• Nie Znaleziono Wyników

PROPOZYCJA TYPOLOGII RODZIN JACY SĄ WSPÓŁCZEŚNI RODZICE MAŁYCH DZIECI

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2022

Share "PROPOZYCJA TYPOLOGII RODZIN JACY SĄ WSPÓŁCZEŚNI RODZICE MAŁYCH DZIECI"

Copied!
22
0
0

Pełen tekst

(1)

DOI: 10.15804/kie.2014.04.12

M o n i k a D ą b k o w s k a

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

PROPOZYCJA TYPOLOGII RODZIN – JACY SĄ WSPÓŁCZEŚNI RODZICE MAŁYCH DZIECI

ABSTRACT

An attempt to assess the structure of the studied families, patterns of their functioning, home and environment provision of toys stimulating children’s development, as well as ve- rifi cation of possible relationships between these variables was undertaken in this study. In order to give suggestion of typology of families there was an analysis of clusters. Th e study involved 126 families with children aged from 3 to 18 months. Following instruments were used: AHEMD for children aged 3-18 months and HOME for children aged 0-36 months

“Interview and observation”. On the basis of the cluster analysis fi ve types of families were distinguished – “Families with training parents”, “Families with caring parents”, “Families with parents overcoming diffi culties”, “Families with elitist parents” and “Families with not-involved parents”.

Key words:

Young children’s development, family structure, types of families, the environments of child’s development

(2)

1. Wprowadzenie1

Istnieje wiele przebadanych i opisanych w literaturze czynników mających wpływ na rozwój dziecka: oddziaływania społeczno-kulturowe, środowisko fi zyczno- -przestrzenne, struktura rodziny, jakość relacji więzi i przywiązania czy cechy determinowane biologicznie. Najwcześniejszy okres życia człowieka – od uro- dzenia do 18 miesiąca życia – jest (według neurobiologów i neuropsychologów) okresem, gdy uczenie się kładzie fundament dla późniejszego poznawania i jest szczególnie ważne dla rozwoju optymalnej architektoniki mózgu. Ewentualne za- leżności pomiędzy strukturą rodziny a wyposażeniem domu i otoczenia w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci jest obszarem mało znanym i rzadko badanym.

Wydaje się, że najrzadziej podejmowane są badania wśród dzieci zdrowych, i ten obszar wymaga szczegółowej eksploracji. Do tej pory w Polsce tematyka ta obecna była głównie w pracach socjologicznych2.

W bazach czasopism niewiele jest badań dotyczących zarówno rodziny, jej struktury, jak i wyposażenia domu i otoczenia w zabawki stymulujące rozwój dzieci do 18 miesiąca życia. Mało jest danych dotyczących badań populacji dzieci zdrowych. Jednocześnie też w opublikowanych artykułach podkreślana jest specy- fi ka rozwoju dzieci w danej kulturze, co oznacza trudność podczas porównywania wyników badań.

Badania dotyczące rodziny i jej struktury wskazują na znaczenie następujących czynników związanych z optymalnym rozwojem dziecka – zasoby rodziców, ich zdrowie psychiczne, jakość relacji pomiędzy nimi i zaangażowanie ojca3.

Znaczenie struktury rodziny dla rozwoju małych dzieci było także przedmio- tem badań, w których wzięły udział mamy zamężne, samotne i rozwiedzione. Ba- dania te wykazały, że w rodzinach mam zamężnych lepsza była jakość wzajemnych interakcji. Porównano także interakcje pomiędzy mamą a dzieckiem w wyróżnio-

1 Artykuł powstał na podstawie badań prowadzonych w ramach pracy magisterskiej M. Dąb- kowskiej pt. Struktura rodziny a wyposażenie domu i otoczenia w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci, pod kierunkiem prof. dr hab. Anny I. Brzezińskiej, w ramach grantu MNiSW nr NN106058837 pt.: „Adaptacja narzędzi do diagnozy jakości otoczenia fi zycznego i społecznego dzieci w wieku 3–36 miesięcy życia”, prowadzonego pod kierownictwem prof. dr hab. Elżbiety Hornowskiej oraz prof. dr hab. Anny I. Brzezińskiej.

2 Rodzina a system społeczny. Reprodukcja i kooperacja w perspektywie interdyscyplinarnej, A. Gi- za (red.), Warszawa 2005; T. Szlendak, Zaniedbana piaskownica. Style wychowania małych dzieci a problem nierówności szans edukacyjnych, Warszawa 2003; Małe dziecko w Polsce. Raport o sytuacji edukacji elementarnej, T. Szlendak (red.), Warszawa 2006.

3 J. Waldfogel, T.A. Craigie, J. Brooks-Gunn, Fragile Families and Child Wellbeing, „Future of Children” 2010, No. 2, Vol. 20, s. 87–112.

(3)

nych typach rodzin i wykazano, że zamężne mamy częściej podejmują stymulację poznawczą wobec swoich dzieci4.

Badania przeprowadzone w Norwegii dotyczące wielkości rodziny i jej związku z ilorazem inteligencji ujawniły, że znaczenie dla IQ dzieci obecnych już w rodzinie ma nieoczekiwany szok w związku z pojawieniem się bliźniaków w tejże rodzinie5. Badania dzieci od 6 miesiąca do 2 roku życia, w których wykorzystano Home Observation for Measuring Environment Inventory, wykazały, że jakość otoczenia dziecka ma znaczący wpływ na motywację do podejmowania przez nie aktywno- ści. Autorzy tych badań postulują, aby w celu zwiększenia tej motywacji małych dzieci do podejmowania aktywności ich opiekunowie zapewniali wysoką jakość środowiska już od pierwszego okresu życia dziecka6. Interesujące są także badania R. Tessier i współautorów, które zwracają uwagę na pozytywną korelację pomiędzy jakością najbliższego otoczenia dziecka a zaangażowaniem ojca7.

Inne badania z użyciem kwestionariusza Home ukazują związek pomiędzy wewnętrznym umiejscowieniem kontroli i wysoką samooceną mam a bardziej stymulującym otoczeniem dziecka. Podejmowane działania powinny więc, we- dług autorów tych badań, skupić się na optymalizacji jakości życia psychicznego mam8.

Podjęto również próbę oceny związku pomiędzy wyposażeniem domu sty- mulującym rozwój poznawczy dzieci (materiały do nauczania, wspólne czytanie z dzieckiem, umiejętność nauczania przez rodziców, ich wypowiedzi słowne) a po- ziomem wykształcenia rodziców i ich statusem materialnym. Badania ujawniły, że czynnikiem ryzyka dla rozwoju dzieci w największym stopniu jest brak umiejęt- ności czytania i pisania przez rodziców i te kompetencje rodziców powinny być

4 Ch.M. Gibson-Davis, A. Gassman-Pines, Early Childhood Family Structure and Mother-Child Interactions: Variation by Race and Ethnicity, „Developmental Psychology” 2010, No. 1, Vol. 46, s. 151–

–164.

