Cmentarzysko ciałopalne kultury wielbarskiej w uroczysku Wielka Kletna (Białowieski Park Narodowy, woj. podlaskie)

23  Download (0)

Pełen tekst

(1)

BULLETIN ARCHéOLOGIQUE POLONAIS

Wiadomości

ARCHEOLOGICz­NE

Państwowe MuzeuM archeologiczne

w

warszawie

wARSz­AwA 2008 vARSOvIE

TOm (vOL.) LX

2008

W

ia

d

omości

a

rcheologiczne

l

X

Indeks 38205/38108

PL ISSN 0043-5082

okladka glowna.indd 1 2009-02-16 08:05

(2)

WIADOMO?CI

ARCHEOLOGICZNE

(3)

Redaguje zespó? 1 Editorial staff:

mgr Jacek Andrzejowski (sekretarz redakcji 1 managing editor), dr Wojciech Brzezi?ski (redaktor naczelny 1 editor in chief),

prof. dr hab. Teresa D?browska (zast?pczyni redaktora naczelnego 1 subeditor), mgr Gra?yna Orli?ska,

mgr Rados?aw Prochowicz, mgr Barbara Sa?aci?ska, mgr Andrzej Jacek Tomaszewski,

mgr Katarzyna Watemborska, doc. dr hab. Teresa W?grzynowicz

T?umaczenia 1 Translations: Anna Kinecka,

Jacek Andrzejowski, Katarzyna Czarnecka, UHa Lund Hansen, Henriette Lyngstrom, Tomasz Samojlik

Sk?ad i ?amanie 1 Layout:

JRJ

Rycina na ok?adce: malowany pucharek szklany

zZaborowa, pow. warszawski zachodni. Rys. P. Holub

Cover picture: enamel-painted glass beaker from Zaborów, distr. Warszawa Zachód. Drawn by P. Holub

© Pa?stwowe Muzeum Archeologiczne wWarszawie, 2008

©Autorzy, 2008

Pa?stwowe Muzeum Archeologiczne jest instytucj?

finansowan? ze ?rodków

Samorz?du Województwa Mazowieckiego

Sprzeda? detaliczna publikacji Pa?stwowego Muzeum Archeologicznego, w tym egzemplarzy archiwalnych, prowadzona jest

w salach wystawowych muzeum, ul. D?uga 52 (Arsena?), 00-241 Warszawa. P?atno?? gotówk?; wystawiamy rachunki i faktury. Ponadto nasze ksi??ki i czasopisma mo?na zamawia? wPMA, tel. +48 (22) 831 3221-25/110 lub pod adresem internetowym

wydawnictwapma@pma.pl

Cennik wydawnictw, wykaz publikacji ipe?en spis zawarto?ci czasopism PMA: http://www.pma.pl/wydawnictwa Price list, list ofPMA publications and contens ofPMA periodicals: http://www.pma.pl/wydawnictwa

Adres redakcji 1 Editorial office: Pa?stwowe Muzeum Archeologiczne

ul. D?uga 52 (Arsena?), 00-241 Warszawa

(4)

WIADOMO?CI

ARCHEOLOGICZNE

Tom (VoL) LX

SPIS TRE?CI

Contents

Wojciech Br ze z i ?

sk i, Dzie? dzisiejszy i perspektywy Pa?stwowego Muzeum Archeologicznego

Present and Future Perspectives of the State Archeological Museum

3

ROZPRAWY

Maria Kra j e w sk a, Spu?cizna Erazma Majewskiego w Pracowni Dokumentacji Naukowej Pa?stwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie.

W 150. rocznic? urodzin Erazma Majewskiego (1858-1922) 9

The Legacy ofErazm Majewski (1858-1922) in the Documentations Department ofthe State Archaeological Museum in Warsaw.

On His 150Lh Birthday Anniversary

Marek Flor ek, Cmentarzyska kultury pucharów lejkowatych na Wy?ynie sandomierskiej. Historia i stan bada?

Cemeteries of the Funnel Beaker Culture (TRB) in Sandomierz Upland. History and State of Research

97

MISCELLANEA

Dorota S?o wi ?

sk a, Katarzyna D ejt r o w sk a, UHa L u n d H a n s en, A Roman Painted Glass Beaker

from a Przeworsk Culture Cemetery at Zaborów, Western Mazowsze 125

Malowany puchar szklany z cmentarzyska kultury przeworskiej wZaborowie na zachodnim Mazowszu

Jacek A n d r zej o w sk i, Andrzej Pr zy ch o d n i, Terra sigillata z cmentarzyska kultury wielbarskiej w Jartyporach

na zachodnim Podlasiu 161

Terra Sigillata from aWielbark Culture Cemetery at [artypory, Western Podlasie Region

Adam C i e ?

li ?

sk i, Dariusz Wy c z ó

? k o w sk i, Zapinka g?sienicowata z Tumian, pow. olszty?ski. Problem

zaniku kultury wielbarskiej nad ?yn? 179

A Caterpillar Brooch from Tumiany, distr. Olsztyn. The Decline of the Wielbark Culture on the ?yna River Henriette L y n g st r om, Technologia produkcji ?elaza i wyrób no?y ?elaznych na terenie Danii

od 500 r. przed Chr. do 1000 r. po Chr. 189

Iron Technology and Iron Knives Found in Denmark, 500 BC

-AD 1000

MATERIA?Y

Adam Ku le s za, Ceramiczne materia?y neolityczne ze stanowiska lA w Strzy?owie, pow. hrubieszowski

A Neolithic Ceramie Assemblage from Strzy?ów, site lA, distr. Hrubieszów

197

Miros?awa A n d r z ej o w ska, Stanowisko ze schy?ku epoki br?zu i z wczesnej epoki ?elaza w Dziecinowie,

pow. otwocki 225

Late Bronze and Early Iron Age Site at Dziecinów, distr. Otwock

?ukasz Maurycy St a n a s zek, Analiza antropologiczna materia?u kostnego z cmentarzyska w Dziecinowie,

pow. otwocki 321

(5)

Tomasz Pu r o w sk i, Wyniki bada? wykopaliskowych osady obronnej w Tar?awkach, pow. w?gorzewski

A Fortified Settlement ofWest Balt Barrow Culture from the Early Iron Age at Tar?awki, distr. W?gorzewo

335

Dariusz Krasnod?bski, Marek Dulinicz, Tomasz Samojlik, Hanna Olczak, Bogumi?a J?drzejewska,

Cmentarzysko cia?opalne kultury wielbarskiej w uroczysku Wielka Kletna (Bia?owieski Park Narodowy,

woj. podlaskie) 361

A Cremation Cemetery of the Wielbark Culture in Kletna Range (Bia?owie?a National Park, Podlasie Province)

OD REDAKCJI

Zasady opracowania tekstów do publikacj i w ,Wiadomo?ciach Archeologicznych" 377

(6)

Wiadomo?ci Archeologiczne, t. LX, 2008

DARIUSZ KRASNOD?BSKI, MAREK DULINICZ, TOMASZ SAMOJLIK,

HANNA OLCZAK, BOGUMI?A J?DRZEJEWSKA

CMENTARZYSKO CIA?OPALNE KULTURY WIELBARSKIEJ W UROCZYSKU

WIELKA KLETNA

(BIA?OWIESKI

PARK NARODOWY, WOJ.

PODLASKIE)

A CREMATION CEMETERY OF THE WIELBARK CULTURE IN KLETNA RANGE

(BIA?OWIE?A NATIONAL PARK, PODLASIE PROVINCE)

Wst?p betulus), lipy (Tilia cordata) i ?wierki (Picea abies), z

do-mieszk? pojedynczych starych sosen (Pinus silvestris).

Najstarsze d?by oszacowano na ok. 350-400 lat.

