• Nie Znaleziono Wyników

Skład, geneza i środowisko generowania ropy naftowej w utworach dolomitu głównego zachodniej części obszaru przedsudeckiego

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Skład, geneza i środowisko generowania ropy naftowej w utworach dolomitu głównego zachodniej części obszaru przedsudeckiego"

Copied!
7
0
0

Pełen tekst

(1)

Sk³ad, geneza i œrodowisko generowania ropy naftowej w utworach dolomitu

g³ównego zachodniej czêœci obszaru przedsudeckiego

Maciej J. Kotarba*, Dariusz Wiêc³aw*, Adam Kowalski*

Przedstawiono geochemiczn¹ charakterystykê genetyczn¹ 33 rop naftowych ze z³ó¿ i nieprzemys³owych przyp³ywów znajduj¹cych siê w utworach dolomitu g³ównego zachodniej czêœci obszaru przedsudeckiego. Wszystkie badane ropy naftowe dolomitu g³ównego zosta³y wytworzone z ropotwórczego kerogenu typu II, który znajduje siê w œrodkowej lub koñcowej fazie niskotemperaturowych procesów termogenicznych. Utwory dolomitu g³ównego spe³niaj¹ wiêc rolê zarówno ska³y macierzystej jak i zbiornikowej. W pó³nocnej czêœci badanego obszaru stopieñ przeobra¿enia rop roœnie z zachodu na wschód i jest bardzo zró¿nicowany pomimo, ¿e akumulacje wystêpuj¹ na podobnej g³êbokoœci, co mo¿e œwiadczyæ o wielofazowoœci procesów generowania lub/i migracji wêglowodorów. Natomiast w strefie po³udniowej stopieñ przeobra¿enia rop jest zró¿nicowany w zale¿noœci od g³êbokoœci akumulacji, co mo¿e œwiadczyæ o rozrzuconej przestrzennie „kuchni generowania” w której z tej samej substancji organicznej wytwarza³y siê wêglowodory w zale¿noœci od g³êbokoœci pogr¹¿enia, a tym samym o bliskim po³o¿eniu ska³ macierzystych od miejsc akumulacji oraz o niewielkim zasiêgu migracji.

S³owa kluczowe: geneza ropy naftowej, biomarkery, izotopy trwa³e, basen cechsztyñski, dolomit g³ówny, obszar przedsudecki

Maciej J. Kotarba, Dariusz Wiêc³aw & Adam Kowalski — Composition, origin and habitat of oils in the Zechstein Main Dolomite

strata of the western part of the Fore-Sudetic area (SW Poland). Prz. Geol., 48: 436–442.

S u m m a r y. Geochemical characteristics of origin of 33 oils in carbonate reservoirs occurring in the Zechstein Main Dolomite strata of the western part of the Fore-Sudetic area have been presented in the paper. All the oils were generated from type II kerogen in the middle and final phase of low-temperature thermogenic processes („oil window“). The Main Dolomite strata play the role of both a source rock and reservoir. In the northern part of the studied area maturity of oils increases from the west to the east. It strongly varies although the accumulations occur on at similar depth. This may be the evidence of a multiphase character of the processes of hydrocar-bon generation and/or migration. The maturity, however, varies in the southern zone, depending on the depth of accumulation. This may evidence the existence of a spatially scattered generation centres where hydrocarbons were generated from the same organic matter, depending on the depth of deposition, and so the closeness of source rock to the place of accumulation and small range of migration. Key words: oil origin, biomarkers, stable isotopes, Zechstein basin, Main Dolomite, Fore-Sudetic area

Od pocz¹tku lat szeœædziesi¹tych, kiedy odkryto pierw-sze z³o¿e ropy naftowej na Ni¿u Polskim — Rybaki (Obucho-wicz, 1962), prowadzono intensywne prace poszukiwawcze na tym obszarze. Wynikiem tych prac jest udokumentowanie ponad 80 z³ó¿ gazu ziemnego i 50 z³ó¿ ropy naftowej (Karn-kowski, 1993; Weil i in., 1997). Na obszarze przedsudeckim g³ówn¹ ska³¹ zbiornikow¹ dla z³ó¿ ropnych, ropno-gazowych i gazowych s¹ utwory dolomitu g³ównego cechsztynu (np. Karnkowski, 1993; D¹browska-¯urawik i in., 1993). Pierw-sze badania geochemiczne ropy naftowej i rozproszonej sub-stancji organicznej utworów m³odopaleozoicznych Ni¿u Polskiego by³y przeprowadzone m.in. przez Calikowskie-go i Gondek (1967), G³oCalikowskie-goczowskieCalikowskie-go (1975), G³oCalikowskie-go- G³ogo-czowskiego i Jêdrychowsk¹ (1974), Marzec i in. (1971), a wspó³czeœnie przez Czechowskiego i in. (1998) oraz Kotarbê i in. (1998a, 1998c). Badania te wykaza³y, ¿e poziomy ska³ macierzystych wystêpuj¹ w obrêbie utworów dolomitu g³ównego, tak wiêc spe³niaj¹ one rolê zarówno ska³y macierzystej, jak i zbiornikowej.

W celu wstêpnego wyjaœnienia powi¹zañ i korelacji genetycznych w uk³adzie ropa naftowa–ska³a macierzysta oraz okreœlenia dalszych losów ropy naftowej zwi¹zanych z ewentualn¹ migracj¹ i wp³ywem procesów wtórnych (np. biodegradacja, wymywanie wod¹, itd.) zastosowano zestaw badañ analitycznych z zakresu geochemii naftowej. Do geochemicznych badañ analitycznych pobrano ogó³em 33 próbki ropy naftowej z akumulacji w wêglanowych utworach dolomitu g³ównego (ryc. 1). Badany obszar podzielono umownie na dwie strefy: „A” obejmuj¹c¹ jego

czêœæ pó³nocn¹ oraz „B”, obejmuj¹c¹ czêœæ œrodkow¹ i po³udniow¹.