5 S.E. Black, P.J. Devereux, K.G. Salvanes, Small Family, Smart Family? Family Size and the IQ Scores of Young Men, „Journal of Human Resources” 2010, No. 1, Vol. 45, s. 33–58.

6 P.J. Wang, A.W. Hwang, H.F. Liao, P.C. Chen, W.S. Hsieh, Th e stability of mastery motivation and its relationship with home environment in infants and toddlers, „Infant Behavior & Development”

2011, No. 3, Vol. 34, s. 434–442.

7 R. Tessier, N. Charpak, M. Giron, M. Cristo, Z.F. de Calume, J.G. Ruiz-Pelaez, Kangaroo Mother Care, Home environment and father involvement in the fi rst year of life: a randomized controlled study,

„Acta Paediatrica” 2009, No. 9, Vol. 98, s. 1444–1450.

8 S. Fernandez, S. Vazir, P. Bentley, S. Johnson, P. Engle, Maternal Self Esteem and Locus of Con- trol Relates to the Quality of Young Children’s Environment (HOME) in Rural Andhra Pradesh, India:

Research and Policy Implications, „International Journal of Early Childhood” 2009, No. 2, Vol. 40, s. 85–99.

(4)

przedmiotem oceny pediatry, psychologa czy pedagoga w celu planowania działań psychoedukacyjnych9.

Zbliżone także do podjętych w niniejszej pracy badań wydają się badania A.D. Kesiktas i współautorów. Obejmowały one mamy dzieci z trudnościami w rozwoju oraz dzieci zdrowych w wieku od urodzenia do 72 miesiąca życia w Turcji. Wykorzystano Home Screening Questionnaire do oceny jakości wypo- sażenia domu dzieci. Ujawniono w tychże badaniach związek wyposażenia domu z wiekiem mam, ich poziomem wykształcenia i statusem materialnym10.

Mając na uwadze powyższy przegląd literatury polskiej i światowej – konieczne wydaje się zwrócenie uwagi na rozwój małych dzieci w kontekście ich środowiska rodzinnego, a temat ten wymaga stałej eksploracji.

2. Problem i metoda badań własnych

Podrozdział ten poświęcony jest opisowi problemów oraz metod badań. Na po- czątku przedstawione zostały problemy istotnościowe i zależnościowe, a także defi nicje badanych zmiennych. W niniejszej pracy prezentowane są wyniki analizy skupień na osobach i zmiennych, natomiast opis statystyczny uzyskanych wyni- ków oraz statystyczna weryfi kacja hipotez zależnościowych nie zostały tu ujęte ze względu na obszerność uzyskanego materiału. Problemy oraz defi nicje badanych zmiennych niezbędne są jednak do zrozumienia wyników prezentowanych badań i przedstawionej typologii rodzin na podstawie analizy skupień. Następnie opisane są: przebieg badań oraz zastosowane narzędzia – AHEMD dla dzieci w wieku 3–18 miesięcy i HOME dla dzieci w wieku 0–36 miesięcy „Wywiad i obserwacja”.

Zmienną niezależną w badaniu jest struktura rodziny, przy czym defi niowana jest ona przez cztery indeksy, składające się z wyszczególnionych poniżej zmiennych:

− status dziecka – wiek i płeć badanych dzieci;

− status rodziców – wykształcenie matek oraz ojców badanych dzieci;

− status i situs rodziny – typ miejsca zamieszkania, liczba osób przypadają- cych na jeden pokój (obliczona poprzez iloraz sumy liczby osób dorosłych

9 C.M. Green, S.B. Berkule, B.P. Dreyer, A.H. Fierman, H.S. Huberman, P.E. Klass, S. Tomopo- ulos, H.S. Yin, L.M. Morrow, A.L. Mendelsohn, Maternal literacy and associations between education and the cognitive home environment in low-income families, „Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine” 2009, No. 9, Vol. 163, s. 832–837.

10 A.D. Kesiktas, B. Sucuoglu, B. Keceli-Kaysili, S. Akalin, G. Gul, B. Yildirim, Th e Home Envi- ronments of Young Children with and without Disabilities, „Infants and Young Children” 2009, No. 3, Vol. 22, s. 201–210.

(5)

oraz dzieci poniżej 18 roku życia w gospodarstwach domowych i liczby pokoi) i sytuacja materialna badanych rodzin;

− formalna struktura rodziny – posiadanie rodzeństwa przez badane dzieci, liczba dzieci poniżej 18 roku życia i liczba osób dorosłych w gospodar- stwach domowych oraz obecność innych osób (poza matką) zajmujących się badanymi dziećmi.

Zmiennymi zależnymi w badaniu są: wzorce behawioralne funkcjonowania rodziny, wyposażenie domu w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci oraz wyposażenie otoczenia w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci. Indeksy te składają się z wymienionych poniżej zmiennych:

− wzorce behawioralne funkcjonowania rodziny – posiadanie w domach co najmniej 10 książek w widocznym miejscu, czytanie badanym dzieciom bajek przez rodziców przynajmniej 3 razy w tygodniu, proponowanie przez matki i ojców dzieciom podczas zabawy czynności mogących pomóc im w poznaniu różnych części ciała, uczenie dzieci podczas zabawy przez mat- ki i ojców słów związanych z wykonywaniem ruchów, częstość noszenia dzieci przez osoby dorosłe w bliskim kontakcie z ciałem opiekunów;

− wyposażenie domu w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci – liczba zabawek wpływających na rozwój ruchu u dzieci, liczba zabawek wpływają- cych na rozwój mowy u dzieci, liczba zabawek wpływających na rozwój koordynacji u dzieci, liczba zabawek wpływających na rozwój spostrzegania u dzieci;

− wyposażenie otoczenia w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci – znajdowanie się w pobliżu domów wystarczająco dużej przestrzeni umoż- liwiającej dzieciom zabawę i swobodne poruszanie się, przestrzeń wokół domów posiadająca więcej niż jeden rodzaj nawierzchni, przestrzeń wokół domów posiadająca jedną lub więcej nachylonych powierzchni, przestrzeń wokół domów posiadająca urządzenia, za pomocą których dzieci mogą podciągnąć się do pozycji stojącej, przestrzeń wokół domów posiadająca urządzenia pozwalające dzieciom podciągnąć się i, przytrzymując się zrobić przynajmniej dwa kroki, idąc wzdłuż podparcia, przestrzeń wokół domów posiadająca podest lub schody mające przynajmniej dwa stopnie.

