• Nie Znaleziono Wyników

GRZYBY PLEŚNIOWE I MIKOTOKSYNY JAKO CZYNNIKI ZAGROŻENIA ZDROWIA ROLNIKÓW WYKONUJĄCYCH OMŁOTY RZEPAKU

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "GRZYBY PLEŚNIOWE I MIKOTOKSYNY JAKO CZYNNIKI ZAGROŻENIA ZDROWIA ROLNIKÓW WYKONUJĄCYCH OMŁOTY RZEPAKU"

Copied!
8
0
0

Pełen tekst

(1)

E W A K R Y S I Ń S K A - T R A C Z Y K1, G R A ś Y N A C H O L E W A1, J U L I U S Z P E R K O W S K I2

GRZYBY PLEŚNIOWE I MIKOTOKSYNY

JAKO CZYNNIKI ZAGROśENIA ZDROWIA

ROLNIKOW WYKONUJĄCYCH OMŁOTY RZEPAKU

FILAMENTOUS FUNGI AND MYCOTOXINS AS HEALTH

RISK FACTORS IN FAMRERS ENGAGED

IN RAPE CORN THRESHING

ПЛЕСНЕВЫЕ ГРИБЫ И МИКОТОКСИНЫ,

КАК ФАКТОРЫ УГРОЗЫ ДЛЯ ЗДОРОВЬЯ

ФЕРМЕРОВ ВЫПОЛНЯЮЩИХ ОБМОЛОТ РАПСА

ПЛІСНЕВІ ГРИБИ І МІКОТОКСИНИ,

ЯК ЧИННИКИ ЗАГРОЗИ ДЛЯ ЗДОРОВ'Я

ФЕРМЕРІВ ЯКІ ВИКОНУЮЮТЬ ОБМОЛОТ РІПАКУ

1

Z Zakładu Biologicznych Szkodliwości Zawodowych Instytutu Medycyny Wsi im. W. Chodźki w Lublinie Kierownik Zakładu: Prof. dr hab. J. D u t k i e w i c z Dyrektor Instytutu: Prof. dr hab. n. med. L. W d o w i a k

2

i z Katedry Chemii Akademii Rolniczej w Poznaniu Kierownik Katedry: Prof. dr hab. P. G o l i ń s k i

W artykule przedstawiono wyniki badań dotyczące stęŜenia grzybów pleśniowych i ich metabolitów (mikotoksyn) w ziarnie rzepaku i pyle występującym podczas omłotów rzepaku w gospodarstwach rolników indywidualnych.

SŁOWA KLUCZOWE : grzyby pleśniowe, ziarno rzepaku, choroby alergiczne, pyły organiczne, mikotoksyny.

KEY WORDS: filamentous fungi, rape corn, allergic diseases, organic dust, mycotoxins. КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА: плесневые грибы, зерно рапса, аллергические болезни, органическая пыль, микотоксины.

КЛЮЧОВІ СЛОВА: плісняві гриби, зерно ріпаку, алергічні хвороби, органічний пил, мікотоксини.

W rolniczym środowisku pracy występuje znaczne zanieczyszczenie powietrza

pyłami organicznymi. Pyły te uwalniają się do atmosfery podczas wykonywania

róŜnych czynności, takich jak: zbiór, omłoty i magazynowanie zbóŜ, czyszczenie

ziół, turbinowanie lnu, karmienie zwierząt paszami. Znaczną część komponenty

biologicznej tych pyłów stanowią grzyby pleśniowe naleŜące do rodzajów

Aspergillus, Penicillium, Cladosporium, Rhizopus i Fusarium [1, 2, 3]. Wdychanie

pyłów pochodzenia roślinnego podczas wykonywania prac rolniczych moŜe być

(2)

426

przyczyną

chorób

o

charakterze

alergicznym,

immunotoksycznym

i mikotoksycznym, do których naleŜy astma oskrzelowa, alergiczne zapalenie

pęcherzyków płucnych ( alveolitis allergica), syndrom toksyczny wywołany pyłem

organicznym (organic dust toxic syndrome) oraz choroby zwane mikotoksykozami,

wywołane wdychaniem pyłu organicznego zawierającego mikotoksyny [4, 5, 6, 8,

9, 10].