W pó³nocnej strefie A (ryc. 1) pobrano 19 próbek ropy naftowej z akumulacji ropno-gazowych:

Barnówko–Most-*Zak³ad Surowców Energetycznych, Akademia Górniczo-Hutnicza, al. Mickiewicza 30, 30-059 Kraków

Górzyca 3 Górzyca 7 Górzyca 1 Chartów 6 Jeniniec 1 Sulêcin 1 Sulêcin 8 Kosarzyn 8 Kosarzyn 1 Retno 1 Maszewo 1 Rybaki 6 Struga 1 Ró¿añsko 1 Gajewo 1 Zielin 3Kbis Namyœlin 1 Cychry 2 Barnówko 4 Barnówko 3 Lubiszyn 1 Lubiszyn 3K, 3Kbis Buszewo 1,2K,3,4,5,6,7,12 Stanowice 2 Mostno 2 KROSNO ODRZAÑSKIE KOSTRZYN Niem cy G

ermany Strefa AA Zone

Strefa B B Zone 0 100 200 km POLSKA WARSZAWA MORZ E BA£TYCKIE N IEMCY wypiêtrzenie uplift platforma wêglanowa ogólnie carbonate platform (general) przykrawêdziowa bariera oolitowa

marginal oolitic barrier

wewn¹trzplatformowa p³ycizna oolitowa intra-platform shoal obni¿enie platformowe platform depression stok platformy wêglanowej slope of carbonate platform równia basenowa (czêœæ p³ytsza) basinal flat (shallower part) równia basenowa (czêœæ g³êbsza) basinal flat (deeper part) zatoka bay

odwiert - ropa naftowa

well - oil sampling

0 10 20 30 km

Ryc. 1. Pogl¹dowa mapa z lokalizacj¹ odwiertów — w

utwor-wach dolomitu g³ównego zachodniej czêœci obszaru przedsudec-kiego — z których pobrano próbki ropy naftowej. Rozk³ad stref paleogeograficznych wg Wagnerai in. (2000)

Fig. 1. Sketch-map showing location of oil sampled wells from

Zechstein Main Dolomite reservoir in the western part of Fore-sudetic area. Distribution of paleogeographic zones after Wagner at al. (2000)

(2)

no–Buszewo (BMB) (odw. Barnówko 3, 4, Buszewo 1, 2K, 3, 4, 5, 6, 7, 12, Mostno 2), Cychry (odw. Cychry 2), Lubiszyn (odw. Lubiszyn 1, 3Kbis), Namyœlin (odw. Namyœlin 1), Ró¿añsko (odw. Ró¿añsko 1), Zielin (odw. Zielin 3Kbis) oraz z nieprzemys³owych przyp³ywów ropy naftowej w odwiertach Gajewo 1 i Stanowice 2. W strefie B (ryc. 1) pobrano 14 próbek ropy naftowej z akumulacji ropno-gazowych: Chartów (odw. Chartów 6), Górzyca (odw. Górzyca 1, 3, 7), Jeniniec (odw. Jeniniec 1), Kosa-rzyn (odw. KosaKosa-rzyn 1), KosaKosa-rzyn-N (odw. KosaKosa-rzyn 8), Retno (odw. Retno 1), Rybaki (odw. Rybaki 6), Sulêcin (odw. Sulêcin 1, 8) oraz z nieprzemys³owego przyp³ywu

ropy naftowej w odwiercie Struga 1. Wyniki analitycznych badañ geochemicznych wszystkich rop podano w tab. 1, 2 i 3. Fizykochemiczne typy akumulacji (tab. 1) wydzielono na podstawie kryteriów McCaina (1990).

Metodyka badañ analitycznych

Gêstoœæ próbek ropy naftowej oznaczono wed³ug PN-90/C-04004. Zawartoœæ siarki ca³kowitej oznaczono przy u¿yciu analizatora SC-132 firmy LECO. Obydwie wymienione analizy wykonano na próbkach ropy przed standaryzacj¹, któr¹ wykonano metod¹ przep³ukiwania

Nazwa odwiertu odwiertuKod Interwa³ z³o¿owy Typ* Strefa** Gêstoœæ

Siarka g/cm3 oAPI % wag. Strefa A Barnówko 3 Bar 3 3095,7–3097,5 LR Pb 0,746 57,2 0,09 Barnówko 4 Bar 4 3098,8–3137,0 LR Pb 0,812 41,9 0,34 Buszewo 1 Bus 1 3106,0–3145,0 TR Pw 0,817 40,8 0,30 Buszewo 2K Bus 2 3147,1–3154,6 TR Pw 0,826 39,0 0,34 Buszewo 3 Bus 3 3094,2–3129,5 TR Pw 0,817 40,8 0,33 Buszewo 4 Bus 4 3102,0–3147,0 TR Pw 0,817 40,8 0,32 Buszewo 5 Bus 5 3110,0–3148,3 TR Pw 0,820 40,2 0,34 Buszewo 6 Bus 6 3123,0–3160,0 TR Pw 0,817 40,8 0,29 Buszewo 7 Bus 7 3117,0–3150,0 TR Pw 0,816 41,1 0,33 Buszewo 12 Bus 12 3116,5–3137,0 TR Pw 0,826 39,0 0,38

Cychry 2 Cyc 2 2994,0–3004,8 GK Sp n.a. n.a

Gajewo 1 Gwo 1 3135,0–3172,0 b.d. Pw 0,821 40,1 0,54

Lubiszyn 1 Lub 1 3109,5–3133,0 TR Pw 0,836 37,0 0,20

Lubiszyn 3Kbis Lub 3Kbis 3103,1–3113,3 TR Pw 0,817 40,8 0,21

Mostno 2 Mos 2 3047,5–3066,0 LR Sp 0,736 59,6 0,19

Namyœlin 1 Nam 1 3140,0–3143,0 LR Bg 0,793 46,0 0,31

Ró¿añsko 1 Roz 1 3200,4–3218,5 LR Pb 0,758 54,1 0,46

Stanowice 2 Stn 2 3129,0–3140,0 b.d. Pw 0,752 55,6 0,08

Zielin 3 Kbis Zil 3Kbis 3214,3–3228,0 TR Bw 0,847 34,8 0,47

Strefa B

Chartów 6 Cha 6 2745,5–2763,0 LR Bw n.a. n.a.