2.1. Definicje i struktura badanych zmiennych

Badaniami objęto grupę dzieci od 3 do 18 miesiąca życia wraz z ich rodzinami.

Zmienną niezależną (opisaną powyżej) jest indeks struktura rodziny, składający

(6)

się z kolejnych indeksów: statusu dzieci, statusu rodziców, formalnej struktury rodziny – co najbliższe jest zaczerpnięte z G. Murdocka typologii rodzin oraz ze statusu i situsu rodziny – w nawiązaniu do koncepcji Z. Kwiecińskiego.

Zmienne zależne to także indeksy opisane powyżej i zdefi niowane jako: wzorce behawioralne funkcjonowania rodziny, wyposażenie domu w zabawki stymulują- ce rozwój małych dzieci, wyposażenie otoczenia w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci.

Poniżej znajduje się schemat porządkujący opis struktury badanych zmien- nych, a także możliwych relacji pomiędzy nimi – Rys. 1.

Rys. 1. Schemat badanych zmiennych Źródło: Opracowanie własne.

1. przestrzeń umożliwiająca zabawę i swobodne poruszanie się

2. przestrzeń posiadająca więcej niż 1 rodzaj nawierzchni 3. przestrzeń posiadająca jedną

lub więcej nachylonych powierzchni 4. przestrzeń posiadająca

urządzenia, które ułatwiają podciągnięcie się 5. przestrzeń umożliwiająca

podciągnięcie się i zrobienie co najmniej dwóch kroków wzdłuż podparcia

6. przestrzeń posiadająca podest lub schody z co najmniej 2 stopniami

Y3

Wyposażenie otoczenia w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci:

Y2

Wyposażenie domu w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci:

1. liczba zabawek wpływających na rozwój ruchu

2. liczba zabawek wpływających na rozwój mowy

3. liczba zabawek wpływających na rozwój koordynacji

4. liczba zabawek wpływających na rozwój spostrzegania 1. posiadanie co najmniej

10 książek

2. czytanie bajek przynajmniej 3 razy w tygodniu 3. proponowanie czynności

umożliwiających poznanie części ciała

4. uczenie słów 5. noszenie dziecka Y1

Wzorce behawioralne funkcjonowania rodziny:

X Struktura rodziny

X1

Status dziecka:

1. wiek 2. płeć

X2

Status rodziców:

1. wykształcenie matki 2. wykształcenie ojca

X4

Formalna struktura rodziny:

X3

Status i situs rodziny:

1. posiadanie rodzeństwa 2. liczba dzieci poniżej 18 roku

życia

3. liczba osób dorosłych 4. obecność innych osób

zajmujących się dzieckiem

1. typ miejsca zamieszkania 2. liczbaosób przypadających

na 1 pokój 3. sytuacja materialna

(7)

2.2. Operacjonalizacja zmiennych

2.2.1. Narzędzie nr 1 pt. Affordances In the Home Enviroment and Motor Development (AHEMD) dla dzieci w wieku 3–18 miesięcy – konstrukcja i organizacja badania

Kwestionariusz AHEMD składa się z 63 pytań, na które odpowiada rodzic (najczęściej mama) dziecka. W zależności od rodzaju pytania osoba badana proszona jest o wybór jednej odpowiedzi (np. tak/nie) lub jej wpisanie (np. wagę urodzeniową dziecka).

Kwestionariusz ten składa się z siedmiu podskal: charakterystyka dziecka, charaktery- styka rodziny, otoczenie i wnętrze domu, otoczenie domu, wnętrze domu, codzienne czynności w domu, przedmioty do zabawy. W pracy wykorzystano – kierując się wybraną tematyką – niektóre dane, co przedstawia poniższa tabela (Tabela 1).

Tabela 1. Wykorzystane zmienne z Kwestionariusza AHEMD

Nazwa skali Wykorzystane w pracy zmienne

A. Charakterystyka dziecka

− Od jak dawna (jeżeli oboje rodzice/opiekunowie pracują) dzieckiem opiekuje się ktoś inny?

B. Charakterystyka rodziny

− Typ miejsca zamieszkania.

− Ile osób dorosłych mieszka w gospodarstwie domowym?

− Ile dzieci poniżej 18 roku życia mieszka w gospodarstwie domowym?

− Ile pokoi posiada Państwa mieszkanie/dom?

− Jakie jest wykształcenie matki dziecka (opiekuna)?

− Jakie jest wykształcenie ojca dziecka (opiekuna)?

− Które z określeń najlepiej charakteryzuje sposób gospodarowania dochodem w gospodarstwie domowym?

C. Otoczenie i wnę- trze domu

− Czy w pobliżu domu znajduje się wystarczająco duża przestrzeń umożliwiająca dziecku zabawę i swobodne poruszanie się?

C1. Otoczenie domu

− Przestrzeń wokół domu posiada więcej niż jeden rodzaj nawierzchni.

− Przestrzeń wokół domu posiada jedną lub więcej nachylonych powierzchni.

− Przestrzeń wokół domu posiada urządzenia, za pomocą których dziecko może podciągnąć się do pozycji stojącej.

− Przestrzeń wokół domu posiada urządzenia pozwalające dziecku podciągnąć się i, przytrzymując się, zrobić przynajmniej dwa kroki, idąc wzdłuż podparcia.

− Przestrzeń wokół domu posiada podest lub schody mające przynajmniej dwa stopnie.

C2. Wnętrze domu Nie wykorzystano zmiennych z tej podskali.

D. Codzienne czyn- ności w domu

− Zazwyczaj mama lub tata (opiekunowie) proponują dziecku podczas zabawy czynności mogące pomóc mu w poznaniu różnych części ciała.

− Podczas zabawy mama lub tata (opiekunowie) uczą dziecko słów związanych z wykonywaniem ruchów.

− Jest noszone przez dorosłego w bliskim kontakcie z ciałem opiekuna.

(8)

Nazwa skali Wykorzystane w pracy zmienne E. Przedmioty do

zabawy

− Wykorzystano dane uzyskane ze wszystkich pytań z tej podskali, które opisane zostały jako zabawki wpływające na rozwój ruchu, mowy, koordynacji i spo- strzegania u dzieci.

Źródło: Opracowanie własne.