Cmentarzyska kultury wielbarskiej wyst?puj?

stosun-kowo licznie na obszarze dorzecza górnej Narwi oraz

?rodkowego Bugu. Pojawiaj? si? one w 2. po?owie II

wieku n.e. (faza B2/CI-Cla), najwi?ksze nasilenie ich

wyst?powania przypada na III wiek n.e. (tzw. faza

ce-celska, Clb-C2), a kilka stanowisk trwa a? do pocz?tku

V wieku (por. J. Andrzejowski 2001). Cz??? z nich

-

La-dy, Kutowa, Kot?ówka, Pilipki i Kuraszewo

-po?o?ona jest na zachodnich przedpolach Puszczy Bia?owieskiej

(K. Ja?d?ewski 1939, s. 16-21; J. Okulicz 1970; J. Jaskanis 1963). Z obszaru samej Puszczy znane by?o dotychczas

jedynie przypadkowe znalezisko grobu szkieletowego

Stanowisko odkryte zosta?o wiosn? 2003 r. podczas

prac terenowych prowadzonych w ramach projektu

ba-da? nad histori? przyrodnicz? Puszczy Bia?owieskiej,

realizowanego przez Zak?ad Badania Ssaków Polskiej

Akademii Nauk w Bia?owie?y. Wtrakcie rozpoznawania

terenu jednego z królewskich ogrodów do polowa?

(klet-ny), istniej?cego prawdopodobnie w XVI-XVIII wieku

(por. T. Samojlik, B. J?drzejewska 2002; T. Samojlik 2005;

2006), natrafiono na do?? rozleg?e skupisko kamieni.

Dok?adne ogl?dziny miejsca ujawni?y du?e fragmenty ceramiki i przepalone ko?ci widoczne w wykrocie

drze-wa. Wnajbli?szym s?siedztwie znaleziono no?yk

sierpi-kowaty. Odkrycie to sta?o si? przyczyn? nawi?zania przez

Zak?ad Badania Ssaków wspó?pracy z Instytutem

Arche-ologii i Etnologii PAN w Warszawie oraz podj?cia bada?

o charakterze ratowniczym i

weryfikacyjno-sonda-?owym. Prace terenowe pod kierownictwem Dariusza

Krasnod?bskiego przeprowadzono w dniach 29

sierp-nia - 13 wrze?nia 2003 r.

Oprócz autorów niniejszej pracy, udzia? w nich brali tak?e wolontariusze',

datowanego na III-IV wiek n.e. (T.

Dzier?ykraj-Rogal-ski, J. Jaskanis 1961).

Teren bada? i metody analiz

Stanowisko znajduje si? w Uroczysku Wielka Kletna

(oddz. 345A) Bia?owieskiego Parku Narodowego, oko?o

5-6 km na pó?nocny wschód od wsi Bia?owie?a i 2 km

od granicy pa?stwowej z Bia?orusi? (23°54' E, 52°44' N)

(Ryc. 1). Obszar bada? po?o?ony jest w centrum

nieznacz-nego wyniesienia terenu, w odleg?o?ci ok. 700 m od

rzeczki Or?ówki (obecnie na tym odcinku okresowo

wy-sychaj?cej), w naturalnym lesie gr?dowym (Ryc. 1),

zdo-minowanym przez d?by (Quercus robur), graby (Carpinus

Badania wykopaliskowe na terenie Rezerwatu ?cis?ego

Bia?owieskiego Parku Narodowego", obiektu o

najwy?-szym ?wiatowym statusie ochronnym (jest to ?wiatowy

l

Byli to: Dawid Gutowski, Helena J?drzejewska, Muriel Mesnier,

Magdalena Niedzia?kowska i Adam Waj rak. Wszystkim sk?adamy

serdeczne podzi?kowania.

2

(7)

1km 10 km ? . ' I I? .r .--- ""\. .rr ? i: , , fJ . -..\ ... ... .''l' -. ...:. it' I \... ?, ?-?. ...

'/I[

.. ... \ -.

?'.

?

..

\;..

?.

? -'. l; ...: f , { .? " \

?

:ri'

!lf"L

' ' li" -. ,·, ..?t , .

I?:

l '"

?

_.. ?· -? , ... " -"f ./.... I ';1

?-, ?."

?

I , '-I" '.

f/l

\ ? ., ; ?

flni1l'1.'

.\4" ?. , I.,' c .J:f - .\ \1 .. ... ... l-.- ..;l ... ? .:.r """'" .... 't "+ .... ? .; 4\ ? , .... :.. .? ? ... ... ??:; .;.? ?. ?? "-" .. , ?? .. ? -:; .to

Ryc. 1. Lokalizacja iwidok stanowiska

-Uroczysko W iel ka Klet na, Bia?owieski Park Narodowy (gm. Bia?owie?a, woj. podlaskie).

Rys. T. Samojlik, fot. D. Krasnod?bski

Fig. 1. Location and aview of the site

-W iel k a K letn a Range, Bia?owie?a National Park (comm. Bia?owie?a, Podlasie province). Drawn by T. Samojlik, photo D. Krasnod?bski

powierzchni 23 rrr' (Ryc. 2). Poszczególne warstwy,

poczynaj?c od ?ció?ki, a ko?cz?c na wype?niskach

obiektów zbierano, sk?adowano i zasypywano osobno.

Poza wykopami skartowano widoczny na powierzchni

kamienny bruk. Wpromieniu ok. 300 m wokó?

wyko-pów obejrzano wszelkie ods?oni?te z ro?linno?ci

miej-sca: wykroty drzew, buchtowiska dzików oraz brzegi

Rezerwat Biosfery i obiekt Przyrodniczego Dziedzictwa

Ludzko?ci UNESCO), wymaga?y zastosowania

wyj?t-kowych metod badawczych, aby ingerencj? cz?owieka

w ?rodowisko naturalne ograniczy? do minimum.

W porozumieniu z dyrekcj? Parku Narodowego oraz

Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w

Bia?ym-stoku na stanowisku za?o?ono dwa wykopy o ??cznej

(8)

o WYKOP 2 Grób 3 o o D

o Grób 1

/0

o o ?<bCO Grób 4 o? Do oClc:Po o o C)

I

o 5m Grób 2 --?==?---===?--.. ' . ... &. ... ? .." \-,... . :'" --- . . .... ). '. " ... ".at-. -- . .. ,., -?., • f • . ,. , . ...-f"" ..

Ryc. 2. W iel ka K letn a, Bia?owieski Park Narodowy. Plan przebadanego obszaru ibruk kamienny w wykopie 1.

Rys. H. Olczak, T. Samojlik, fot. D. Krasnod?bski

Fig. 2. W iel ka Klet na, Bia?owie?a National Park. Plan of the excavated site and the stone paving in trench 1. Drawn by H. Olczak & T. Samojlik, photo D. Krasnod?bski

Polskiej Akademii Nauk wWarszawie', Ekspertyza

doty-cz?ca zabytków krzemiennych wykonana zosta?a przez

dr. WGumi?skiego z IAE PAN, identyfikacji gatunków

w?gla drzewnego dokona?a mgr M. Michniewicz z IAE

PAN (M. Michniewicz 2003), a innych szcz?tków

ro-?linnych dr M. Kupry janowicz z Instytutu Botaniki

Uniwersytetu w Bia?ymstoku. Analiz? antropologiczn?

ko?ci przeprowadzi?a dr M. Py?uk-Lenarczyk z IAE

PAN (M. Py?uk-Lenarczyk 2004). Datowanie czterech

do?ów powsta?ych po wybieraniu przed laty piasku na

utwardzenie drogi le?nej.

Analizy fizykochemiczne zabytków szklanych (T.

Sta-wiarska 2004) i metalowych przeprowadzono w

Central-nym Laboratorium Instytutu Archeologii i Etnologii

3

Zlecenie nr 819/04. Badania wykonali: E. Pawlicka, A. Mirecka i T. Jezierska (metale), E. Pawlicka (szk?o) oraz dr in?. Z. Hensel

(sprawdzenie wyników).

(9)

prób w?gla drzewnego metod? 14C wykonano w

Poz-na?skim Laboratorium Radiow?glowym pod

kierun-kiem dr. hab. T. Goslara (nr pracy 334/03). Autorzy

sk?adaj? wymienionym osobom serdeczne

podzi?ko-wania.

pod powierzchni? ziemi ods?oni?to u?o?ony nierów-nomiernie bruk kamienny (Ryc. 2). Niektóre kamienie

wystawa?y ponad ?ció?k?, jednak wi?kszo?? z nich

uka-za?a si? po usuni?ciu warstwy o mi??szo?ci ok. 10 cm.