Górzyca 1 Gca 1 2740,5–2752,7 LR Bw 0,803 43,8 0,26 Górzyca 3 Gca 3 2738,8–2751,0 LR Bw 0,810 42,3 0,28 Górzyca 7 Gca 7 2738,6–2754,1 LR Bw 0,832 37,7 0,25 Jeniniec 1 Jen 1 2921,0–2925,0 TR Bw 0,816 41,0 0,79 Kosarzyn 1 Ksr 1 1753,5–1788,0 TR Pp 0,844 35,4 1,00 Kosarzyn 8 Ksr 8 1810,7–1817,5 TR Pp 0,863 31,7 1,31 Maszewo 1 Mas 1 1657,0–1666,0 TR Pp 0,896 25,8 1,62 Retno 1 Ret 1 1700,0–1730,0 TR Pp 0,871 30,2 1,67 Rybaki 6 Ryb 6 1668,0–1708,5 TR Pp 0,858 32,7 1,17 Struga 1 Stg 1 2042,5–2058,5 TR Po 0,882 28,2 1,67 Sulêcin 1 Sul 1 2893,0–2896,5 TR Sp 0,864 31,5 0,34

Sulêcin 8 Sul 8 2911,5–2926,0 TR Sp n.a. n.a.

TR — typowa ropa, LR — lekka ropa, GK —gaz kondensatowy, b. d. — brak danych, n.a. — nie analizowano, Pb —

przykrawêdziowa bariera oolitowa, Pw— platforma wêglanowa ogólnie, Sp— stok platformy wêglanowej, Bg—

rów-nia basenowa, czêœæ g³êbsza, Bw— wypiêtrzenie, Pp— wewn¹trzplatformowa p³ycizna oolitowa, Po — obni¿enie

platformowe; *typ akumulacji, ** strefa paleogeograficzna

Tab. 1. Zestawienie danych geologiczno-z³o¿owych ska³y zbiornikowej oraz gêstoœci i zawartoœci siarki badanej ropy naftowej

(3)

azotem przez 5 godz. w temperaturze 60oC. Pozosta³e ana-lizy wykonano na próbkach ropy standaryzowanej. Asfal-teny wydzielono z ropy naftowej przez wytr¹canie w heksanie; otrzymane malteny rozdzielono na frakcje wêglowodorów nasyconych, wêglowodorów aromatycz-nych i ¿ywic na kolumnie chromatograficznej (20 x 0,6 cm, wype³nienie silika¿el–tlenek glinu 1 : 2 obj.), stosuj¹c jako eluenty odpowiednio heksan, benzen i mieszaninê ben-zen–metanol (1 : 1 obj.). Dystrybucjê n-alkanów i izopre-noidów oznaczono metod¹ kapilarnej chromatografii gazowej na chromatografie gazowym Hewlett Packard 5890 seria II wyposa¿onym w kolumnê HP-1 (25 m x 0,32

mm x 0,52 µm) oraz detektor p³omieniowo-jonizacyjny (FID). Dystrybucjê metylodibenzotiofenów oznaczono na tym samym przyrz¹dzie wyposa¿onym w kolumnê RTX-5 (60 m x 0,32 mm x 0,25µm) oraz detektor p³omieniowo-fo-tometryczny (FPD). Analizê trwa³ych izotopów wêgla w ropie naftowej i jej poszczególnych frakcjach wykonano metod¹ on-line na spektrometrze masowym Finnigan Delta sprzê¿onym z analizatorem elementarnym Carlo Erba EA1108 i podano w konotacji * wzglêdem wzorca PDB.

B³¹d oznaczenia *13C wynosi ±0,2 ‰.

Wyniki i dyskusja

Gêstoœæ badanych rop z obszaru A waha siê od 0,736

g/cm3(59,6oAPI) do 0,847 g/cm3(34,8oAPI), a zawartoϾ

siarki od 0,08 do 0,54 % wag. (tab. 1), przy czym zaznacza siê wzrost koncentracji tego pierwiastka w miarê zwiêksza-nia siê gêstoœci (ryc. 2). W ropach tych dominuje frakcja wêglowodorów nasyconych (od 85,6 do 99,2 % wag.) (tab. 2). Wartoœci stosunku zawartoœci wêglowodorów nasyconych do wêglowodorów aromatycznych wynosz¹ od 7,0 do 198,4 (tab. 2), przy czym obserwuje siê spadek tego stosunku wraz ze wzrostem zawartoœci asfaltenów w ropie naftowej (ryc. 3).

Dystrybucja n-alkanów i izoprenoidów oraz wartoœci poszczególnych wskaŸników geochemicznych (ryc. 4 i 5) obliczonych wed³ug wzorów podanych przez Kotarbê i in. (1994) wskazuj¹ na algowy typ wyjœciowej substancji macierzystej (ropotwórczy kerogen typu II) znajduj¹cej siê w œrodkowej fazie niskotemperaturowego etapu procesu termogenicznego („okna ropnego”) oraz na brak wtórnych procesów biodegradacji.

Badania wzglêdnych koncentracji aromatycznych zwi¹zków zawieraj¹cych siarkê umo¿liwiaj¹ okreœlenie stopnia dojrza³oœci termicznej materii organicznej (Hunt, 1996; Peters & Moldowan, 1993). Z czterech pochodnych metylodibenzotiofenu izomer 1-metylodibenzotiofen wyka-zuje najni¿sz¹ stabilnoœæ termiczn¹ przechodz¹c wraz ze wzrostem dojrza³oœci w stabilny 4-metylodibenzotiofen. Opieraj¹c siê na przesuniêciu dominacji od izomerów ter-micznie niestabilnych w kierunku bardziej stabilnych wraz ze wzrostem stopnia dojrza³oœci wprowadzono wskaŸnik dojrza³oœci termicznej MDR (Radke, 1988). Stopieñ prze-obra¿enia w skali refleksyjnoœci witrynitu obliczony wg

wzoru: Robl= 0,51+0,073 MDR (Radke, 1988) waha siê od

0,69% (odw. Zielin 3Kbis) do 1,25% (odw. Lubiszyn 3Kbis) (tab. 3, ryc. 6, 7), co koresponduje ze wczeœniejszy-mi badaniawczeœniejszy-mi Czechowskiego i in. (1997) oraz Kotarby i in. (1998b). W strefie tej jest on zró¿nicowany pomimo zbli¿onych g³êbokoœci akumulacji (ryc. 6) i roœnie z zacho-du na wschód (ryc. 7), co mo¿e œwiadczyæ o wielofazowo-œci procesów generowania lub/i migracji.