Badaniami objęto grupę dzieci w wieku od 3 do 18 miesiąca życia wraz z ich rodzinami. Badanie przeprowadzane było w środowisku domowym, przy obecno- ści mamy i dziecka (czasem także innych członków rodziny). Po zapoznaniu się z krótką instrukcją słowną kwestionariusz AHEMD wypełniała mama dziecka, czas jego uzupełnienia wynosił około 15 minut. Udział w badaniu był dobrowolny, osoba badana została także poinformowana o celu badania i możliwości rezy- gnacji na każdym jego etapie. Uzyskane dane z kwestionariusza AHEMD zostały wprowadzone do bazy danych SPSS i dokonano analizy statystycznej. Ocenie i interpretacji poddano wybrane – wyszczególnione w Tabeli 1 – zmienne.

2.2.2. Narzędzie nr 2 pt. Skala Home Inventory „Wywiad i Obserwacja” dla dzieci w wieku 0–36 miesięcy – konstrukcja i organizacja badania

Skala Home opracowana została przez B.M. Caldwell i R.H. Bradley w 1984 roku jako narzędzie służące do badania zasobów (rodzajów wsparcia) i stymulatorów znajdujących się w środowisku domowym. Niektóre pozycje oparte są na informa- cjach pochodzących z wywiadu z rodzicem, inne na danych z obserwacji tego, co dzieje się podczas wizyty. Oznacza to, że w tym samym czasie osoba przeprowa- dzająca badanie rozmawia z rodzicem i prowadzi obserwację. Skala Home składa się z sześciu podskal wymienionych w Tabeli 2. W skład każdej ze skal wchodzi określona ilość pozycji, które ułożone zostały zgodnie z założeniem, że w każdej podskali jako pierwsze pojawiają się pozycje oparte na wywiadzie, następnie po- zycje zebrane w czasie wywiadu lub obserwacji, a na końcu pojawiają się te, które mają być zebrane w trakcie samej obserwacji. Odpowiedzi kodowane są binarnie na formularzu, który składa się w sumie z 45 pozycji.

Tabela 2. Zmienne wykorzystane ze Skali Home

Nazwa skali Wykorzystane w pracy zmienne

I. Responsywność Nie wykorzystano zmiennych z tej podskali.

II. Akceptacja − W widocznym miejscu jest co najmniej 10 książek.

(9)

Nazwa skali Wykorzystane w pracy zmienne III. Organizacja Nie wykorzystano zmiennych z tej podskali.

IV. Materiały rozwojowe Nie wykorzystano zmiennych z tej podskali.

V. Zaangażowanie Nie wykorzystano zmiennych z tej podskali.

VI. Różnorodność − Rodzic czyta dziecku bajki przynajmniej 3 razy w tygodniu.

Źródło: Opracowanie własne.

Poza tym osoba przeprowadzająca badanie – podczas wizyty w środowisku domowym badanej rodziny – uzupełnia kwestionariusz obejmujący następujące pozycje (wymienione w kolejności z kwestionariusza):

− osoba udzielająca wywiadu,

− imię dziecka,

− data urodzenia dziecka,

− płeć dziecka,

− czy dziecko posiada rodzeństwo, jeżeli tak, to w jakim wieku i jakiej płci,

− członkowie rodziny, inne osoby (nie licząc rodzeństwa) mieszkające w domu,

− jakie jest wykształcenie matki dziecka (opiekuna),

− jakie jest wykształcenie ojca dziecka (opiekuna),

− inne osoby obecne podczas wizyty,

− notatki.

Z powyższych pozycji do niniejszej pracy wykorzystano dane dotyczące płci badanych dzieci oraz posiadania przez nie rodzeństwa.

Badanie przy użyciu Home „Wywiad i obserwacja” dla dzieci w wieku 0–36 miesięcy odbywało się w środowisku dziecka – w domu, w obecności jego samego, jego najważniejszego opiekuna (zazwyczaj mamy), a także – w miarę możliwości – w obecności innych członków rodziny. Badanie trwało około 1 godziny i oparte było na procedurze bezpośredniej obserwacji zachowania rodziców (opiekunów) oraz na wywiadzie swobodnym bądź ustrukturalizowanym. Oceny wyników doko- nywało się na podstawie pozycji kodowanych binarnie w kwestionariuszu Home:

„0” lub „1” – w zależności od tego, czy dane zachowanie zostało zaobserwowane podczas wizyty osoby przeprowadzającej badanie lub w sytuacji, gdy rodzic zapew- nia, że dane sytuacje lub zdarzenia są charakterystyczne dla danego środowiska domowego. Uzyskane w ten sposób dane z kwestionariusza Home zostały wprowa- dzone do bazy danych SPSS i dokonano analizy statystycznej. Ocenie i interpretacji poddano jedynie wybrane – wyszczególnione w Tabeli 2 – zmienne.

W badaniu przeprowadzono analizę skupień metodą k – średnich, która umoż- liwiła wyróżnienie 5 typów rodzin.

(10)

2.3. Zasady doboru grupy badanej

Dobór osób do badań był doborem celowym – wybierano rodziny z dzieckiem w wieku od 3 do 18 miesiąca życia. Wybór taki jest inaczej nazywany wyborem nieprobabilistycznym, gdzie przy dokonywaniu oceny zebranych wyników badań należy być bardzo ostrożnym w formułowaniu wniosków wykraczających poza badaną grupę osób11.

W celu znalezienia osób do badania zgłaszano się do żłobków i innych miejsc opieki nad małymi dziećmi i proszono Dyrekcję tychże ośrodków na wyrażenie zgody na udział w zebraniu dla rodziców i zaproponowanie udziału w badaniu.

Inne osoby do badania rekrutowane były metodą „śnieżnej kuli”.

W trakcie przeprowadzania badania ważne było, aby w środowisku domowym oprócz dziecka był także najważniejszy jego opiekun – była to zawsze w badanych rodzinach mama. W niektórych domach byli także obecni podczas badania inni członkowie rodziny – najczęściej było to starsze rodzeństwo i/lub tata dziecka.

3. Wyniki analizy skupień na osobach i zmiennych

Hierarchiczna analiza skupień pozwoliła ustalić, iż optymalna (ze względu na najlepsze walory analityczne) liczba skupień wynosi 5. W analizie wykorzystano 112 przeprowadzonych badań, 14 pozostałych zostało odrzuconych ze względu na braki danych w odpowiedziach, które były elementami zmiennych klasyfi kujących.

Zmienne klasyfi kujące były następujące:

− wiek dziecka,

− płeć dziecka,

− status rodziców – indeks,

− status rodziny – indeks,

− formalna struktura rodziny – indeks,

− wzorce behawioralne funkcjonowania rodziny – indeks,

− wyposażenie domu w zabawki (wartości znormalizowane) – indeks,

− otoczenie domu – indeks.