Poni?ej zalega?a warstwa o barwie jasnobr?zowej i mi??-szo?ci dochodz?cej do 30 cm, w któr? zag??biona by?a

cz??? kamieni, pozosta?e za? le?a?y w jej stropie;

wi?k-sze z nich by?y niekiedy ustabilizowane u podstawy

drobnymi u?amkami. W warstwie przykrywaj?cej

ka-mienie znaleziono blisko 200 fragmentów ceramiki,

kilkadziesi?t drobnych przepalonych ko?ci oraz

kilka-dziesi?t fragmentów stopionych przedmiotów ze szk?a.

Ceramika pojawi?a si? ju? na poziomie ?ció?ki, ponad

kamieniami, i wyst?powa?a na ca?ej powierzchni

wy-kopu, jednak w najwi?kszym zag?szczeniu wjego

po?ud-niowej cz??ci, w rejonie grobów l i 2. Spo?ród

przepa-Wyniki bada?

Wykop l

Wykop o wymiarach 2x8 m (Ryc. 2) za?o?ony zosta? na

obszarze, na którym widoczna by?a najwi?ksza liczba

kamieni. W jego s?siedztwie znaleziono wspomniany

no?yk sierpikowaty, a w wykrocie znajduj?cego si? tu?

obok przewróconego drzewa stwierdzono

wyst?powa-nie warstwy przepra?onej ziemi zmieszanej z mia?em

w?gla drzewnego. Wtrakcie prac wykopaliskowych, tu?

lonych ko?ci jedynie cztery fragmenty

znalezione zosta?y poza miejscem,

w którym pod brukiem ods?oni?to

ja-my grobowe. Rozproszone nad i

po-mi?dzy kamieniami fragmenty szk?a

tak?e grupowa?y si? wmiej scach, gdzie

stwierdzono jamy grobowe. W

war-stwie tej wyst?powa?y tak?e - bez

wy-ra?nych skupisk - drobne

w?gle

drze-wne. W warstwie humusu

zarejestro-wano tak?e sze?? zabytków

krzemien-nych. Wwykopie l natrafiono na dwa

groby cia?opalne bezpopielnicowe.

o

.... -, 1 5 !' -:'\... _J" ? ..--...,. ODDo aMA WYK.1' OI?OS Grób l . -... ?...?_.

W?rodkowej cz??ci wykopu kamienie

tworzy?y co najmniej dwa poziomy

bruku, któremu towarzyszy?o wyra?ne

zaciemnienie gruntu o kszta?cie

zbli-?onym do ko?a i ?rednicy ok. 2 m

(Ryc. 3). Pod nim znajdowa?a si?

okr?-g?a jama o ?rednicy w stropie ok. 1 m,

nieckowatym przekroju i g??boko?ci

ok. 30 cm, s?abo czytelna na tle

piasz-czystego calca (Ryc. 4:1). W

wype?ni-sku oraz bezpo?rednim s?siedztwie

jamy znaleziono: fragment

nadtopio-nej, nawini?tej na o? spr??ynki fibuli

z górn? ci?ciw? i guzkiem na g?ówce,

wykonanej ze stopu srebra i miedzi

(Ryc. 4:2; tab. 1:8), kamienny"

pacio-rek kubooktaedryczny typu TM499

(M. Tempelmann-M?czy?ska 1985) • ..L? \ ...?? .? .-" ,J ? -"-.,:. B ... -OINII. ... W"•. 'I 'la IX -, \--22 , .. -...-' -.""

Ryc. 3. W iel ka K letn a, Bia?owieski Park Narodowy. A - kamienie

przykrywaj?ce

grób l, B

-profil grobu 1. Fot. D. Krasnod?bski

4

Wed?ug opinii dr. R. Siudy z Wydzia?u

Geo-logii Instytutu Geochemii, Mineralogii i

Pe-trografii Uniwersytetu Warszawskiego

pacio-rek zrobiony jest zchalcedonu.

Fig. 3. W iel ka K let na, Bia?owie?a National Park. A - stones

covering grave l, B - cross-section

of grave 1. Photo D. Krasnod?bski

(10)

o

I 100cm 1.5 O 4cm 2-4.6-8 + a

mi

10YR3/2

[llIJ]

5cm

10YR3/4 10YR6/6 10YR4/4 - -

-• b 10YR2/1 9-11

t

t

granica wykopu

\I

9

t

)

? 10

r

OD

?8

11

Ryc. 4. W iel ka K let n a, Bia?owieski Park Narodowy. Groby 1 i 2: 2

-stop srebra imiedzi, 3.8 - szk?o, 4 - szk?o lub kamie?, 6 - ?elazo,

7

-br?z, 9-11

-glina. Oznaczenia barw wg Munsell Soil Color Charts (1990), a

-ceramika, b - ko?ci.

Rys. H. Olczak

Fig. 4. W iel ka K let na, Bia?owie?a National Park. Graves 1 and 2: 2

-alloy of silver and copper, 3.8

-glass, 4

-glass or stonc, 6 - iron,

7

-bronze, 9-11

-day. Colour symbols acc. to Munsell Soil Color Charts (1990), a

-pottery, b - bones. Drawn

by H. Olczak

o wymiarach 1,6xlx5,2 cm, barwy bia?ej, matowej z

wi-docznymi delikatnymi sp?kaniami oraz szarymi

odbar-wieniami powsta?ymi na skutek dzia?ania wysokiej

temperatury (Ryc. 4:4), cztery ma?o charakterystyczne

fragmenty ceramiki, od?upek krzemienny oraz górn?

cz??? naczynia szklanego, pochodz?c? zapewne ze

sto?-kowatego pucharka grubo?ciennego typu E 227-237

(Ryc. 4:3, 5:1). Fragment pucharka szklanego ma

niewy-odr?bnion? prost? kraw?d?, ozdobion? wykonan? na

zimno, szerok? horyzontaln? ??obin?. Szk?o typu Na

-Ca--Al-Si, z du?? zawarto?ci? Fe203 (Tab. 2:8), jest

pó?prze-?roczyste, barwy jasno?ó?to-zielonej; widoczne s? w nim

nieliczne koliste p?cherzyki gazowe ?redniej wielko?ci (T. Stawiarska 2004).

Wwype?nisku jamy grobowej znaleziono tak?e

kilka-dziesi?t fragmentów drobnych, przepalonych ko?ci o

??-cznej wadze nieprzekraczaj?cej l g. Zawiera?y one

nie-liczne, bardzo drobne fragmenty trzonów ko?ci d?ugich

ko?czyn oraz dobrze przepalone odpryski kostne,

nale??-ce do dziecka wwieku starszym od niemowl?cego a m?od-szym od adultus (M. Py?uk-Lenarczyk 2004). W stropie

obiektu wyst?pi?y nieliczne w?gle z drewna sosnowego.

D a towan ie: Pucharki typu E 227-237 znajdowane s?

w zespo?ach z faz Clb-D, najcz??ciej wyst?puj?c od fazy 365

(11)

C2 (J. Jaskanis, J. Okulicz 1981, s. 181). Pó?norzymska jest

tak?e fibula z guzkiem oraz paciorki kubooktaedryczne,

spotykane w fazach Clb-D, do?? cz?sto razem z

puchar-kami typu E 230-237 (J. Jaskanis, J. Okulicz 1981, s. 182, tabl. XXIV:26; J. Jaskanis 1996, tabl. XXXVI/285:5-8,

XLIII/371:2, LXI/498:9, LX/499:2, LXI/504:1-3,

LXIV /511 :2, LXV /518:8-17). Datowanie radiow?glowe

próby w?gla drzewnego z wype?niska grobu 1 wskaza?o

z prawdopodobie?stwem 95,4% lata 390-540 n.e. ze

?rodkiem przedzia?u w V wieku n.e. (Ryc. 6).