CELE BADANIA

Celem badań było określenie stęŜenia grzybów pleśniowych i ich metabolitów

(mikotoksyn) w ziarnie rzepaku i pyle powstającym podczas omłotów rzepaku –

w aspekcie potencjalnego zagroŜenia zdrowia rolników indywidualnych.

MATERIAŁ I METODY

Do badań pobrano próby ziarna rzepaku i pyłu powstające podczas omłotów

rzepaku w gospodarstwach rolników indywidualnych. Próby posiano metodą

rozcieńczeń płytkowych (od 10

-2

do 10

-10

) na płytki Petriego z agarem

ziemniaczanym (PDA agar). Płytki inkubowano przez 7 dni w temperaturze 25

o

C,

po czym określono stęŜenie grzybów pleśniowych, wyraŜając je w jednostkach

cfu/g badanej próby (cfu = colony forming units). W stadium końcowym dokonano

identyfikacji poszczególnych gatunków i rodzajów grzybów pleśniowych, według

metod stosowanych w mikologii [7, 11].

StęŜenie

mikotoksyn

określono

przy

uŜyciu

metod

chromatografii

cienkowarstwowej (TLC) i wysokorozdzielczej chromatografii cienkowarstwowej

(HPTLC). Wyniki uzyskane przy zastosowaniu chromatografii cienkowarstwowej

potwierdzono przy zastosowaniu chromatografu gazowego sprzęŜonego ze

spektrometrem masowym, GC/MS.

WYNIKI BADAŃ

W próbach ziarna rzepaku pobranych podczas omłotów stęŜenie grzybów

pleśniowych było w granicach 5,0 x 10

2

– 1,7 x 10

6

cfu/g. Zidentyfikowano grzyby

pleśniowe naleŜące do gatunków Penicillium citrinum, Aspergillus candidus,

Cladosporium cladosporioides i Alternaria alternata. Dominującą mikoflorę

stanowiły gatunki Penicillium citrinum, Aspergillus candidus i Cladosporium

cladosporioides, często występujące w powietrzu podczas wykonywania prac

polowych [Tab. I].

StęŜenie grzybów pleśniowych w próbach pyłu z rzepaku pobranych podczas

omłotów było wyŜsze, niŜ w próbach ziarna, w granicach 4,5 x 10

7

– 5,5 x 10

8

cfu/g. Stwierdzono obecność grzybów pleśniowych, znanych z właściwości

alergizujących, takich jak: Cladosporium herbarum, Geotrichum candidum, Mucor

mucedo, Alternaria alternata, Rhizopus oligosporus. W pyle z rzepaku

występowały równieŜ grzyby pleśniowe wytwarzające mikotoksyny, naleŜące do

gatunków Fusarium poae, Penicillium citrinum i Aspergillus fumigatus [Tab. II].

Przy zastosowaniu metod chromatograficznych, określono stęŜenie trzech

mikotoksyn: ochratoksyny A, deoksyniwalenolu i niwalenolu. Stwierdzono

(3)

obecność ochratoksyny A w kilku próbach ziarna rzepaku i pyłu z rzepaku.

StęŜenie ochratoksyny było wyŜsze w próbach pyłu z rzepaku, niŜ w próbach

ziarna, odpowiednio w granicach 0,0015 – 0,0098 µg/g i 0,0004 – 0,0007 µg/g.

Nie stwierdzono deoksyniwalenolu i niwalenolu.

Tabela I. Mikoflora ziarna rzepaku pobranego podczas omłotów w gospodarstwach rolników

indywidualnych.

Table I. Mycoflora of rape grain sampled during threshing on private farms. Таблица І. Микрофлора зерна рапса собранного во время обмолотов в хозяйствах

индивидуальных фермеров.

Таблиця І. Мікрофлора зерна ріпаку зібраного під час обмолотів в господарствах індивідуальних фермерів.