Wyniki analizy sk³adu trwa³ych izotopów wêgla w ropie naftowej i jej poszczególnych frakcjach podano w tab. 2 oraz na ryc. 8 i 9. Dane izotopowe potwierdzaj¹, ¿e badane ropy zosta³y wytworzone z algowej substancji macierzystej. Rozk³ad krzywych izotopowych (ryc. 9) wskazuje, ¿e prawie wszystkie ropy naftowe ze z³ó¿ w strefie A posiadaj¹ identycz-ne cechy geidentycz-netyczidentycz-ne, tylko przesuniêcie krzywej izotopowej w przypadku ropy naftowej z odwiertu Ró¿añsko 1, mo¿e œwiad-czyæ o obecnoœci odmiennej „kuchni generowania”.

Gêstoœæ badanych rop w strefie B waha siê od 0,810

g/cm3(43,8oAPI) do 0,896 g/cm3(25,8oAPI), a zawartoϾ

siarki od 0,25 do 1,67 % wag. (tab. 1), przy czym zaznacza siê wzrost koncentracji tego pierwiastka w miarê zwiêksza-nia siê gêstoœci (ryc. 2). W ropach tych dominuje frakcja wêglowodorów nasyconych (od 51,5 do 92,4 % wag.) (tab. 2). Wartoœci stosunku zawartoœci wêglowodorów

nasyco-ZA W AR TOŒÆ SIARKI (% wag.) CONTENT (wt.%) SULPHUR 0,5 1,0 1,5 0,5 1,0 1,5 0,75 0,80 0,85 0,90 GÊSTOŒÆ ( DENSITY ( g/cm )3 g/cm )3 Strefa A A Zone Strefa B B Zone

Ryc. 2. Korelacja zawartoœci siarki i gêstoœci ropy naftowej.

Oznaczenia stref paleogeograficznych jak na ryc. 1

Fig. 2. Density versus sulfur content for oils. Symbols of

pale-ogeographic zones as in Fig. 1

NAS/ARO SA TURA TES/AROMA TICS NAS/ARO SA TURA TES/AROMA TICS 10 1 100 10 1 0,1 10 1 100

ZAWARTOŒÆ ASFALTENÓW (% wag.) ASPHALTENES CONTENT (wt. %)

Strefa B

B Zone

Strefa A

A Zone

Ryc. 3. Korelacja zawartoœci asfaltenów i stosunku

wêglowodo-rów nasyconych do aromatycznych w ropie naftowej. Oznaczenia stref paleogeograficznych jak na ryc. 1

Fig. 3. Content of asphaltenes versus saturates/aromatics ratio

(4)

ILOŒÆ ATOMÓW WÊGLA CARBON NUMBER

ILOŒÆ ATOMÓW WÊGLA CARBON NUMBER 10 15 20 25 30 18 20 10 15 20 25 30 18 20 Robl.0,80 Robl.0,66 Robl.0,69 Robl.1,10 Robl.0,70 Robl.1,16 Robl.0,75 Robl.1,25 Robl.0,98 CPI(Total) 0,98 CPI(17-23) 0,97 CPI(25-31) 0,97 Pr/Ph 0,55 Pr/n-C17 0,45 Ph/n-C18 0,78 CPI(Total) 1,00 CPI(17-23) 1,02 CPI(25-31) 0,99 Pr/Ph 0,78 Pr/n-C17 0,42 Ph/n-C18 0,57 CPI(Total) 0,95 CPI(17-23) 0,94 CPI(25-31) 0,94 Pr/Ph 0,93 Pr/n-C17 0,20 Ph/n-C18 0,19 CPI(Total) 1,01 CPI(17-23) 1,01 CPI(25-31) 1,03 Pr/Ph 0,64 Pr/n-C17 0,52 Ph/n-C18 0,87 CPI(Total) 0,95 CPI(17-23) 0,95 CPI(25-31) 0,94 Pr/Ph 0,51 Pr/n-C17 0,34 Ph/n-C18 0,74 CPI(Total) 1,01 CPI(17-23) 1,00 CPI(25-31) 1,01 Pr/Ph 0,66 Pr/n-C17 0,51 Ph/n-C18 0,91 CPI(Total) 1,04 CPI(17-23) 1,01 CPI(25-31) 1,11 Pr/Ph 0,75 Pr/n-C17 0,57 Ph/n-C18 0,85 CPI(Total) 1,00 CPI(17-23) 1,01 CPI(25-31) 0,96 Pr/Ph 0,81 Pr/n-C17 0,36 Ph/n-C18 0,51 CPI(Total) 1,01 CPI(17-23) 1,04 CPI(25-31) 0,98 Pr/Ph 0,51 Pr/n-C17 0,30 Ph/n-C18 0,75 ZA W AR TO ŒÆ n-AL KA N Ó W i IZ O PR EN O ID Ó W (% ) % O F T O TA L n -A L K A N E S A N D IS O P R E N O ID S

S

tre

fa

A

A

Z

one

n-alkany n-alkanes n-alkany n-alkanes izoprenoidy isoprenoids izoprenoidy isoprenoids

S

tre

fa

B

B

Z

one

Lubiszyn 3Kbis 15 10 5 15 10 5 Kosarzyn 1 Namyœlin 1 15 10 5 15 10 5 15 10 5 15 10 5 Sulêcin 1 Buszewo 4 15 10 5 15 10 5 15 10 5 15 10 5 Górzyca 3 Barnówko 3 15 10 5 15 10 5 15 10 5 15 10 5 Rybaki 6 Zielin 3Kbis 15 15 10 5 10 5 15 10 5 15 10 5 L¥D OWA SUBST ANCJA ORG ANICZ NA TERR EST RIA LORG ANIC MATT ER PRISTAN / -Cn17 PRISTANE / -Cn17 PRISTAN / -Cn17 PRISTANE / -Cn17 FITAN / -Cn 18 PHYTANE/ -Cn 18 0,1 10 1 0,1 1 10 0,1 10 1 Strefa A A Zone MIE SZAN A MIXE D MORS KA MARINE L¥DO WA SUBST ANCJA ORG ANICZ NA TERR EST RIA LO RGANIC MA TTER MIES ZANA MIX ED MORS KA MA RINE Strefa B B Zone G£ÊBOKOŒÆ(m) DEPTH(m)