Lp. Przedmiot Cu Ag Fe Sn Zn Si Al Pb Ni

1. Fibula (Ryc. 5:6, 9:3) 99,0 0,1 0,2 0,1 0,3 0,1 0,2 -

-2. No?yk (Ryc. 5:5, 9:4) 98,8 0,2 0,1 0,1 0,3 0,2 0,1 0,1 0,1

3. Fibula (Ryc. 5:3, 8:2) 96,4 0,5 0,2 0,9 1,5 0,1 0,1 0,2

-a

4. G?ówka fibuli (Ryc. 8:4) 91,6 0,5 0,2 6,0 0,7

-0,1 0,6 0,3

5. Kulka (Ryc. 9:5) 89,2

-0,4 8,0 0,8 0,7 0,4 0,4 0,1

6. Fragment spr??ynki (Ryc. 4:7) 86,3 0,1 0,2 11,6 0,7 0,4 0,2 0,4 0,1

7. Spr??ynka (Ryc. 8:3) 73,4 0,8 0,1 6,1 18,3 0,6 0,7 - -8. Spr??ynka (Ryc. 4:2) 23,2 76,0 0,2 -0,5 - - -0,1 9. Kulki (2 egz.) 2,9 94,9 0,3 - -0,3 0,3 - O,2b 10. Gwó?d? (Ryc. 10:6) - -99,6 - -0,2 0,2 - -11. Sprz?czka (Ryc. 4:6, 5:2) - -64,2 0,6 -33,6 1,4 - -c

Tab. 1. Zawarto?? pierwiastków (w procentach wagi) wprzedmiotach metalowych ze stanowiska Wiel k a K letn a.

Wyt?uszczonym drukiem zaznaczono pierwiastki istotne dla identyfikacji materia?u, zjakiego wykonano przedmiot.

aPonadto

0,1 %Mg. bPonadto

0,9% Mg i0,2% Mn. cPonadto

0,1 % Si0,1 % Ti

Table 1. Element eontent (percentage of weight) in metal artefacts from Wiel k a K letnasite.

Elements significant for identification of the artefact material are in bold. a

Also 0,1% Mg. "Also 0,9% Mg and 0,2% Mn. c

Also 0,1% Sand 0,1% Ti

Lp. Przedmiot Si02 Na20 CaO Al203 Fe203 K20 MnO MgO As203 S03 Sn02 CuO

Szk?a sodowe wytopione przy u?yciu sody pochodzenia mineralnego

l Fragment naczynia 63,3 21,7 5,9 2,1 1,2 0,5 1,9 0,8 0,2 0,4 a (Ryc. 10:1) - -2 Fragment naczynia 64,4 20,2 7,5 2,1 1,6 0,7 1,3 0,6 b (Ryc. 4:3 i 5: l) - - -

-3 Fragment naczynia 69,3 20,0 5,7 1,9 0,8 1,0 0,1 0,3 0,0 0,4 - O,4c

Szk?a przypuszczalnie sodowe (korozj a?)

4 Fragm. paciorka 87,7 3,2 4,5 0,8 0,4 0,2 1,6 0,4 0,7 d (Ryc. 10:4) - - -5 Paciorek (Ryc. 4:8) 88,1 -2,8 4,6 0,8 0,5 0,5 0,9 - -1,3 O,2e

Szk?a popio?owe wytopione przy zastosowaniu popio?u ro?lin solilubnych

6 Paciorek z?ó?tym oczkiem 68,4 9,1 10,0 2,9 2,3 2,1 2,8 0,5 - 0,2 0,6 o.i' (Ryc. 5:4 i 10:5) 7 Paciorek kubooktaedryczny 89,9 - 1,1 3,6 2,6 1,9 - - 0,6 0,1 - -g (Ryc. 10:3) 8 Paciorek kubooktaedryczny 87,4 1,7 4,0 2,6 1,8 0,3 0,1 0,6 O,4h (Ryc. 4:4) - -

-Tab. 2. Sk?ad chemiczny fragmentów szklanych naczy? i paciorków ze stanowiska Wiel k a K letna.

Analizy przeprowadzono nieniszcz?c? metod? fluorescencji rentgenowskiej (XRF), przy u?yciu mikrosondy elektronowej, na spektrometrze rentgenowskim EDAX 9800

firmy Philips wIAE PAN. Zwi?zki chemiczne istotne dla wyró?nienia grup technologicznych szk?a podano wyt?uszczonym drukiem. a

Ponadto 1,7% ChO i0,3% Ti02.

bPonadto

0,1% Ti02. c

Ponadto 0,1% Ti02. dPonadto

0,5% ChO. e

Ponadto 0,1% Cn03. fPonadto

0,9% ChO i0,1% Cn03. gPonadto 0,1% P20S i0,1% ZnO. h

Ponadto 0,2% Cn03, 0,1 % NiO i0,8% ZnO

Table 2. Chemical composition of fragments of glass vessels and beads from Wiel ka Kletn asite.

Analysis conducted by non-destructive roentgenographic fluorescence method (XRF) and electron microprobe on Philips roentgenographic spectrophotometer EDAX 9800 at IAE PAN. Elements significant for identification of the artefact material in bold. aAlso

1,7% ChO and 0,3% Ti02. "Also 0,1 % Ti02. c

Also 0,1 % Ti02.

d

Also 0,5% ChO. e

Also 0,1 % Cn03. fAlso 0,9% ChO and 0,1 % Cn03. gAlso 0,1 % P20S and 0,1 % ZnO. h

Also 0,2% Cn03, 0,1 % NiO and 0,8% ZnO

(12)

Grób 2 idalnym i facetowanym kolcu, typu H13 (Ryc. 4:6, 5:2, tab. 1: 11), niewielkie fragmenty br?zowej szpili fibuli (?),

fragment spr??ynki fibuli z br?zu cynowego (Ryc. 4:7,

tab. 1:6) oraz niebieski paciorek szklany (Ryc. 4:8).

Pa-ciorek jest lekko nadtopiony, o kszta?cie beczu?kowatym,

?rednicy ok. 2-2,3 cm i grubo?ci 0,8-0,9 cm, wykonany

z niebiesko-szafirowego, pó?prze?roczystego szk?a typu

Na?-Ca-AI-Si (alkalia wyp?ukane?), prawdopodobnie

technik? nawijania masy szklanej na rdze? (szeroki

cy-lindryczny kanalik). Charakteryzuje si? wysok?

zawar-to?ci? Ah03 wynosz?c? 4,6% (Tab. 2:5). Jest odbarwiany manganem, barwiony miedzi?, ?elazem i zapewne

kobal-tem (T. Stawiarska 2004). Zaliczy? go mo?na do typu

TM43. Z wype?niska pozyskano te? 18 u?amków

cerami-ki (Ryc. 4:9-11) oraz od?upek krzemienny, nosz?cy ?lady

dzia?ania ognia.

W odleg?o?ci ok. 1 m od grobu 1, ju? poza zasi?giem

bruku kamiennego, natrafiono na kolejn? jam? grobow?,

o wype?nisku nieco ciemniejszym ni? wype?nisko

gro-bu 1. Jej g??boko?? si?ga?a ponad 70 cm od

powierzch-ni ziemi, za? ?rednica dochodzi?a do 60 cm (Ryc. 4:5). W trakcie prac wykopaliskowych rozpoznano

najpraw-dopodobniej po?ow? obiektu

-jego dalsza cz???

znaj-dowa?a si? poza po?udniow? kraw?dzi? wykopu. W

wy-pe?nisku obiektu oraz jego bezpo?rednim s?siedztwie

znaleziono: ?elazn? jednodzieln? owaln? sprz?czk? do

pasa o d?ugo?ci ok. 4 cm, o kab??ku o przekroju

rombo-.... :

????.?, \ff: "

Wjamie grobowej wyst?pi?y przepalone ko?ci

pocho-dz?ce ze szkieletów dwojga dzieci. Drobne fragmenty

blaszki kostnej z trzonów ko?ci d?ugich ko?czyn nale?a?y

do dziecka we wczesnym infans I. Wi?ksze i liczniejsze

ko?ci ko?czyn d?ugich oraz mózgoczaszki o grubo?ci ok.

3 mm stanowi?y szcz?tki dziecka starszego,

przypusz-czalnie w 4-6 roku ?ycia (M. Py?uk-Lenarczyk 2004).

Wwype?nisku znaleziono nieliczne w?gle z drewna

sos-nowego, nieco wi?ksze od pochodz?cych z grobu 1.