Skład mikoflory ziarna rzepaku (%) Numer próby Mikoflora ziarna (tys. cfu/g) Penicillium citrinum Aspergillus candidus Cladosporium cladosporioides Alternaria alternata 1 1,5 x 104 100,0 2 1,5 x 104 100,0 3 1,7 x 106 91,2 2,9 2,9 3,0 4 2,0 x 103 25,0 25,0 50,0 5 0 6 5,0 x 102 100,0

(4)

428

9 ,1 5 4 ,6 1 0 ,2 9 ,1 2 4 ,1 1 1 ,1 2 2 ,3 6 ,6 1 ,0 1 2 ,3 1 0 ,3 6 6 ,7 7 1 ,4 3 ,3 4 1 ,4 2 2 ,2 3 ,3 6 0 ,0 2 7 ,2 2 0 ,7 2 2 ,2 2 8 ,6 5 5 ,5 3 ,3 3 ,5 1 ,5 x 1 0 8 5 ,5 x 1 0 8 1 ,4 x 1 0 8 4 ,5 x 1 0 7 3 ,5 x 1 0 8 4 ,5 x 1 0 8 Ta b el a I I. M ik o fl o ra p y łu z r ze p ak u p o b ra n eg o p o d cz as o m ło tó w w g o sp o d ar st w ac h r o ln ik ó w i n d y w id u al n y ch . T a b le I I. M yc o fl o ra o f ra p e d u st s a m p le d d u ri n g t h re sh in g o n p ri va te f a rm s. Т а б л и ц а I І. М и кр о ф ло р а п ы ли р а п са с о б р а н н о го в о в р ем я о б м о ло т о в в хо зя й ст ва х и н д и ви д уа ль н ы х ф ер м ер о в. Т а б л и ц я I І. М ік р о ф ло р а п и лу р іп а к у зі б р а н о го п ід ч а с о б м о ло т ів в г о сп о д а р ст ва х ін д и ві д уа ль н и х ф ер м ер ів . As p er g il lu fu m ig a tu ss Rh iz o p u s o li g o sp o ru s Al te rn a ri a a lt er n a ta O id io d en d r o n fl a vu m M u co r m u ce d o S cl er o ti n ia sc le ro ti o ru m P en ic il li u m ci tr in u m G eo tr ic h u m ca n d id u m Cl a d o sp o ri u m h er b a ru m S k ła d m ik o fo ry p y łu z r ze p a k u ( % ) Fu sa ri u m p o a e M ik o fo ra p y łu (t y s. c fu /g ) N r p b y 1 2 3 4 5 6

(5)

Tabela III. StęŜenie mikotoksyn w próbach ziarna i pyłu z rzepaku pobranych podczas omłotów w

gospodarstwach rolników indywidualnych.

Table III. Concentration of mycotoxins in the samples of rape grain and dust taken during threshing on private farms. Таблица ІII. Концентрация микотоксин в образцах зерна и пыли репса, собранных во время обмолотов в хозяйствах индивидуальных фермеров. Таблиця ІII. Концентрація мікотоксин в зразках зерна і пилу ріпаку, зібраних під час обмолотів в господарствах індивідуальних фермерів. Rodzaj i nr. próby Ziarno rzepaku Ochratoksyna A (OTA) µg/g Deoksyniwalenol (DON) µg/g Niwalenol (NIV) µg/g 1 0,0006 0,0 0,0 2 0,0007 0,0 0,0 3 0,0 0,0 0,0 4 0,0 0,0 0,0 5 0,0006 0,0 0,0 6 0,0004 0,0 0,0 Pył z rzepaku 1 0,0028 0,0 0,0 2 0,0031 0,0 0,0 3 0,0 0,0 0,0 4 0,0 0,0 0,0 5 0,0015 0,0 0,0 6 0,0098 0,0 0,0 OMÓWIENIE WYNIKÓW

Całość badań wskazuje na znaczny stopień naraŜenia zawodowego rolników

pracujących

przy

omłotach

rzepaku,

spowodowany

wdychaniem

pyłu

zanieczyszczonego

chorobotwórczymi

gatunkami

grzybów

pleśniowych.

