluster":

A M eta-analysis, "Global C hallenges Series" 2009, no. 74.

M ark N.P., Beyond Individual Differences: Social Differentiation from First Principles,

"American Sociological R eview ” 1998, no. 63, s. 309-330.

M olier K., R ajala A., Svahn S., Strategic Business N ets - Their Type and Management,

„Journal of B usiness R esearch ” 2005, no. 58, s. 1274-1284.

Niemczyk J„ Staiiczyk-Hugiet E., Jasiński B., Sieci międzyorganizacyjne. Współczesne w yzw anie dla teorii i praktyki zarządzania, C.H. Beck, W arszaw a 2012.

Niem czyk J., Strategia. Od p la n u do sieci, W ydawnictwo U niw ersytetu E konom icz­

nego we W rocław iu, W roclaw 2013.

N oga A., Sieci w ujęciu teorii ekonom ii, blog Prof. Adama Nogi.

N um azaki I., Chinese B usiness Enterprise as Inter-fam ily Partnership: A Comparison w ith the Japanese Case', w: Chinese B usiness Networks: State, E conom y and Cul­

ture, red. C. B un, N ordic Institute of Asian Studies, P rentice Hall, C openhagen 2000, s. 152-175.

O dlanicka-P oczobutt M., Innow acyjne rozwiązania tv zakresie zarządzania siecią dostaw z w ykorzystaniem system u m ierników sieci, „Zeszyt Naukowy Politechniki Śląskiej, O rganizacja i Zarządzanie" 2006, n r 34, s. 233-245.

O w en-Sm ith J., Powell W. W., Knowledge Networks in the Boston Biotechnology Com­

m u n ity, "O rganization S cience” 2004, no. 15, s. 5-21.

O wen-Sm ith J., Varian H.R., Market Structure in the Network Age, University of Michi­

gan, p resen tatio n (30.09.2014).

P iorę M .J., Sabel Ch.F., The Second Industrial Divide, Basic books, New York 1984.

Podolny J.M ., A Status-Based Model o f Market Competition, "American Jo u rn al of S ociology” 1993, no. 98, s. 829-72.

P ortes A., S en sen b ren n er J., Embeddedness and Im m igration: Notes on the Social D eterm inants o f E conom ic Action, "The A m erican Jo u rn al of Sociology” 1993, vol. 98(6), s. 1320-1350.

Powell W.W., Koput K.W., S m ith-D oerr L., Interorganizational Collaboration and the L ocus o f Innovation: Networks o f Learning in Biotechnology, "Administrative Science Q uarterly ” 1996, no. 41, s. 116-145.

Powell W. W„ N either Market N or Hierarchy: Network Forms o f Organization, "Rese­

arch in O rganizational B ehav io r” 1990, vol. 12, s. 295-336.

P u tn am R.D., Bow ling Alone: The Collapse o f A m erica’s Social Capital, S im on and Shuster, New York 2000.

Cytaty

Powiązane dokumenty

Per le controversie, ricomprese nella giurisdizione tributaria, il cui valore non ecceda i 20.000,00 euro, è richiesta, ai fini della procedibilità della domanda, la

Limited positron diffusion should not play any role in the small defects we are dealing with (see section 2.5.3). Considering the estimations in section 2.5-^, the exotic effect

spontaniczna aktywność jest stabilna w czasie lokalnego uczenia się, moduł uczący się ma podwyższoną częstość impulsacji wśród neuronów biorących udział w kodowaniu wzorca

Sieci semantyczne: dziedziczenie wielokrotne Mo˙zna by loby zada´c sobie pytanie, czy indywiduum w sieci semantycznej mo˙ze nale˙ze´c do wi ecej ni˙z jednej klasy przez relacj ֒ e

Do mapowania adresów IP na adresy MAC wy- korzystywany jest protokół ARP (dla IPv4) lub Neighbor Discovery (dla IPv6) - odbywa się to poprzez wysłanie ramki ethernetowej na

Żeby w informatyce wykorzystać potencjał funkcjonalny neuronu oraz całej ich sieci (grafu), zwanych często sieciami neuronowymi, trzeba opracować uproszczony model działania

Przy p wektorach w warstwie pierwszej pojemność pamieci Hamminga jest równa p, gdyż każdy neuron..

Sarah Mercer, Tammy Gregersen, Teacher Wellbeing… 145 the chapter on “Me and My Emotions,” where the authors reflect on the multi- plicity of emotions that exist in the workplace