--{ ":\ 3 ... .; ," ?.',/I? 2cm ... ?,.,

D a t o w a n i e: Do okre?lenia chronologii grobu

najbar-dziej przydatna jest sprz?czka typu H13, datowana od

fazy C2 do wczesnej fazy okresu w?drówek ludów (K.

Go-d?owski 1974, s. 41; R. Madyda-Legutko 1987, s. 62 nn.,

tabl. 18; J. Jaskanis 1996, 111 nn.). Prze?roczyste niebie-skie paciorki wyst?puj? przez ca?y okres wp?ywów

rzym-skich, a najwi?ksze nasilenie ich wyst?powania przypada

na fazy Clb i C2 (M. Tempelmann

-M?czy?ska 1985, s. 94).

Próba w?gla drzewnego z wype?niska grobu 2 zosta?a

ra-diow?glowo datowana z prawdopodobie?stwem 95,4%

6

2 4

Ryc. 5. W iel ka K let na, Bia?owieski Park Narodowy.

1.4

-szk?o, 2

-?elazo, 3 - mied?

cynkowa, 5.6 - mied?.

Fot. M. Gmur (I, 3), T. Samojlik (2,4-6)

Fig. 5. W iel ka K letn a, Bia?owie?a National Park.

1.4

-glass, 2 - iron, 3 - zinck

copper, 5.6

-copper. Photo M. Gmur (I, 3), T. Samojlik (2, 4-6)

Wielka Kletna, Bia?owieski Park Narodowy

Prawdopodobie?stwo 68,2% 130-2?0 AD ? Prawdopodobie?stwo 95,4% Grób 2 80-2:jOAD

w?giel

drzewny.

il

Prawdopodobie?stwo 68,2% 410-470, 480-540 AD Prawdopodobie?stwo 95,4% Grób 1 w?giel

drzeWny.

390-540 AD ? I 400 I O I Be 600 I 200 I 200 I 400 I 600 I 800 I 1000 I 1200 AD

Ryc. 6. W iel k a Kletna, Bia?owieski Park Narodowy. Wyniki kalibracji datowa? 14C prób w?gla drzewnego,

wykonanych w Pozna?skim Laboratorium Radiow?glowym

Fig. 6. W iel ka Kletn a, Bia?owie?a National Park. Results of radiocarbon dating of two sampies of charcoal,

conducted in Pozna? Radiocarbon Laboratory

(13)

na przedzia? lat kalendarzowych 80-250 n.e., ze ?rodkiem

przedzia?u przypadaj?cym na 2. po?ow? II wieku n.e.

(Ryc. 6).

zachowan? w ca?o?ci fibul? typu A VI 161 z miedzi

cyn-kowej; ma ona 3,9 cm d?ugo?ci i kab??k o przekroju

pó?-kolistym, przechodz?cym w trójk?tny (Ryc. 5:3, 8:2,

tab. 1:3).

Wykop 2

Z wype?niska jamy grobowej wybrano ok. 755 g

drob-nych i ?rednio du?ych fragmentów ko?ci ludzkich, na

ogó? dobrze przepalonych, twardych, o barwie

szaro-kre-mowej. W?ród wi?kszych fragmentów wyró?niono cz??ci

mózgoczaszki o wymiarach ok. 2x3 cm i grubo?ci

4-- 5

mm, z wycinkami szwów g?ównych czaszki w

pocz?t-kowym stadium obliteracji. Z cz??ci twarzowej

wyod-r?bniono m.in. z?b sieczny sta?y o uszkodzonej koronie,

a z innych cz??ci szkieletu: trzony kr?gów piersiowych,

trzony i nasady ko?ci d?ugich ko?czyn dolnych igórnych.

Wszystkie uzyskane dane wskazuj? na m??czyzn? w

wie-ku adultus, ok. 25-35 roku ?ycia (M. Py?uk-Lenarczyk

2004). Po?ród ko?ci z tego grobu wyodr?bniono tak?e

nieliczne, ?amliwe fragmenty z trzonów ko?ci ko?czyn,

drobnych rozmiarów, o stosunkowo g?stym utkaniu

ja-my szpikowej. Cechy te sugerowa?yby szcz?tki szkieletu

dziecka w wieku wczesny infans I (przypuszczalnie

wok-resie noworodkowym), jednak ze wzgl?du na du?? ilo??

mia?u kostnego i nieliczne mo?liwe do identyfikacji kostki dzieci?ce nie mo?na z ca?? pewno?ci? uzna?, ?e

jest to pochówek doros?ego i dziecka (M.

Py?uk-Lenar-czyk 2004). W wype?nisku jamy grobowej znaleziono tak?e liczne w?gle drzewne pochodz?ce z sosny.

Datowanie: Fibule typu A VI 161 wyst?puj? w fazach

Cla-C2 (R. Wo??giewicz 1974, s. 145 nn.; 1981b, tabl.

XXIII, XXIV; 1981d, ryc. 1,2; K. God?owski 1974, s. 28

nn.). Na cmentarzysku w Cecelach pochodz? one z

gro-bów datowanych na fazy Clb-C2, w wi?kszo?ci

cia?opal-nych, wspó?wyst?puj?c z naczyniami typu XaA oraz

XIVA i XIVB (J. Jaskanis 1996, s. 111, tabl. IX/66:1,

Wykop o wymiarach 3,5x2 m (Ryc. 2) otwarto

wodle-g?o?ci 14 m na wschód od wykopu 1, w miejscu, gdzie

wykroty dwóch przewróconych w przeciwnych

kierun-kach drzew ods?oni?y fragmenty przepalonej ceramiki

oraz ko?ci. W zachowanym na cz??ci wykopu humusie

nie wyst?pi?y kamienie, nie odkryto te? ?adnych

zabyt-ków oprócz dwóch fragmentów ceramiki oraz fibuli,

znalezionej na granicy calca i humusu. Po usuni?ciu

war-stwy próchnicznej ods?oni?to dwa kolejne obiekty, które

równie? uzna? mo?na za cia?opalne groby jamowe.

Grób 3

Znajdowa? si? pomi?dzy korzeniami jednego z drzew

i zosta? cz??ciowo przez nie zniszczony (Ryc. 7).

?redni-ca jamy grobowej wynosi?a co najmniej 70 cm, za? jej

g??boko?? dochodzi?a do 40 cm od powierzchni ziemi

(Ryc. 8:1). W wype?nisku, utworzonym przez

jasnosza-ro-?ó?t? ziemi?, znaleziono cz??ci fibuli

-spr??ynk? z

mo-si?dzu cynowego i g?ówk? z miedzi (Ryc. 8:3.4, tab. 1:7)

oraz fragmenty pi?ciu przepalonych ipot?uczonych naczy?

glinianych (Ryc. 8:5-9). Zniszczenia spowodowane przez

korzenie drzewa uniemo?liwiaj? stwierdzenie, czy

naczy-nia wstawione by?y do grobu w okre?lonym porz?dku.

Wsk?ad inwentarza wchodzi?y dwie zdeformowane misy

typu XaA (?) (R. Wo??giewicz 1993), o ?rednicy wylewu

ok. 20-22 cm i wysoko?ci ok. 12-13 cm (Ryc. 8:8.9) oraz

trzy ma?e miski typów XIVB (Ryc. 8:5.7) iXIV A (Ryc. 8:6),

których ?rednica wynosi?a ok. 10-15 cm. W s?siedztwie

grobu, w wychodz?cej z niego kretowinie, znaleziono

l ,. ? ."

o

• L \ A :?. " .... "i. '" ? ... ?" . I·· "...? . \ . \' . ... -\ ' ""a.1 Ol UlOJ ... ? ... I .i,o ." '*".

Ryc. 7. W iel ka K let na, Bia?owieski Park Narodowy. A

-grób 3, B

-strop grobu 4. Fot. D. Krasnod?bski

Fig. 7. W iel k a Kletn a, Bia?owie?a National Park. A

-grave 3, B

-top-layer of grave 4. Photo D. Krasnod?bski

(14)

XXXII/260:1). Podobnie datowane s? na stanowisku w Krupieach (J. Jaskanis 2005, s. 90, tabl. XL/147:2,

LXXVI/307:2). Naczynia XaA pochodz? z faz B2/C1-D

(R. Wo??giewicz 1993, s. 26). Podobne egzemplarze

zna-ne s? z Cecel (J. Jaskanis 1996, tabl. X/80:5, XXV/185:1).