Stwierdzone w tych badaniach grzyby pleśniowe z gatunków Alternaria alternata,

Cladosporium cladosporioides, Penicillium citrinum, Mucor mucedo, Rhizopus

oligosporus, Aspergillus fumigatus mogą być czynnikami etiologicznymi astmy

oskrzelowej, alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych i syndromu

toksycznego wywołanego pyłem organicznym [1, 2, 3, 4, 6, 8]. W ziarnie i pyle

z rzepaku stwierdzono równieŜ obecność ochratoksyny A, mikotoksyny

o właściwościach toksycznych, będącej produktem metabolizmu grzybów

pleśniowych z rodzajów Aspergillus i Penicillium.

Wyniki badań wskazują na znaczny stopień zagroŜenia zdrowia rolników

wykonujących omłoty rzepaku, spowodowany wdychaniem wielu gatunków

grzybów pleśniowych o właściwościach alergizujących, immunotoksycznych

i mikotoksycznych. W zapobieganiu skutkom naraŜenia na chorobotwórcze grzyby

pleśniowe

i

mikotoksyny,

naleŜy

informować

rolników

o

środkach

profilaktycznych, polegających na uŜywaniu lekkich półmasek podczas omłotów

rzepaku.

(6)

430

WNIOSKI

1.

W próbach ziarna i pyłu z rzepaku pobranych podczas omłotów stwierdzono

występowanie wielu gatunków grzybów pleśniowych, znanych jako czynniki

etiologiczne alergicznych i immunotoksycznych chorób układu oddechowego.

W próbach pyłu omłotowego z rzepaku stęŜenie grzybów pleśniowych było duŜe,

wynosiło 5,5 x 10

8

cfu/g. Tak duŜe stęŜenie mogło spowodować objawy

alergicznych chorób układu oddechowego u rolników wykonujących omłoty

rzepaku

2.

W próbach ziarna i pyłu z rzepaku stwierdzono występowanie ochratoksyny

A, znanej jako czynnik etiologiczny ”bałkańskiej endemicznej nefropatii”.

Obecność ochratoksyny A w ziarnie i pyle z rzepaku była obok wielu innych

biologicznych czynników szkodliwych – dodatkowym czynnikiem zagroŜenia

zdrowia rolników indywidualnych.

3.

Całość badań wskazuje na znaczny stopień zagroŜenia zdrowia rolników

indywidualnych, wywołany wdychaniem podczas omłotów rzepaku alergizujących,

immmunotoksycznych i mikotoksycznych grzybów pleśniowych.

E . K r y s i ń s k a - T r a c z y k , G . C h o l e w a , J . P e r k o w s k i

F I L A M E N T O U S F U N G I A N D M Y C O T O X I N S A S H E A L T H R I S K F A C T O R S I N F A M R E R S E N G A G E D I N R A P E C O R N T H R E S H I N G

S u m m a r y

The objective of the study was determination of the level and species composition of filamentous fungi and the concentration of mycotoxins in rape grain and dust produced during the threshing – from the aspect of potential health risk for private farmers. The study materials were samples of rape grain and dust taken during threshing on private farms. The concentration of filamentous fungi in the samples of rape grain and dust was determined by the method of patch testing with serial dilutions, while the concentration of mycotoxins – with the use of thin layer chromatography (TLC), and high performance thin layer chromatography method (HPTLC). Species composition of filamentous fungi was determined in the grain and dust of rape. In the samples of rape grain and dust taken during threshing the presence of many species of filamentous fungi was observed, known as etiologic factors of allergic, immunotoxic and mycotoxic respiratory diseases. During threshing, the rape dust concentration of filamentous fungi was high – 5.5 x 108 cfu/g, and constituted a potential health risk factor for farmers engaged in rape threshing. In rape grain and dust the presence of ochratoxin A was also noted, known as an etiologic factor of Balkan endemic nephropathy – a chronic renal disease. The study showed that farmers working in the environment contaminated with organic dust produced during rape threshing are exposed to inhalation of dust polluted with many species of filamentous fungi, which creates the risk of occurrence of allergic, immunotoxic and mycotoxic diseases of the respiratory system.