Wyodrębnione skupienia różnią się pod względem liczebności. Najliczniejsze jest skupienie czwarte (42 osoby), najmniej liczne drugie (6 osób).

Badane dzieci miały od 2 do 17 miesięcy. Średnia wieku wynosiła 9,91. Naj- młodsze dzieci są w skupieniu piątym. Nie odbiega jednak to skupienie znacząco

11 J. Brzeziński, Metodologia badań psychologicznych, Warszawa 2005.

(11)

wiekiem od skupienia pierwszego i trzeciego. Najstarsze dzieci są w skupieniu drugim. Wiek można więc uznać za czynnik różnicujący badane grupy, szczególnie skupienie drugie i trzecie – Rys. 2.

Płeć badanych dzieci bardzo silnie różnicuje grupy pomiędzy sobą – badania ujawniły jednocześnie grupy (niemal) homogeniczne płciowo (pierwsze skupienie to 100% dziewczynek, piąte – 96% chłopców) oraz heterogeniczne, przy czym w każdym z wyróżnionych skupień balans płci jest inny. Chłopcy dominują rów- nież w skupieniu drugim, dziewczynki w trzecim i czwartym – Rys. 3.

Indeks odzwierciedlający status rodziców dziecka (przyjęty na podstawie wy- kształcenia) przyjmuje wartości od 0 do 14, średnia indeksu wynosi 9,82. Najwyż- szą wartość indeksu obserwujemy w skupieniu piątym, gdzie znajdują się dzieci jedne ze starszych i przeważają dziewczynki. W pozostałych grupach nie ma różnic w statusie rodziców, oscyluje wokół wartości 9. Status rodziny jest zmienną o sła- bo dostrzegalnym zróżnicowaniu dla poszczególnych grup. Wyróżnia się jedynie skupienie czwarte – Rys. 4.

9,6 12,5

9,25 10,93

8,71

1 2 3 4 5

skupienie – wiek

Rys. 2. Skupienie – wiek Źródło: Opracowanie własne.

100,00%

33,00%

69,00% 62,00%

4,00%

67,00%

31,00% 38,00%

96,00%

0,00%

50,00%

100,00%

150,00%

1 2 3 4 5

Dziewczynki Chłopcy

Rys. 3. Skupienie – płeć Źródło: Opracowanie własne.

(12)

Indeks – status rodziny – przyjmował wartości od 0 (niski status rodziny) do 2,1 (wysoki status rodziny). Średnia indeksu wyniosła 1,61. Tutaj wyróżnia się skupienie trzecie – indeks jest trzykrotnie niższy aniżeli w innych skupieniach. To jedno ze skupień, w którym dominują dziewczynki. Dla pozostałych skupień in- deks ten ma charakter niemal jednorodny, co oznacza, że nie ma wpływu znacząco na różnicowanie tych grup (1,2,4 i 5) między sobą – Rys. 5.

Indeks – formalna struktura rodziny – ma zakres wartości od 0 (mikro rodzina) do 4 (rodzina poszerzona). Średnia indeksu wyniosła 0,95. W przypadku żadnego ze skupień nie można mówić o rodzinie poszerzonej, indeks nie przekracza war- tości równej 2. Najsłabszą strukturę można zaobserwować w skupieniu pierwszym (gdzie są same dziewczynki) i piątym (także grupa niemal homogeniczna pod względem płci – składająca się z 96% chłopców). W pozostałych skupieniach struktura jest podobna. Zmienna ta wyraźnie różnicuje między sobą wyróżnione grupy – Rys. 6.

Najsłabsze wzorce behawioralne mierzone na skali od 0 do 5 (średnia indeksu wynosi 2,71) występują w skupieniu piątym (ze znaczącą przewagą chłopców).

Rys. 4. Skupienie – status rodziców Źródło: Opracowanie własne.

9,25 9,17 9,31 10,93

8,89

1 2 3 4 5

skupienie – status rodziców

1,71 1,7

0,68

1,76 1,76

1 2 3 4 5

skupienie – status rodziny

Rys. 5. Skupienie – status rodziny Źródło: Opracowanie własne.

(13)

Należy podkreślić, że indeks ten jest relatywnie zrównoważony we wszystkich skupieniach, co oznacza, że nie ma silnego wpływu różnicującego grupy. Szcze- gólnie niski charakter tego indeksu występuje w skupieniach: drugim, trzecim i czwartym, dla których osiąga on wartości bardzo podobne – Rys. 7.

Indeks – wyposażenie domu w zabawki – wskazuje na wartości znormalizo- wane (możliwe do osiągnięcia wartości od 0 do 4, tj. 4 oznacza 100% wszystkich możliwych do posiadania zabawek, łącznie w czterech kategoriach). Średnia indek- su wynosi 1,54. Najmniej zabawek obserwujemy w skupieniu piątym i pierwszym, czyli tam, gdzie najsłabsza była formalna struktura rodziny. Wyróżnia się skupienie czwarte – z dziećmi starszymi, o najwyższym statusie rodziców. Opisywany indeks silnie różnicuje badane grupy – Rys. 8.

Na podstawie wartości indeksów (mierzonych na skali od 0 do 6) wyposażenie otoczenia domu rodzin badanych można ocenić wysoko, średnia tego indeksu wyniosła 5,86. Jedynie w skupieniu drugim wartość indeksu jest – w porównaniu do pozostałych – bardzo niska i wynosi 3,17. Skupienie to składa się z najstarszych Rys. 6. Skupienie – formalna

struktura rodziny

Źródło: Opracowanie własne.

0,6

1,92 1,94 1,95

0,93

1 2 3 4 5

skupienie – formalna struktura rodziny

Rys. 7. Skupienie – wzorce behawioralne funkcjonowania rodziny

Źródło: Opracowanie własne.

3,56

4,13 4 3,89

2,63

1 2 3 4 5

skupienie – wzorce behawioralne funkcjonowania rodziny

(14)

dzieci i głównie z chłopców. W przypadku pozostałych skupień (1, 3, 4 i 5) wypo- sażenie otoczenia domu w zabawki stymulujące rozwój dzieci nie ma charakteru różnicującego w znaczącym stopniu – Rys. 9.

Na podstawie analizy skupień wyróżniono pięć typów rodzin, które opisano poniżej. Zamieszczono także wybrane wykresy zmiennych, pod względem których skupienie się wyróżnia.