Analogiczna jest chronologia misek XIV A (R.

Wo??gie-wicz 1993, s. 26), wyst?puj?cych m.in. w Cecelach (J.

Jas-kanis 1996, tabl. VI/40:4, X/80:10). Natomiast

chrono-logia naczy? typu XIVB jest szersza i obejmuje fazy

B1-D (R. Wo??giewicz 1993, s. 26). Miski tego typu

wy-st?pi?y m.in. w Rosto?tach (K. Ja?d?ewski 1939, ryc. 30),

Cecelach (J. Jaskanis 1996, tabl. X/79:1, XVII/129:4,

XIX/135:3) czy Niedanowie (W Ziemli?ska-Odojowa

1999, tabl. CXXXIII/367:3, CXCVI/543:16).

Datowany metod? 14C w?giel drzewny pobrany

z grobu 3, uszkodzonego przez wykrot drzewa,

pocho-dzi z wczesnego ?redniowiecza (lata 1160-1280 AD z prawdopodobie?stwem 94,5%). Drewno to mog?o

o 4cm

r

t

o 2-4 5cm __-== __ c::::::::J __ 5-9 + a

10YR314 • b o 100cm 9 5 6 8

Ryc. 8. W i el ka Klet n a, Bia?owieski Park Narodowy. Grób 3: 2 - mied?

cynkowa, 3.4

-br?z cynowy, pozosta?e

-glina.

Oznaczenia barw wg Munsell Soil Color Charts (1990), a

-ceramika, b - ko?ci.

Rys. H. Olczak

Fig. 8. W iel k a Kletna, Bia?owie?a National Park. Grave 3: 2

-copper; 3.4 - tin

bronze, other

-day.

Colour symbols acc. to Munsell Soil Color Charts (1990), a

-portery, b - bones. Drawn

by H. Olczak

(15)

t

t

?

W

1 granica wykopu + a

10YR314 2 • b o 4cm 100cm 2-5

Ryc. 9. W iel k a Kletn a, Bia?owieski Park Narodowy. Grób 4 (1.2) oraz znalezisko lu?ne z wykopu 2 (3) iznaleziska powierzchniowe (4.5). 2

-glina, 3.4 - mied?, 5

-br?z cynowy. a - ceramika, b - ko?ci.

Rys. H. Olczak

Fig. 9. W iel k a K letn a, Bia?owie?a National Park. Grave 4 (1.2) and other finds from trench 2 (3) and from the surface (4.5).

2

-clay, 3.4

-copper, 5 - tin bronze. a

-pottery, b - bones. Drawn

by H. Olczak

dosta? si? do wype?niska grobu wskutek przemieszania

i osypywania si? ziemi z karpy korzeniowej wywróco-nego drzewa.

Materia? zabytkowy znaleziony

poza jamami grobowymi

W y k o pl: l. Gwó?d? ?elazny o d?ugo?ci ok. 4,5 cm,

z haczykowatym zako?czeniem, o czworok?tnym

prze-kroju (Ryc. 10:6, tab. 1:10). Natrafiono na niego w

war-stwie kamieni, by? mo?e pochodzi? z grobu 1. 2.

Br?-zowy guzek (?) z g?ówki zapinki. 3. Trzy stopione kulki,

dwie ze srebra z domieszk? miedzi, jedna z br?zu

cyno-wego (Ryc. 9:5, tab. 1:5).4. Dwa paciorki z grupy

kubo-oktaedrycznych, o barwie bia?ej, matowej, z

widoczny-mi delikatnymi sp?kaniami oraz szarymi

odbarwienia-mi, powsta?ymi na skutek dzia?ania wysokiej

tempera-tury. Pierwszy z nich (wym. l,2xO,9xO,5 cm; ryc. 10:3,

tab. 2:7) znaleziony zosta? w humusie w s?siedztwie

grobów 1 i 2, drugi, zachowany w niewielkim

fragmen-cie, pomi?dzy kamieniami niezwi?zanymi z grobami.

Zaliczy? je mo?na do typu TM499. 5. Paciorek

wykona-ny z czarno-fioletowego, nieprze?roczystego szk?a

oz-dobionego dwoma ?ó?tymi oczkami (Ryc. 5:4, 10:5). Ma

on ?rednic? 0,8 cm, wysoko?? 0,5-0,6 cm i ?rednic?

otworu 0,4 cm. Uformowany zosta? technik? nawijania

masy na rdze?, za? dekoracja na?o?ona zosta?a na

po-wierzchni?. Kanalik ma kszta?t lekko sto?kowy z

widocz-nym w pobli?u otworu ?ladem urwanej jednej nitki

oraz drug? zag?adzon? (T. Stawiarska 2004). Wykonany

Grób 4

W odleg?o?ci ok. 1 m od grobu 3 znajdowa?a si? du?a

jama o ?rednicy dochodz?cej do ok. 1,5 m i g??boko?ci

ok. 50 cm, wype?niona brunatno-szar? ziemi? z du??

ilo?ci? w?gli drzewnych (Ryc. 7). Grupowa?y si? one

g?ównie w dolnej cz??ci obiektu, a szczególnie w jego

najg??bszej. pó?nocnej cz??ci (Ryc. 9:1). W wi?kszo?ci

pochodzi?y z dobrze zachowanego i bogatego w

przewo-dy ?ywiczne drewna sosnowego. Wyst?pi?y tak?e

nielicz-ne w?gle z drewna ?wierku, brzozy i d?bu. W

wype?ni-sku obiektu znaleziono sze?? drobnych fragmentów

ceramiki, oraz lekko przepalony gliniany prz??lik

dwusto?-kowaty o ?rednicy 3,7-4 cm, wysoko?ci 2,3 cm i

?redni-cy otworu 0,6-0,7 cm (Ryc. 9:2).

Znalezione w grobie przepalone ko?ci ludzkie mia?y

ci??ar poni?ej 1 g. Kilka drobnych fragmentów cz??ci

mózgowej czaszki o grubo?ci 2 mm, a tak?e fragmenty trzonów ko?ci d?ugich ko?czyn wskazywa?y na szcz?tki

dziecka, przypuszczalnie we wczesnym infans I (M.

Py-?uk

-Lenarczyk 2004).

D at o w a n i e: okres wp?ywów rzymskich.

(16)

o

2

@

I

DOI]

. 3 9 o 4cm 1-7 O 5cm - - -8.9 ?

?I

?-[[]

? 4

Ryc. 10. W iel ka Klet na, Bia?owieski Park Narodowy. Przedmioty znalezione wwarstwie zbrukiem kamiennym. 1.2.4.5

-szk?o,

3 - kamie? lub

szk?o, 6

-?elazo, 7

-ko??, 8.9

-glina. Rys. H. Olczak

Fig. 10. W iel k a Kletn a, Bia?owie?a National Park. Finds from the stone paving layer. 1.2.4.5

-glass,

3 - stone or

glass, 6

-iron, 7

-bone, 8.9

-day. Drawn by H. Olczak

zosta? ze szk?a typu Na-K-Ca-AI-Si, popio?owego o za-warto?ci K20 wynosz?cej 2,1 % (Tab. 2:6). Zaliczy? go mo?na do typu TM212c. Tego rodzaju ozdoby

datowa-ne s? od fazy B2 do ko?ca fazy D, przy najwi?kszym

nasileniu w fazach B2-Clb (M. Tempelmann-M?czy?ska

1985, s. 94). 6. Górna cz??? szklanego cienko?ciennego

pucharka, najprawdopodobniej typu E 189, zdobionego

dekoracj? "w??ow?: o grubo?ci ?cianek ok. 0,1 cm (Ryc.

10:1). Fragment znaleziony zosta? w warstwie

przykry-waj?cej grób 1. Wykonano go z prze?roczystego,

bez-barwnego szk?a typu Na-Ca-AI-Si (Tab. 2:1), z wtr?tami

jasnoturkusowymi (nitka zdobi?ca?) i bardzo drobnymi

kolistymi p?cherzykami gazowymi (T. Stawiarska 2004).