REFLEKSYJNOή WITRYNITU (obl.) (%)

VITRINITE REFLECTANCE (cal.) (%)

1700 0,6 0,8 1,0 1,2 2000 2300 2600 2900 3200 Zil 3Kbis Nam 1 Sul 1 Gca 3 Jen 1 Strefa B B Zone Strefa A A Zone

Ryc. 6. Rozk³ad g³êbokoœciowy stopnia przeobra¿enia

obliczo-nego w skali refleksyjnoœci witrynitu R0na podstawie

dystrybu-cji metylodibenzotiofenów w ropie naftowej. Kody odwiertów jak w tab. 1, oznaczenia stref paleogeograficznych jak na ryc. 1

Fig. 6. Depth distribution of maturity in scale of vitrinite

reflectance R0based on distribution of

methylodibenzothiophe-nes in oils. Well key as in Table 1, symbols of paleogeographic zones as in Fig. 1

¬

Ryc. 5. Charakterystyka genetyczna rop na podstawie korelacji

wskaŸnika pristan/n-C17i wskaŸnika fitan/n-C18. Klasyfikacja

genetyczna wg Shanmugama (1985). Oznaczenia stref paleoge-ograficznych jak na ryc. 1

Fig. 5. Genetic characterization of oils in terms of pristane/n-C17

and phytane/n-C18. Genetic classification after Shanmugam

(1985). Symbols of paleogeographic zones as in Fig. 1

Ryc. 4. Dystrybucja n-alkanów i izoprenoidów w ropie naftowej Fig. 4. Distribution of n-alkanes and isoprenoinds in oils

(5)

nych do wêglowodorów aromatycznych wynosz¹ od 1,5 do 14,7 (tab. 2); zaznacza siê spadek tego stosunku wraz ze wzrostem zawartoœci asfaltenów w ropie naftowej (ryc. 3). Dystrybucja n-alkanów i izoprenoidów oraz wartoœci poszczególnych wskaŸników geochemicznych (ryc. 4, 5) obliczonych wed³ug wzorów podanych w pracy Kotarby i in. (1994) wskazuj¹ na algowy typ wyjœciowej substancji macierzystej (ropotwórczy kerogen typu II) znajduj¹cej siê w pocz¹tkowej i œrodkowej fazie niskotemperaturowego etapu procesu termogenicznego („okna ropnego”) oraz na brak wtórnych procesów biodegradacji.

Stopieñ przeobra¿enia w skali refleksyjnoœci witrynitu obliczony na podstawie wyników analizy biomarkerów grupy metylobernzotiofenu (Radke, 1988) waha siê od 0,66% (odw. Maszewo 1) do 0,98 % (odw. Sulêcin 1) (tab. 3, ryc. 6, 7). W strefie tej jest on zró¿nicowany w

zale¿no-œci od g³êbokozale¿no-œci akumulacji (ryc. 6), co mo¿e œwiadczyæ o rozrzuconej przestrzenie „kuchni generowania” w której z tej samej substancji organicznej wytwarza³y siê wêglowo-dory w zale¿noœci od g³êbokoœci pogr¹¿enia, a tym samym o bliskim po³o¿eniu ska³ macierzystych od miejsc akumu-lacji oraz niewielkim zasiêgu migracji.

Wyniki analizy sk³adu trwa³ych izotopów wêgla w ropie naftowej i jej poszczególnych frakcjach podano w tab. 2 oraz na ryc. 8 i 9. Dane izotopowe potwierdzaj¹, ¿e badane ropy zosta³y wytworzone z algowej substancji macierzystej. Ropy naftowe ze z³ó¿ z strefie B dziel¹ siê na trzy rodziny genetyczne. Pierwsz¹ stanowi ropa naftowa z odwiertów Retno 1 i Struga 1, drug¹ ropa naftowa z odwiertu Kosarzyn 1, trzeci¹ zaœ pozosta³e ropy. Przesu-niêcie krzywej izotopowej w przypadku ropy naftowej z odwiertu Kosarzyn 1, Retno 1 i Struga 1 mo¿e œwiadczyæ o Kod

odwiertu

Sk³ad grupowy [% wag.] nas/

aro

Trwa³e izotopy *13C [%]

nas aro ¿yw asf nas aro ¿yw asf ropa

Strefa A Bar 3 97,3 2,4 0,3 0,03 40,5 -27,0 -26,3 -25,8 -25,6 -26,9 Bar 4 91,7 7,2 1,0 0,1 12,7 -26,9 -25,4 -25,0 -26,3 -26,6 Bus 1 91,3 7,1 1,4 0,2 12,8 -26,6 -26,5 -25,3 -25,5 -26,5 Bus 12 89,4 7,9 2,6 0,1 11,3 -26,7 -26,6 -25,2 -25,1 -26,0 Bus 2K 85,6 12,3 1,8 0,3 7,0 -26,6 -26,4 -25,2 -25,4 -26,2 Bus 3 87,7 9,7 2,3 0,3 9,0 -26,8 -26,3 -25,3 -25,4 -25,7 Bus 4 86,8 10,3 2,8 0,1 8,4 -26,8 -26,4 -25,3 -25,6 -25,9 Bus 5 88,6 9,2 2,1 0,1 9,6 -26,8 -26,4 -25,4 -25,4 -26,3 Bus 6 88,8 8,6 2,4 0,2 10,3 -26,8 -26,5 -25,4 -26,3 -26,0 Bus 7 88,1 9,6 2,1 0,2 9,2 -26,8 -26,3 -25,3 -25,3 -25,8 Cyc 2 99,2 0,5 0,2 0,1 198,4 -26,0 -25,1 -25,6 -26,3 -25,8 Gwo 1 90,4 7,8 1,7 0,1 11,6 -26,9 -25,4 -25,5 -26,8 -26,6 Lub 1 88,6 9,4 1,7 0,3 9,4 -26,2 -25,1 -24,6 -25,8 -25,9 Lub3Kbis 86,6 10,4 2,7 0,3 8,3 -27,0 -26,6 -25,4 -25,8 -26,5 Mos 2 96,6 3,1 0,3 0,03 31,2 -26,3 -25,7 -25,0 -25,4 -26,7 Nam 1 93,5 5,6 0,9 0,03 16,7 -26,0 -25,7 -25,5 -26,1 -26,2