Psychologiczna analiza skupienia nr 1: z wdrażającymi się rodzicami

Skupienie pierwsze obejmuje rodziny z (tylko) dziewczynkami młodszymi. Sta- tusy rodziców i rodziny nie odbiegają od poziomów reprezentowanych w innych skupieniach. Opisywany typ rodzin wyróżnia się natomiast bardzo słabą formalną Rys. 8. Skupienie – wyposaże-

nie domu w zabawki Źródło: Opracowanie własne.

1,23

1,97 2,01 2,27

1,29

1 2 3 4 5

skupienie – wyposażenie domu w zabawki (wart. znorm.)

Rys. 9. Skupienie – otoczenie domu

Źródło: Opracowanie własne.

5,6

3,17

5,69 5,88 5,75

1 2 3 4 5

skupienie – otoczenie domu

(15)

strukturą rodziny i niewielką liczbą zabawek. Obserwujemy tu przeciętne wzor- ce behawioralne funkcjonowania rodziny i dobre wyposażenie otoczenia domu dzieci. 50% dziewczynek jest jedynym dzieckiem w domu, a mieszkają wspólnie i opiekują się nimi wyłącznie rodzice. Jedynie 5% dziewczynek z tej grupy ma rodzeństwo, jednocześnie też opiekuje się nimi także ktoś inny (poza mamą i tatą), a w jednym gospodarstwie domowym mieszka trzy lub więcej osób dorosłych (Rys. 10.). Oznacza to, że w znaczącej części są to rodziny małe. Podejmując się – ostrożnie – interpretacji tychże danych, można też zwrócić uwagę na to, że ni- skie wartości indeksów dotyczących liczby zabawek wynikają z wieku dzieci – im dziecko starsze, tym więcej ma zabawek i tym bardziej są one (zwykle) skompliko- wane. Dziewczynki należące do tego typu rodzin wychowują się w otoczeniu, które stymuluje ich rozwój, ale jednocześnie zaryzykować można stwierdzenie, że są one z dobrych, ale mało troskliwych domów (średnia zmiennej wzorce behawioralne = 3,5625). Prawdopodobnie dziewczynki te są z rodzin małych, realizujących model 2+1 – próbując nadać nazwę tym typom rodzin, sięgnąć można po określenie takie jak: „Rodziny z wdrażającymi się rodzicami”.

Psychologiczna analiza skupienia nr 2: z troskliwymi rodzicami

Skupienie drugie to skupienie o najwyższej średniej wieku. Dominują w nim chłopcy. Obserwujemy przeciętny status rodziców i  rodziny. Pod względem formalnej struktury rodziny grupa ta również przypomina pozostałe skupienia.

Opisywany typ rodzin ma najwyższą średnią indeksu wzorce behawioralne funk- cjonowania rodziny. Wyposażenie domu w zabawki stymulujące rozwój dzieci lokuje się pośrodku, za to otoczenie domu jest w tej grupie najmniej zróżnicowane.

Rys. 10. Formalna struktura rodziny – skupienie pierwsze

Źródło: Opracowanie własne.

50%

35%

10%

5%

0 1 1,5 2 Formalna struktura rodziny – skupienie pierwsze

(16)

Dzieci mieszczące się w tym typie rodzin wychowują się w dość dużych rodzinach, w których doświadczają troskliwej i urozmaiconej opieki – rodzice czytają im bajki, proponują zabawy stymulujące ich rozwój, często noszą w bliskim kontakcie z ciałem – są to „Rodziny z troskliwymi rodzicami”.

Psychologiczna analiza skupienia nr 3: z rodzicami przezwyciężającymi trudności

Skupienie trzecie obejmuje grupę dzieci młodszych – średnia wieku wynosi 9,25.

Obserwujemy tu przeciętny status rodziców, za to wyjątkowo niski status rodziny (średnia indeksu = 0,6812). Dzieci z opisywanej grupy mieszkają w mieszkaniach, gdzie najczęściej na jeden pokój przypada dwie lub więcej osób, a rodzice dekla- rują, że ich sytuacja materialna jest zła – Rys. 11. Wysokie wartości przyjmują natomiast indeksy zmiennych: wzorce behawioralne funkcjonowania rodziny oraz wyposażenie domu w zabawki stymulujące rozwój dzieci. Ten typ rodzin to rodziny o niskim statusie materialnym, przeciętnej wielkości, ale troskliwe i dba- jące o wyposażenie domu w zabawki dla dzieci – są to więc „Rodziny z rodzicami przezwyciężającymi trudności”.

Psychologiczna analiza skupienia nr 4: z rodzicami elitarnymi

Skupienie czwarte to grupa rodzin z dziećmi starszymi, głównie dziewczynkami.

Wyróżnia je najwyższy wśród badanych status rodziców oraz największa liczba zabawek. Indeks zmiennej status rodziców (przyjmujący wartości od 2 do 14), a odnoszący się do ich wykształcenia, w 71% przyjął trzy możliwie najwyższe

6% 6%

25%

31%

25%

6%

0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9

Status rodziny – skupienie trzecie

Rys. 11. Status rodziny – skupienie trzecie

Źródło: Opracowanie własne.

(17)

wartości (Rys. 12). Wartości pozostałych indeksów utrzymują się na przeciętnym poziomie. Dzieci z opisywanej grupy wychowują się w domach wyposażonych bogato w zabawki stymulujące ich rozwój, o co dbają rodzice z wyższym wykształ- ceniem. Ten typ rodzin można więc nazwać: „Rodziny z rodzicami elitarnymi”.

Psychologiczna analiza skupienia nr 5: z rodzicami niezaangażowanymi

Skupienie piąte składa się z  najmłodszych dzieci, prawie samych chłopców.

Wyróżnia je bardzo niska formalna struktura rodziny (jest to rodzina mała) i niewielka liczba zabawek. Najsłabsze są również wzorce behawioralne funk- cjonowania rodziny – rzadko czytane są dzieciom bajki, rzadko też rodzice proponują zabawy czy uczą nowych słów. Mimo wieku dzieci nie są one często noszone w bliskim kontakcie z ciałem mamy lub taty. Wartości pozostałych indeksów utrzymują się na przeciętnym poziomie, w porównaniu do pozosta- łych wyróżnionych skupień. Może to w tej grupie są tzw. „Rodziny z rodzicami niezaangażowanymi”?

4. Podsumowanie – typy rodzin

Na podstawie analizy skupień podjęto próbę stworzenia określonych typów ro- dzin. Są to:

„Rodziny z wdrażającymi się rodzicami” – skupienie pierwsze: grupa, w której znajdują się wyłącznie dziewczynki, które w większości są jedynym dzieckiem w domu, są więc prawdopodobnie pierwszym dzieckiem. Wychowują się w małych

2% 2% 5% 2%

14%

2%

62%

7% 2%

4 5 6 8 9 11 12 13 14

Status rodziców – skupienie czwarte

Rys. 12. Status rodziców – skupienie czwarte

Źródło: Opracowanie własne.