Zachowany fragment odkszta?cony zosta? w niewielkim

stopniu wwyniku dzia?ania wysokiej temperatury.

Podo-bne znaleziska wyst?puj? w fazach B2/CI-Clb (R.

Wo-??giewicz 1981a, s. 137). 7. Fragment brzu?ca naczynia

cienko?ciennego z nak?adan? nitk? (?), zdobionego na

gor?co. Wykonano je ze szk?a typu Na-Ca-AI-Si z du??

domieszk? Fe203 (Tab. 2:3). Ma ono barw? jasnozielon?

o ciep?ym odcieniu i jest prze?roczyste (T. Stawiarska

2004).8. W warstwie zwi?zanej z brukiem kamiennych

znaleziono kilkana?cie fragmentów szk?a stopionych

w wyniku dzia?ania wysokiej temperatury i

pokruszo-nych, o których mo?na jedynie przypuszcza?, ?e

pochodzi?y z naczy? lub paciorków (Ryc. 10:2.4).

Wi?k-szo?? to szk?o prze?roczyste, lekko zielonkawe lub

nie-bieskie, a jedynie dwa fragmenty to szk?o czarne,

nie-prze?roczyste. 9. W pó?nocnej cz??ci wykopu, w war-stwie humusu znaleziono fragment ko?ci zwierz?cej

o d?ugo?ci ok. 10 cm, ze ?ladami obrobienia

-by? mo?e

szyd?o (Ryc. 10:7). Ze wzgl?du na dobry stan

zachowa-nia ko?ci oraz niewyst?pienie w s?siedztwie innych

zabytków, zwi?zek tego przedmiotu z cmentarzyskiem

jest niepewny. 10. W warstwie humusu i ziemi

przykry-waj?cej kamienie znaleziono sze?? zabytków

krzemien-nych. Spo?ród nich pi?? to pozbawione ?ladów

u?ytko-wania od?upki, ajeden - skrobacz

wykonany z okruchu.

11. Ok. 5 m na wschód od grobu 1 znaleziono

miedzia-ny no?yk sierpikowaty o d?ugo?ci 4 cm (Ryc. 5:5, 9:4, tab.

1:2). Na jego trzpieniu widoczne s? prostok?tne ?lady

kucia. Tego rodzaju przedmioty wyst?puj? g?ównie

w starszym okresie rzymskim i wi?zane s? z tradycjami

kultury oksywskiej (R. Wo??giewicz 1981 c, s. 166; M.

G?a-dysz 1998, s. 50 nn.). Na terenie wschodniego Mazowsza

i Lubelszczyzny spotykane s? jednak bardzo rzadko i

dopiero w pó?nym okresie wp?ywów rzymskich (J.

Jas-kanis, J. Okulicz 1981, s. 182).

W Yk o p 2: 12. Pomi?dzy korzeniami drzewa, ok. 80 cm

od zachodniej granicy grobu 4 znaleziono wspomnian?

wy?ej, zachowan? w ca?o?ci miedzian? fibul? typu

A VI 168, o d?ugo?ci ok. 3,7 cm, w której zniszczona

zo-sta?a cz??? pochewki (Ryc. 5:6, 9:3, tab. 1:1). Fibule tego

typu datowane s? na fazy C2-D. Podobne egzemplarze

pochodz? m.in. z Niedanowa, z fazy C2 (W

Ziemli?ska--Odojowa 1999, s. 129, tabl. XXXII/I08:1, CCXXIX:2)

oraz z Cecel (J. Jaskanis 1996, tabl. XXX/233:1).

C e r a mi k a. Poza ceramik? z grobów na stanowisku

znaleziono 216 drobnych fragmentów naczy?. W

wi?k-szo?ci pochodz? one z warstwy zwi?zanej z brukiem

kamiennym (Ryc. 10:8.9, 11:1-9), kilkana?cie

pozyska-no z humusu. Zespó? cechuje znaczny stopie? rozdrob-371

(17)

nienia. A? 80% materia?u jest ca?kowicie lub cz??ciowo

przepalona.

W?ród fragmentów nieprzepalonych mo?na

wyró?-ni? u?amki naczy? o powierzchni lekko wyg?adzonej,

wy?wiecanej oraz chropowaconej. Najlepiej reprezento-wany jest pierwszy rodzaj wyko?czenia powierzchni, na

który przypada 52% ca?o?ci materia?u. S? to fragmenty

o pomara?czowo-br?zowej barwie, ?ciankach grubo?ci

zwykle 6-10 mm, zawieraj?ce w masie ceramicznej

?red-nio- i gruboziarnisty t?ucze? (Ryc. 11:1). Mniejszy jest

udzia? u?amków naczy? wy?wiecanych (29%), o

?cian-kach grubo?ci zazwyczaj 4-6 mm, wykonanych z gliny

z drobnoziarnist?, rzadziej ?rednioziarnist? domieszk?

(Ryc. 11:3.6). Wi?kszo?? z nich zosta?a wypalona w

at-mosferze utleniaj?cej na pomara?czowo-br?zowy kolor.

Pojedyncze fragmenty o szarej lub czarnej powierzchni

wskazuj? na stosowanie równie? wypa?u w atmosferze

redukcyjnej. Poza tym na stanowisku wyst?pi?y

grubo-?cienne fragmenty chropowaconych naczy? kuchennych

(19%), o pomara?czowej barwie powierzchni, pokryte

roztworem glinki z dodatkiem ziaren grubego t?ucznia,

wewn?trz szorstkie lub silnie wyg?adzone.

o 5cm

-

--Ryc. 12. W iel ka K letn a, Bia?owieski Park Narodowy.

Fragment ceramiki znaleziony wwykrocie drzewa w pobli?u

cmentarzyska. Rys. H. Olczak

Fig. 12. W iel ka K let n a, Bia?owie?a National Park. Potsherd found in aroot plate of the fallen tree near the cemetery.

Drawn by H. Olczak

-Odojowa 1999, tabl. XXX/l 09:6, XLI 142:9). Pochodz?ce

g?ównie z warstwy z kamieniami i niewykazuj?ce ?ladów

przepalenia grubo?cienne fragmenty o chropowaconej

powierzchni wskazuj? na obecno?? du?ych garnków,

prawdopodobnie grupy IB (R. Wo??giewicz 1993, tabl. 2).

Jeden z wylewów (Ryc. 11:5) mo?e by? fragmentem wazy

typu IV A (R. Wo??giewicz 1993, tabl. 9:2, 10:3, 12:3).

Cz??? naczy? charakteryzowa?a si? ostrym za?omem

brzu-?ca (Ryc. 11:4.9). Naczynia zazwyczaj nie by?y zdobione.

Zespó? motywów ornamentacyjnych jest bardzo skromny

i ogranicza si? do poziomych ??obków (Ryc. 11:2) i zyg-zaków. Naczynia ??obkowane znane s? z Cecel (J. Jaskanis

1996, tabl. XLIV/378:3), Niedanowa (W.

Ziemli?ska--Odojowa 1999, tabl. XXXIII/360:3.4, CXCVI/543:18.19)

iMas?om?cza (Wo??giewicz 1993, tabl. 27:4). Jeden

frag-ment dekorowany jest motywem tzw. zygzaka

urozma-iconego, wyst?puj?cego w powi?zaniu z kolistymi

do?ka-mi (Ryc. 11:4). Podobnie zdobione naczynia pochodz?

z Niedanowa (W. Ziemli?ska-Odojowa 1999, tabl.

XXX/I03:3, CCCXXXI:94), Gródka nad Bugiem (R.

Wo-??giewicz 1993, tab l. 47:8) iWarszawy- Kaw?czyna (R. W

0-??giewicz 1993, tabl. 47:13).

Wmateriale dominowa?y u?amki naczy? ma?ych i

?re-dnich, g?ównie szerokootworowych. Wyró?niono ma?e

miski typów XIVB (Ryc. 10:8.9), o ?rednicy do 15 cm.

Podobne naczynia wyst?pi?y na cmentarzysku w

Cece-lach (J. Jaskanis 1996, tabl. 111/17 A:5, XXXIII/270:2,

XLI/357:4). Fragmenty mis typuXaAlub VI (Ryc. 11:2.9)

nawi?zuj? do naczy? z Cecel (J. Jaskanis 1996, tabl. XXXI/246: l, XLIV /378:3) i Niedanowa (W.