(7)

Е . К р ы с и н ь с к а - Т р а ч и к , Г . Х о л е в а , Ю . П е р к о в с к и ПЛЕСНЕВЫЕ ГРИБЫ И МИКОТОКСИНЫ, КАК ФАКТОРЫ УГРОЗЫ ДЛЯ ЗДОРОВЬЯ ФЕРМЕРОВ ВЫПОЛНЯЮЩИХ ОБМОЛОТ РАПСА А н н о т а ц и я Целью исследований было определение концентрации и качественного состава плесневых грибов, а также концентрации микотоксин в зерне рапса и пыли, возникающей во время обмолотов, в аспекте потенциальной угрозы для здоровья фермеров. Материалом для исследований послужили образцы зерна и пыли из рапса, полученного во время обмолотов в хозяйствах индивидуальных фермеров. Концентрация плесневых грибов в образцах зерна и пыли из рапса обозначено методом пластиночного разделения, концентрация микотоксин при использовании методов тонкослойной хроматографии (ТСХ), а также высокоразрешающей тонкослойной хроматографии (HPTLC). В образцах зерна и пыли из рапса определен качественный состав плесневых грибов. Подтверждено наличие большого количества сортов плесневых грибов, известных как этиологические факторы аллергических, иммуннотоксических и микотоксических болезней дыхательных путей. В пыли рапса концентрация плесневых грибов была высокая и составила 5,5 x 108 CFU/g, что является потенциальным фактором угрозы для здоровья фермеров, работающих при обмолотах рапса. В зерне и пыли рапса подтверждено также наличие охратоксины А, известной как фактор этиологической балканской эндемической нефропатии - хронической болезни почек. Во время исследований подтверждено, что фермеры, работающие в среде, загрязненной органической пылью, возникающей во время обмолотов рапса, подвергаются воздействию пыли, загрязненной многими видами патогенных плесневых грибов, что создает риск появления у них аллергических, иммуннотоксических и микотоксических болезней дыхательных путей. Е . К р и с і н ь с к а - Т р а ч и к , Г . Х о л е в а , Ю . П е р к о в с к і ПЛІСНЕВІ ГРИБИ І МІКОТОКСИНИ ЯК ЧИННИКИ ЗАГРОЗИ ДЛЯ ЗДОРОВ'Я ФЕРМЕРІВ ЯКІ ВИКОНУЮЮТЬ ОБМОЛОТ РІПАКУ А н о т а ц і я Метою досліджень було визначення концентрації і якісний склад пліснявих грибів, а також концентрацію мікотоксинів у зерні ріпаку і пилу, яке виникає під час обмолотів, в аспекті потенційної загрози для здоров'я фермерів. Матеріалом для досліджень використовувались зразки зерна і пилу з ріпаку, отриманого під час обмолотів в індивідуальних господарствах фермерів. Концентрація пліснявих грибів у зразках зерна і пилу з ріпаку позначено методом пластичного розділення, концентрація мікотоксинів при використанні методів тонкошарової хроматографії (ТШХ), а також високороздільній тонкошаровій хроматографії (HPTLC). У зразках зерна і пилу з ріпаку визначений якісний склад пліснявих грибів. Підтверджена наявність великої кількості сортів пліснявих грибів, відомих як етіологічні чинники алергічних, імунотоксичних та мікотоксичних хвороб дихальних шляхів. У пилу ріпаку концентрація пліснявих грибів була висока і склала 5,5 x 108 CFU/g. Це є потенційним чинником загрози для здоров'я фермерів, які працюють при обмолотах ріпаку. У зерні і пилу ріпаку підтверджена також наявність охратоксинів А, відомих як чинників етіологічної балканської ендемічної нефропатії - хронічної хвороби нирок. Під час досліджень підтверджено, що фермери, які працюють в середовищі, забрудненим органічним пилом, який виникає під час обмолотів ріпаку, піддаються під дію пилу, забрудненого багатьма видами патогенних пліснявих грибів, що створює ризик появи у них алергічних імунотоксичних та мікотоксичних хвороб дихальних шляхів.

(8)

432

PIŚMIENNICTWO

1. K r y s i ń s k a - T r a c z y k E . , D u t k i e w i c z J . , S k ó r s k a C .: NaraŜenie zawodowe rolników indywidualnych na bioaerozole występujące w pyłach z ziela tymianku. Med. Ogólna, 1999, 5, 186-192.