(18)

rodzinach, gdzie obecni w otoczeniu dziecka są zapewne tylko mama i tata. Nie- wielką liczbę zabawek (Rys. 13) tłumaczyć można ostrożnie wiekiem dzieci.

„Rodziny z troskliwymi rodzicami” – skupienie drugie: to głównie starsi chłop- cy. Wychowują się w rodzinach najbardziej troskliwych pod względem wzorców behawioralnych (Rys. 14) – mama i tata czytają im bajki, bawią się z nimi i często je noszą w bliskim kontakcie z własnym ciałem. Prawdopodobnie jednak miesz- kają w miastach, na osiedlach z ograniczonym dostępem do placów zabaw i tere- nów zielonych.

„Rodziny z rodzicami przezwyciężającymi trudności”– skupienie trzecie: grupa dzieci młodszych, głównie dziewczynek, które wychowują się w rodzinach o ni- skim statusie materialnym, ale troskliwych i zapewniających dzieciom stymulujące ich rozwój wyposażenie domu i otoczenia w przedmioty (Rys. 15).

0 1 2 3 4 5 6

zabawki otoczenie domu wzorce

behawioralne

Rys. 13. Zmienne zależne – skupienie pierwsze

Źródło: Opracowanie własne.

0 1 2 3 4 5

zabawki otoczenie domu wzorce

behawioralne

Rys. 14. Zmienne zależne – skupienie drugie

Źródło: Opracowanie własne.

0 1 2 3 4 5 6

wzorce

behawioralne zabawki otoczenie domu

Rys. 15. Zmienne zależne – skupienie trzecie

Źródło: Opracowanie własne.

(19)

„Rodziny z rodzicami elitarnymi” – skupienie czwarte: to przede wszystkim dziewczynki, których rodzice wyróżniają się bardzo wysokim wykształceniem i dbają o bogate wyposażenie domu w zabawki stymulujące rozwój ich dzieci.

Zapewniają im także korzystanie z zasobów otoczenia domu (Rys. 16).

„Rodziny z rodzicami niezaangażowanymi” – skupienie piąte: obejmujące pra- wie samych chłopców, którzy wychowują się w małych rodzinach, raczej niezbyt troskliwych. Ta grupa chłopców ma w swoim domu niewiele zabawek (Rys. 17).

Poniżej zamieszczono tabelę podsumowującą, która zawiera średnie zmiennych klasyfi kujących w opisywanych skupieniach – Tab. 3.

Tab. 3. Średnie zmiennych klasyfi kujących w skupieniach Zmienne

klasyfi kujące Średnie zmiennych w skupieniach Nr 1

N=20

Nr 2 N=6

Nr 3 N=16

Nr 4 N=42

Nr 5 N=28

Wiek dziecka 9,60 12,50 9,25 10,93 8,71

Status rodziców (in-

deks) 9,250 9,167 9,313 10,929 8,893

Status rodziny (indeks) 1,710 1,700 0,681 1,762 1,764

0 2 4 6 8

wzorce

behawioralne zabawki otoczenie domu

Rys. 16. Zmienne zależne – skupienie czwarte

Źródło: Opracowanie własne.

Rys. 17. Zmienne zależne – skupienie piąte

Źródło: Opracowanie własne.

0 2 4 6 8

wzorce

behawioralne zabawki otoczenie domu

(20)

Zmienne

klasyfi kujące Średnie zmiennych w skupieniach Formalna struktura

rodziny (indeks) 0,600 1,917 1,938 1,952 0,929

Wzorce behawioralne

(indeks) 3,563 4,125 4,000 3,893 2,634

Zabawki – w. bez-

względne (indeks) 68,800 112,500 116,688 130,214 74,536 Otoczenie domu

(indeks) 5,600 3,167 5,688 5,881 5,750

Źródło: Opracowanie własne.

5. Wnioski z badań

Zamierzeniem autorki było podjęcie badań eksplorujących jakość, różnorodność i bogactwo środowiska rozwoju małych dzieci osadzonego w realiach rodziny.

Życie dziecka do 18 miesiąca często jest potocznie uważane za okres, kiedy zasad- niczym zadaniem rodziców jest zapewnienie mu opieki. Pomijane są wtedy moż- liwości stymulowania rozwoju małych dzieci. Neurobiologiczne i neuropsycholo- giczne doniesienia ostatnich lat przekonują, ze właściwa stymulacja poznawcza, emocjonalna, kulturowa w tym pierwszym okresie życia ma kluczowe znaczenie dla optymalnej struktury i czynności mózgu, a więc i pomyślnego życia człowieka.

W badaniach wzięło udział 126 rodzin z dziećmi w wieku od 3 do 18 mie- siąca życia. Do oceny struktury rodziny, jej wzorców behawioralnych, a także wyposażenia domu i otoczenia w zabawki stymulujące rozwój małych dzieci oraz możliwych związków pomiędzy tymi zmiennymi wykorzystano następujące na- rzędzia: AHEMD dla dzieci w wieku 3–18 miesięcy i HOME dla dzieci w wieku 0–36 miesięcy „Wywiad i obserwacja”.

Analiza wyników badań stworzyła możliwość wyróżnienia pięciu typów rodzin, co pozwalać może na właściwy dobór sposobów i treści pomocy psychologicznej bądź społecznej – adekwatnie do potrzeb.

Skupienie nr 1 – „Rodziny z wdrażającymi się rodzicami” wymagają pomocy psy- choedukacyjnej i wsparcia w budowaniu poczucia kompetencji. Towarzyszyć tej po- mocy muszą rozwiązania systemowe, pozwalające na poszerzenie takiej małej rodziny.

Skupienie nr 2 – „Rodziny z troskliwymi rodzicami” wydają się najbliższe opty- malnemu funkcjonowaniu, gdzie pomoc mogłaby być fakultatywną, udzielaną na żądanie.

(21)

Skupienie nr 3 – „Rodziny z rodzicami przezwyciężającymi trudności” grupuje rodziny najbardziej potrzebujące. Dominują podstawowe defi cyty bytowe, stąd jest to grupa docelowa dla pomocy socjalnej, rozwiązań systemowych w zakresie polityki socjoekonomicznej. Zadaniem dla psychologów byłaby tu pomoc i do- radztwo w zakresie umiejętności w szukaniu i kreowaniu zasobów, radzenia sobie z sytuacjami kryzysowymi, budowania asertywności i poczucia samoskuteczności.