Roz 1 98,6 1,2 0,16 0,04 82,2 -23,8 -23,8 n.a. n.a. -23,7

Stn 2 98,9 0,9 0,2 0,0 109,9 -26,4 -25,1 -26,5 n.a. -26,1 Zil 3K 94,8 4,3 0,8 0,1 22,0 -26,1 -25,2 -25,6 -26,2 -26,0 Strefa B Cha 6 89,2 9,3 1,2 0,3 9,6 -26,0 -25,0 -24,8 -26,4 -25,8 Gca 3 91,3 6,3 1,6 0,8 14,5 -26,4 -25,6 -25,3 -26,8 -26,0 Gca 7 92,4 6,3 1,0 0,3 14,7 -26,8 -25,6 -25,1 -25,8 -26,2 Jen 1 77,1 19,6 1,8 1,5 3,9 -25,6 -24,9 -24,2 -26,1 -25,5 Ksr 1 74,2 21,8 3,3 0,7 3,4 -24,3 -23,9 -24,1 -24,2 -24,2 Ksr 8 51,5 33,4 13,0 2,1 1,5 -25,7 -24,9 -24,7 -24,9 -25,2 Mas 1 70,7 22,9 4,7 1,7 3,1 -26,3 -26,0 -25,8 -25,9 -26,2 Ret 1 59,1 32,3 6,4 2,2 1,8 -27,3 -27,1 -27,2 -26,5 -26,8 Ryb 6 70,0 24,2 4,2 1,6 2,9 -25,9 -25,6 -25,2 -25,3 -25,9 Stg 1 60,0 28,8 9,8 1,4 2,1 -27,6 -27,6 -27,7 -27,5 -27,4 Sul 1 83,9 10,6 4,2 1,3 7,9 -26,9 -26,1 -26,0 -26,2 -25,8 Sul 8 79,8 13,7 5,0 1,5 5,8 -26,6 -25,8 -26,4 n.a. -26,0

nas — wêglowodory nasycone, aro — wêglowodory aromatyczne, ¿yw — ¿ywice, asf — asfalteny, n. a. — nie ana-lizowano; kody odwiertów jak w tab. 1

(6)

obecnoœci innej „kuchni generowania” ni¿ pozosta³ej ropy naftowej lub odmiennych warunkach depozycji macierzy-stej materii organicznej.

Podsumowanie

Przedstawione wyniki potwierdzi³y du¿¹ u¿ytecznoœæ analizy biomarkerów i metody izotopowej w ocenie typu

genetycznego oraz stopnia dojrza³oœci macierzystej substan-cji organicznej. Stwierdzono, ¿e substancjê macierzyst¹ bada-nych rop akumulowabada-nych w utworach dolomitu g³ównego tworzy algowy ropotwórczy kerogen typu II, który znajduje siê g³ównie w œrodkowej i koñcowej fazie niskotemperaturo-wych procesów termokatalitycznych („okno ropne”).

Gêstoœæ badanych rop waha siê od 0,736 g/cm3(59,6

oAPI) do 0,896 g/cm3(25,8 oAPI), a zawartoϾ siarki od

0,08 do 1,67% wag., przy czym zaznacza siê wzrost kon-centracji tego pierwiastka w miarê zwiêkszania siê gêstoœci (ryc. 2). W ropach tych dominuje frakcja wêglowodorów nasyconych (od 51,5 do 99,2% wag.). W pó³nocnej strefie A, stopieñ przeobra¿enia w skali refleksyjnoœci witrynitu waha siê od 0,69% (odw. Zielin 3Kbis) do 1,25% (odw. Lubiszyn 3Kbis). W strefie tej jest on zró¿nicowany pomi-mo zbli¿onych g³êbokoœci akumulacji (ryc. 6) i roœnie z zachodu na wschód (ryc. 7), co mo¿e œwiadczyæ o wielofa-zowoœci procesów generowania i/lub migracji. Natomiast w strefie po³udniowej B stopieñ przeobra¿enia w skali refleksyjnoœci witrynitu waha siê od 0,66% (odw. Masze-wo 1) do 0,98 % (odw. Sulêcin 1). W strefie tej jest on zró¿-nicowany w zale¿noœci od g³êbokoœci akumulacji (ryc. 6), co mo¿e œwiadczyæ o rozrzuconej przestrzenie „kuchni generowania” w której z tej samej substancji organicznej

0 10 20 30 km

odwiert - ropa naftowa

well - oil sampling

0,8— Sulêcin 1 Struga 1 Retno 1 Maszewo 1 Rybaki 6 Kosarzyn 8 Kosarzyn 1 Górzyca 3 Jeniniec 1 Namyœlin 1 Buszewo 2K,3,4,5,7,12 Stanowice 2 Zielin 3Kbis Barnówko 4 Barnówko 3 Mostno 2 Lubiszyn 3Kbis Gajewo 1 Ró¿añsko 1 Niem cy G erm any 1,2 1,1 1,1 1,2 1,0 0 ,9 0,9 0 ,8 0,8 0,8 0,7 0,6 0,7 0,7 izolinia stopnia przeobra¿enia w skali refleksyjnoœci witrynitu (%) isoline of maturity level in vitrinite reflectance scale (%)