Ziemli?ska-Stopie? zachowania materia?ów ceramicznych nie

poz-wala na ich dok?adne datowanie. Miski XaA

charaktery-styczne s? dla faz B2/CI-D, jeszcze szersza jest

chronolo-gia typu XIVB, który wyst?puje w ca?ym okresie istnienia

kultury wielbarskiej, garnki grupy IB datuje si? na fazy

BI- B2/ Ch za? ornament zygzaka urozmaiconego typowy

jest dla faz Clb-D (R. Wo??giewicz 1993, s. 26-27).

2

»

o 5cm

-

--Wpobli?u stanowiska znaleziono dwa fragmenty

ce-ramiki, które z du?ym prawdopodobie?stwem datowa?

mo?na na okres wp?ywów rzymskich: jeden wodleg?o?ci

ok. 150 mna wschód (Ryc. 12), drugi za? 330 m na zachód

od cmentarzyska.

1-9 4

W?giel drzewny

8 9

inne szcz?tki ro?linne Ryc. 11. W iel ka K let na, Bia?owieski Park Narodowy.

Cerami-ka znaleziona w warstwie z brukiem kamiennym. W 21 analizowanych próbach w?gla drzewnego

stwierdzo-no ??cznie 34 wyst?pienia siedmiu gatunków lub rodzajów drzew (Tab. 3) ijedno krzewu (nasiono kruszyny

pospo-litej

-Frangula alnus). W?ród drzew dominowa?a sosna

Rys. H. Olczak

Fig. 11. W iel k a K letn a, Bia?owie?a National Park. Potsherds found in the stone paving layer. Drawn by H. Olczak

(18)

Procentowy udzia? w?ród drzew

Dane palinologiczne W?giel drzewny

Gatunek / rodzaj Iw. p.n.e. - IV w. n.e. III - V wiek n.e.

Sosna Pinus silvestris 29 65

Brzoza BetuZa sp. 11 9

D?b Quercus sp. 1 9

Grab Carpinus betuZus 4 6

?wierk Picea abies 17 6

Lipa tiu« cordata 23 3

Jesion Fraxinus exceZsior

-3

Pozosta?e gatunki ??cznie 15

-Tab. 3. Procentowy udzia? gatunków lub rodzajów drzew wdrzewostanie wg danych palinologicznych wu?rednionych próbach z Iw. p.n.e.

i IV wieku n.e. (za: M. J. D?browski 1959; M. Borowik-D?browska, M. J. D?browski 1973; oddz. 317 Bia?owieskiego Parku Narodowego, z zastoso-waniem wspó?czynnika korekcji Rrel-valueZ pracy F. G. Mitchell, E. Cole 1998) oraz w?ród prób w?gla drzewnego ze stanowiska archeologicznego

W iel k a Kletn a, oddz. 345 BPN (M. Michniewicz 2003). Liczebno?? próby w?gla drzewnego: 34 wyst?pienia drzew w21 próbach

Table 3. Percentage contribution of tree species or genera in the tree-stand, based on the palynological data in the averaged sample sfrom

the l"

c. BC and the 4th c. AD (after: M. J. D?browski 1959; M. Borowik-D?browska, M. J. D?browski 1973; compartment 317 ofBia?owie?a National Park, usingthe correction coefficient Rrel-valuefrom F. G. Mitchell, E. Cole 1998), and in the charcoal samplcs from Wielka Kletna

archaeological site (compartment 345 ofBNP). Charcoal sample size: 34 occurrences in 21 analysed sample s

siono szczawiu polnego (Rumex acetosella L.) (1) i dwa

fragmenty nieoznaczone.

zwyczajna (22 wyst?pienia, 65%). W wi?kszo?ci by?o to

drewno z pni (o ?rednicy 25-40 cm) z kor?, rzadziej z

ko-narów iga??zi. Wwielu przypadkach drewno charaktery-zowa?o si? wyj?tkowo wysok? liczb? poprzecznych prze-wodów ?ywicznych i ich du?ymi rozmiarami. Niewielk?

domieszk? w?ród prób sosny stanowi?y p?dy drzew

kar-?owatych (przyrosty roczne o szeroko?ci 0,004-0,1 mm).

Stwierdzono je w grobie 4, kryj?cym pochówek

niemow-l?cia. Kar?owate sosny mog?y pochodzi? z niewielkich

p?atów mszaru, do dzi? wyst?puj?cych w odleg?o?ci

oko-?o 1-1,5 km od badanego cmentarzyska.

Dyskusja

Cmentarzysko odkryte w oddziale 345A Puszczy

Bia-?owieskiej zaliczy? mo?na do cia?opalnych nekropolii

kultury wielbarskiej. Przebadany obszar by? bardzo

ma-?y, co pozwala jedynie na ogólne oszacowanie wielko?ci

cmentarzyska. Odleg?o?? pomi?dzy zbadanymi skrajnymi

grobami wynosi 18 m, Zasi?g bruku kamiennego ??cznie

z obszarem bez kamieni do grobu 4 mo?na oszacowa?

na 13x24 m, a wi?c co najmniej 300 rrr', Przy za?o?eniu,

?e zag?szczenie pochówków na ca?ym tym obszarze jest

zbli?one do stwierdzonego na zbadanych powierzchniach

(??cznie 23 nr', co stanowi ok. 8% ca?o?ci),

cmentarzy-sko w Bia?owieskim Parku Narodowym mo?e zawiera?

60-70 grobów. Cho? liczba znalezionych i oznaczonych

szcz?tków ro?lin jest niewielka, zawiera ona - z

wyj?tkiem

nasion d?bu

-ro?liny typowe dla terenów niele?nych:

niskich zaro?li, ??k i widnych miejsc o nieustabilizowanej

ro?linno?ci. Mo?na zatem wnioskowa?, ?e podczas

u?yt-kowania cmentarzysko zlokalizowane by?o na ?ródle?nej

polanie, otoczonej lasem mieszanym o bogatym sk?adzie

gatunkowym (por. tab. 3).

Aby stwierdzi?, czy dominacja sosny wynika?a z jej

wysokiego udzia?u wówczesnych drzewostanach puszczy,

czy te? ze szczególnej selekcji tego gatunku na konstrukcje

stosów do cia?opalenia, oszacowano sk?ad gatunkowy

lasów wokó? cmentarzyska w pierwszych wiekach naszej ery na podstawie bada? palinologicznych (M. J.

D?brow-ski 1959; M. Borowik-D?browska, M. J. D?browski 1973).

Próby do analiz py?kowych pobierane by?y w odleg?o?ci

1,5-3,5 km od badanego stanowiska. Szacowany udzia?

sosny w drzewostanie w okresie mi?dzy I stuleciem p.n.e. a IV wiekiem n.e. wynosi? ?rednio 29% (Tab. 3). Zatem

wysoka (65%) reprezentacja sosny w?ród w?gli drzewnych

z cmentarzyska ?wiadczy o statystycznie istotnej selekcji

tego gatunku (test G, G == 14,146; P < 0,001). Badane stanowisko

jest cmentarzyskiem p?askim,

z cz??ci? grobów przykrytych brukiem. Wszystkie

odkry-te groby zaliczy? mo?na do pochówków

bezpopielnico-wych, jednak ze zró?nicowanym charakterem

wyposa?e-nia. Tylko wjednym grobie znaleziono naczynia gliniane,

w pozosta?ych wyposa?enie ograniczy?o si? do

pojedyn-czych ozdób, cz??ci stroju lub przedmiotów codziennego

W 12 próbach ziemi pobranych z wype?nisk grobów

stwierdzono ??cznie 10 wyst?pie? zw?glonych

makrosz-cz?tków ro?linnych, w tym: okrywy koszyczków chabra

??kowego (Centaurea jacea L.) (2), pestki ?liwy tarniny

(Prunus spinosa L.) (2), ?o??dzie (2), nasiono rdestówki

powojowatej Fallopia convolvulus (L.) A. Loeve (1),

Obraz

Updating...

Cytaty

Powiązane tematy :