2. K r y s i ń s k a - T r a c z y k E . , S k ó r s k a C . , P r a Ŝ m o Z .: Bioaerozole jako potencjalne czynniki zagroŜenia zdrowotnego rolników indywidualnych pracujących przy omłotach zbóŜ. Med. Ogólna, 1999, 5, 301-306.

3. K r y s i ń s k a - T r a c z y k E . , D u t k i e w i c z J .: Aspergillus candidus: a respiratory hazard associated with grain dust. Ann. Agic. Environ. Med. 2000, 7, 101-109.

4. K r y s i ń s k a - T r a c z y k E . , K i e c a n a I . , P e r k o w s k i J .: Levels of fungi and mycotoxins in samples of grain and grain dust collected on farms in Eastern Poland. Ann. Agric. Environ. Med. 2001, 8, 269-274.

5. K r y s i ń s k a - T r a c z y k E . , P e r k o w s k i J .: Potencjalne zagroŜenia zdrowotne rolniczego środowiska pracy wywołane grzybami pleśniowymi i mikotoksynami. V Kraj. Konfer. PTMŚ 2002, 28-29.

6. K r y s i ń s k a - T r a c z y k E . , P e r k o w s k i J . , K o s t e c k i M .: Grzyby pleśniowe i mikotoksyny jako potencjalne czynniki zagroŜenia zawodowego rolników sprzątających zboŜe kombajnami. Med. Pracy, 20003, 54, 33-`38.

7. L i t w i n o w M . A .: Opredielitel Mikroskopiczeskich Poczwiennnych Gribow. Izd. Nauka, Leningrad 1967.

8. M a c k i e w i c z B . , S k ó r s k a C . , D u t k i e w i c z J .: Allergic alveolitis due to herb dust exposure. Ann. Agric. Environ. Med., 1999, 6, 167-170.

9. Mikotoksyny. Raport Ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia. PZWL, Warszawa 1984. 10. S p y c h a l s k i L , D u t k i e w i c z J . , U m i ń s k i J .: Przypadki zbiorowych zachorowań młodzieŜy na skutek pracy ze zboŜem. Med. Wiejska, 1981, 3-4, 205-216.

11. T h o m C . , R a p e r K . B : A manual of the Aspergilli. Williams - Wilkins, Baltimore 1945.

Data otrzymania: 21.07.2008.

Adres Autorów: 20-090 Lublin, ul. Jaczewskiego 2, Zakład Biologicznych Szkodliwości Zawodowych IMW.

Cytaty

Powiązane dokumenty

Ponieważ grzyb ten cechuje się bardzo specyficzną wonią, której źródłem jest ponad 300 różnych związków zapachowych, także siarkowych, jedynie wytrawny nos grzybiarza,

Leczenie zapaleń wymienia powodowanych przez grzyby drożdżopodobne jest trudne i często nieskuteczne, mimo istnienia licz- nych środków przeciwgrzybiczych.. Dostęp- ne

Z biologicznego punktu widzenia rozpowszechnienie grzybów pleśniowych jest uwa- runkowane produkcją bardzo licznych zarodników oraz niczwykle skronmymi wyma- ganiami

Z danych literaturowych i wcześniej- szych badań własnych w zawilgoconych obiektach budowlanych, które ucier- piały w wyniku powodzi wiadomo, że występuje w nich

zlote epolety do szar€go gaf- Ńnrnr z obowiązkowymkmwaterl co dawa- lo komiczry efelt Ponadto urtrdnialo idcnty- fikację postaci drarnaN' których w tej sztuce

De deeltjes worden nu via een transportband (M19) naar de depolymerisatiereactor (R20) ge- transporteerd, waar het polymeer wordt afgebroken onder vrij- lating van

techniki pracy, zmniejszenie/zwiększenie liczby zadań/kart pracy, dostosowanie środków dydaktycznych do dysfunkcji dziecka, zróżnicowanie kart pracy, stały nadzór,

candidus, flavus, fumigatus, niger, nidulans, versicolor; Penicillium: citrinum, expansum, rubrum; Fusarium solani, oraz Alternaria alternata, Scopulariopsis sp., Stachybotrys