Ryc. 7. Mapa rozk³adu stopnia przeobra¿enia obliczonego w

skali refleksyjnoœci witrynitu R0(%) na podstawie dystrybucji

metylodibenzotiofenów w ropie naftowej

Fig. 7. Map of range of maturity in scale of vitrinite reflectance

R0(%) based on distribution of methylodibenzothiophenes in oils

δ 1 3 C (AR O ) (‰) δ 1 3 C (AR O ) (‰) -24 -26 -28 SUBSTANCJA ALGOWA (MORSKA LUB NIEMORSKA) ALGAL (MARINE OR NON-MARINE) SUBSTANCJA L¥DOWA TERRIGENOUS Strefa A A Zone -24 -26 -28 SUBSTANCJA ALGOWA (MORSKA LUB NIEMORSKA) ALGAL (MARINE OR NON-MARINE) SUBSTANCJA L¥DOWA TERRIGENOUS Strefa B B Zone Roz-1 Stg-1 Ret-1 Ksr-1 δ13 C (NAS) (‰) -24 -26 -28 -28 δ -26 -24 13C (‰) Roz-1 Stg-1 Ksr-1 WÊGLOWODORY NASYCONE SATURATED HC WÊGLOWODORY AROMATYCZNE AROMATIC HC ROPA OIL ¯YWICE RESINS ASFALTENY ASPHALTENES Strefa A A Zone WÊGLOWODORY NASYCONE SATURATED HC WÊGLOWODORY AROMATYCZNE AROMATIC HC ROPA OIL ¯YWICE RESINS ASFALTENY ASPHALTENES Strefa B B Zone

Ryc. 9. Sk³ad trwa³ych izotopów wêgla w ropie naftowej i jej

poszczególnych frakcjach. Kody odwiertów jak w tab. 1, ozna-czenia stref paleogeograficznych jak na ryc. 1

Fig. 9. Stable carbon isotope composition of oils and their

individual fractions. Well key as in Table 1, symbols of paleoge-ographic zones as in Fig. 1

¬

Ryc. 8. Charakterystyka genetyczna ropy naftowej na pod-stawie korelacji sk³adu trwa³ych izotopów wêgla w wêglowodo-rach aromatycznych i wêglowodowêglowodo-rach nasyconych. Klasyfikacja genetyczna wg Sofera (1984). Kody odwiertów jak w tab. 1, oznaczenia stref paleogeograficznych jak na ryc. 1

Fig. 8. Genetic characterization of oils in terms of *13C

(satura-ted hydrocarbons) and *13C (aromatic hydrocarbons) according

to the categories of Sofer (1984). Well key as in Table 1, symbols of paleogeographic zones as in Fig. 1

(7)

wytwarza³y siê wêglowodory w zale¿noœci od pogr¹¿enia, a tym samym o bliskim po³o¿eniu ska³ macierzystych od miejsc akumulacji oraz niewielkim zasiêgu migracji.

Ropy naftowe ze z³ó¿ w strefie A maj¹ identyczne cechy genetyczne, tylko w przypadku ropy naftowej z odwiertu Ró¿añsko 1 mo¿e istnieæ odmienna „kuchnia generowania”. Ropy naftowe ze z³ó¿ z strefie B dziel¹ siê na trzy rodziny genetyczne. Pierwsz¹ stanowi ropa naftowa z odwiertów Retno 1 i Struga 1, drug¹ ropa naftowa z odwiertu Kosarzyn 1, trzeci¹ zaœ pozosta³e ropy. To zró¿ni-cowanie izotopowe, a tym samym genetyczne, mo¿e byæ spowodowane odmiennymi warunkami przeobra¿enia kerogenu II typu, lub obecnoœci¹ kerogenu mieszanego II/III z ró¿nym udzia³em sk³adowej typu III, albo te¿ oby-dwiema tymi przyczynami ³¹cznie.

Korelacja wskaŸników geochemicznych ropy naftowej i gazu ziemnego (Kotarba i in., 2000) wskazuje, ¿e obydwa te media s¹ wspó³genetyczne, tzn., ¿e powsta³y w wyniku przeobra¿enia tej samej macierzystej substancji organicz-nej, która znajduje siê w utworach wêglanowych dolomitu

g³ównego. Utwory dolomitu g³ównego spe³niaj¹ rolê zarówno ska³y macierzystej, jak i zbiornikowej.

Prace badawcze wykonano w ramach projektu Potencja³ i

bilans wêglowodorowy utworów dolomitu g³ównego basenu perm-skiego Polski na zlecenie PGNG S.A. OBG Geonafta w Warszawie.

Literatura

CZECHOWSKI F. & PIELA J. 1997 — Sk³ad molekularny substancji organicznej zawartej w dolomicie g³ównym oraz ska³ach wylewnych z otworu Namyœlin-1. Nafta-Gaz, 53: 299–308.

CZECHOWSKI F., PIELA J., GRELOWSKI C., HOJNIAK M., WOJTKOWIAK Z. & PIKULSKI L. 1998 — Geochemiczne przes³anki ci¹g³oœci z³o¿a gazu i ropy naftowej w rejonie Barnówko–Lu-biszyn wynikaj¹ce ze sk³adu wêglowodorów ciek³ych w dolomicie g³ównym. Prz. Geol., 46: 171–177.

D¥BROWSKA-¯URAWIK E., KOTARBA M.J., PIELA J. & ¯O£NIERCZUK T. 1993 — O wynikach badañ izotopowych wêglo-wodorów na obszarze przedsudeckim. Prz. Geol., 41: 721–724. G£OGOCZOWSKI J.J. & JÊDRYCHOWSKA M. 1974 — Zwi¹zki genetyczne miêdzy rop¹ naftow¹ a rozproszon¹ substancj¹ organiczn¹ w dolomicie g³ównym. Wyniki 69 Sesji Nauk. Inst.Geol. Badania geo-chemiczne bituminów. Problem wêz³owy 01.1.1, Inst. Geol.: 77–87. HUNT J. M. 1996 — Petroleum geochemistry and geology. W.H. Freeman and Company, New York.

KARNKOWSKI P. 1993 — Z³o¿a gazu ziemnego i ropy naftowej w Polsce. Tom I, Ni¿ Polski.Wyd. TG Geos, Kraków.

KOTARBA M.J., KOWALSKI A. & WIÊC£AW D. 1994 — Nowa metoda obliczeñ wskaŸnika CPI i wykorzystanie badañ dystrybucji n-alka-nów i izoprenoidów w prospekcji naftowej. Mat. Symp. Badania geoche-miczne i petrofizyczne w poszukiwaniach ropy naftowej i gazu ziemnego. Balice k. Krakowa, 27–28.06.1994. Wyd. IGNiG Kraków: 82–91. KOTARBA M.J., KOSAKOWSKI P., KOWALSKI A. & WIÊC£AW D. 1998a — Wstêpna charakterystyka geochemiczna substancji orga-nicznej i potencja³u wêglowodorowego w utworach dolomitu g³ówne-go Ni¿u Polskieg³ówne-go. Pr. Pañst. Inst. Geol., 165: 227–234.