Skupienie nr 4 – „Rodziny z rodzicami elitarnymi” – wydaje się, że wymaga dalszych, pogłębionych badań. Skupienie osób najlepiej wykształconych, zapew- niających najbogatszą ofertę zabawek, a jednocześnie niewyróżniających się – na tle innych skupień – zaangażowaniem w realizację wzorców behawioralnych, może odpowiadać proponowanemu przez T. Szlendaka modelowi rodziny kompensu- jącej świadczeniami materialnymi niedostatek zaangażowania emocjonalnego12.

Skupienie nr 5 – „Rodziny z rodzicami niezaangażowanymi” – może być naj- trudniejsze w optymalizacji funkcjonowania rodziny i rozwoju ich dzieci. Są to małe rodziny o najniższym poziomie realizacji (w porównaniu do innych skupień) wzorców behawioralnych sprzyjających rozwojowi dziecka, o najskromniejszej ofercie zabawek, a przy tym z rodzicami o najniższym wykształceniu. Może to być egzemplifi kacja potocznego przekonania o braku potrzeby wpływania na rozwój małego dziecka – wystarczy opieka. Oferta pomocy psychologicznej byłaby tu największym wyzwaniem. Działania psychoedukacyjne, dostępność i stabilność wsparcia psychologicznego mogłyby być niewystarczające, jeśli nie będzie im towarzyszyć związana z nimi polityka informacyjna w środkach masowego prze- kazu, w szkole, w instytucjach religijnych itp.

Przedstawione dane i ich interpretacja wiążą się z koniecznością ukazania tak- że ich ograniczeń. Użyte w badaniu narzędzia nie są jeszcze wystandaryzowane dla populacji polskiej. Badano osoby, które nie stanowiły próby reprezentatyw- nej, stąd opisywane badania nie upoważniają do uogólnień, a wnioski powyżej przedstawiane wytyczają obszar budowania hipotez. Przypatrując się zebranym wynikom, odnieść można też przekonanie o nadreprezentatywności osób z wyż- szym wykształceniem i bardzo zamożnych. Możliwe, iż niezależnie od błędu próby respondenci deklarowali odpowiedzi zgodne raczej z pewnymi oczekiwaniami społecznymi.

Pamiętając o powyższych ograniczeniach – przedstawiony kierunek badawczy i wyniki pozwalają zaproponować niniejszą pracę jako pilotaż do dalszej eksplo- racji tematu.

12 T. Szlendak, Zaniedbana…, op.cit.

(22)

L I T E R A T U R A :

Black S.E., Devereux P.J., Salvanes K.G., Small Family, Smart Family? Family Size and the IQ Scores of Young Men, „Journal of Human Resources” 2010, No. 1, Vol. 45.

Brzeziński J., Metodologia badań psychologicznych, Warszawa 2005.

Fernandez S., Vazir S., Bentley P., Johnson S., Engle P., Maternal Self Esteem and Locus of Control Relates to the Quality of Young Children’s Environment (HOME) in Rural Andhra Pradesh, India: Research and Policy Implications, „International Journal of Early Childhood” 2009, No. 2, Vol. 40.

Gibson-Davis Ch.M., Gassman-Pines A., Early Childhood Family Structure and Mother- -Child Interactions: Variation by Race and Ethnicity, „Developmental Psychology” 2010, No. 1, Vol. 46.

Giza A. (red.), Rodzina a system społeczny. Reprodukcja i kooperacja w perspektywie inter- dyscyplinarnej, Warszawa 2005.

Green C.M., Berkule S.B., Dreyer B.P., Fierman A.H., Huberman H.S., Klass P.E., Tomo- poulos S., Yin H.S., Morrow L.M., Mendelsohn A.L., Maternal literacy and associations between education and the cognitive home environment in low-income families, „Archi- ves of Pediatrics & Adolescent Medicine” 2009, No. 9, Vol. 163.

Kesiktas A.D., Sucuoglu B., Keceli-Kaysili B., Akalin S., Gul G., Yildirim B., Th e Home Envi- ronments of Young Children with and without Disabilities, „Infants and Young Children”

2009, No. 3, Vol. 22.

Szlendak T. (red.), Małe dziecko w Polsce. Raport o sytuacji edukacji elementarnej, Warszawa 2006.

Szlendak T., Zaniedbana piaskownica. Style wychowania małych dzieci a problem nierów- ności szans edukacyjnych, Warszawa 2003.

Tessier R., Charpak N., Giron M., Cristo M., de Calume Z.F., Ruiz-Pelaez J.G., Kangaroo Mother Care, Home environment and father involvement in the fi rst year of life: a rando- mized controlled study, „Acta Paediatrica” 2009, No. 9, Vol. 98.

Waldfogel J., Craigie T.A., Brooks-Gunn J., Fragile Families and Child Wellbeing, „Future of Children” 2010, No. 2, Vol. 20.

Wang P.J., Hwang A.W., Liao H.F., Chen P.C., Hsieh W.S., Th e stability of mastery motivation and its relationship with home environment in infants and toddlers, „Infant Behavior &

Development” 2011, No. 3, Vol. 34.

Cytaty

Powiązane dokumenty

Ponieważ wykop leży na skłonie, przeto w ćwiartkach 1,2 położonych w południo­ wej części majdanu zlokalizowano jedynie słabo widoczne dolne części jam

Znów bez stosowania odpowiednich terminów, ale merytorycznie trafnie, Platon wyróżnia dwa typy słowotwórcze wyrazów: pierwotne i wtórne; stosuje on przy tym

[r]

W uroczystym otwarciu zawodów uczestniczyli mię- dzy innymi: przewodniczący Zarządu Okręgowego PZŁ w Poznaniu, łowczy okręgowy Zbigniew Zieliński, członek Naczelnej

przebadano jednorazowo wg metody Halla na obecność jaj owsików 58 dzieci.. Ponieważ odsetek ten był najwyższy wśród badanych dzieci w tej grupie wieku, żłobkiem

Termin powinien być wy- znaczony, o ile jest to możliwe i konieczne, po konsultacji ze specjalistą (psycholo- giem, kuratorem, pedagogiem). […] Planowana pora i czas

Informacje, zgłoszenia Sekretariat / bezpośrednio z osobą prowadzącą.. Realizacja Po

Wyniki badań wskazują, że warunkiem rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw regionu lubelskiego jest rozwój instytucji otoczenia biznesu, a zmiana uwarunkowań funkcjonowania