KOTARBA M., MERTA H. & WILCZEK T. 1998b — Origin of hydro-carbons and the generation potential of Main Dolomite from Barnów-ko–Mostno–Buszewo area. Mat. Konf. Modern Exploration and Improved Oil and Gas Recovery Methods. Kraków 1–4 September: 112–115.

KOTARBA M.J., WIÊC£AW D. & KOWALSKI A. 1998c — Geneza gazu ziemnego i ropy naftowej z wybranych obszarów basenu dewo-ñskiego i cechsztydewo-ñskiego Ni¿u Polskiego w œwietle badañ geoche-micznych. Pr. Pañstw. Inst. Geol., 165: 261–272.

KOTARBA M.J., WIÊC£AW W. & STECKO Z. 2000 — Sk³ad, gene-za i œrodowisko generowania gazu ziemnego w utworach dolomitu g³ównego zachodniej czêœci obszaru przedsudeckiego. Prz. Geol., 48: MARZEC A., KOZIKOWSKI H., G£OGOCZOWSKI J.J. & KISIELOW W. 1971 — Problems of migration of Polish crude oils on the basis of geochemical correlation data and carbon isotope composi-tion. Chem. Geol., 8: 197–217.

McCAIN W. D. Jr 1990 — The Properties of Petroleum Fluids.

Petro-leum Publishing Company, Tulsa, 2nded.

OBUCHOWICZ Z. 1962 — Odkrycie z³ó¿ ropy naftowej na monokli-nie przedsudeckiej i dalsze perspektywy poszukiwawcze. Prz. Geol., 10: 1–4.

PETERS K.E. & MOLDOWAN J.M. 1993 — The Biomarker Guide. Pren-tice-Hall Inc., A Simon & Schuster Co., Englewood Cliffs, New Jersey. RADKE M. 1988 — Application of aromatic compounds as maturity indicators in source rocks and crude oils. Mar. Petrol. Geol., 5: 224–236.

SHANMUGAM G. 1985 — Significance of coniferous rain forests and related organic matter in generating commercial quantities of oil, Gipp-sland Basin, Australia. AAPG Bull., 69: 1241–1254.

SOFER Z. 1984 — Stable carbon isotope compositions of crude oils: applicaton to source depositional environments and petroleum altera-tion. AAPG Bull., 68: 31–49.

WAGNER R., DYJACZYÑSKI K., PAPIERNIK B., PERYT T. M. & PROTAS A. 2000 — Mapa paleogeograficzna dolomitu g³ównego. [In:] Kotarba M. (red.), Potencja³ i bilans wêglowodorowy utworów dolomitu g³ównego basenu permskiego Polski. Arch. BG Geonafta, Warszawa.

WEIL W., KARNKOWSKI P. & GÓRECKI W. 1997 — Ropa naftowa i gaz ziemny w Polsce. Mat. Sym. Rozwój polskiej myœli w poszukiwa-niach naftowych, Kraków, 25–26 wrzeœnia 1997. Wyd. ZSE AGH Kra-ków: 31–48. Kod odwiertu DBT 4-MDBT MDBT2+3- 1-MDBT MDR Robl w % w % (suma=100) Strefa A Bar 3 18,09 43,84 32,54 5,43 8,08 1,10 Bar 4 21,20 48,16 25,43 5,21 9,25 1,19 Bus 2K 16,10 48,34 29,88 5,67 8,52 1,13 Bus 3 10,71 51,62 32,43 5,23 9,87 1,23 Bus 4 22,89 45,48 26,49 5,13 8,86 1,16 Bus 5 23,03 45,48 26,33 5,16 8,82 1,15 Bus 7 21,34 45,09 27,44 6,13 7,35 1,05 Bus 12 13,51 51,67 28,83 5,99 8,63 1,14 Gwo 1 18,45 45,73 29,41 6,42 7,13 1,03 Lub 3Kbis 5,29 54,65 34,68 5,38 10,15 1,25 Mos 2 7,45 50,43 35,54 6,58 7,67 1,07 Roz 1 16,68 47,19 29,69 6,44 7,33 1,04 Nam 1 13,26 40,77 35,66 10,31 3,95 0,80 Stn 2 14,79 49,40 29,87 5,95 8,31 1,12 Zil 3Kbis 39,98 26,66 22,63 10,73 2,49 0,69 Strefa B Gca 3 28,75 35,83 24,41 11,01 3,26 0,75 Jen 1 17,76 41,07 30,51 10,67 3,85 0,79 Ksr 1 31,93 33,63 21,75 12,69 2,65 0,70 Ksr 8 32,02 31,59 22,43 13,96 2,26 0,68 Mas 1 53,13 19,24 18,16 9,47 2,03 0,66 Ret 1 54,98 19,04 17,98 7,99 2,38 0,68 Ryb 6 45,94 22,62 20,40 11,05 2,05 0,66 Stg 1 63,59 15,39 15,64 5,38 2,86 0,72 Sul 1 11,65 53,38 26,60 8,37 6,38 0,98 DBT — dibenzotiofen, 4-MDBT — 4-metylodibenzotiofen, 1-MDBT — 1-metylodibenzotiofen, 2+3-MDBT — 2-metylodib-enzotiofen + 3-metylodib2-metylodib-enzotiofen, MDR = 4-MDBT/1-MDBT

(Radke, 1988), obliczona wartoœæ reflersyjnoœci [Robl= 0,51 + 0,073

MDR (Radke, 1988)]; kody odwiertów jak w tab. 1

Tab. 3. Wyniki analiz biomarkerów grupy metylodibenzotiofenu w ropie naftowej

Cytaty

Powiązane dokumenty

Maciej M¹czyñski dokonuje natomiast interpretacji tekstu XVI-wiecznego oraz podobnych dokumentów rêkopiœmiennych z XVII wieku (przechowywa- nych w klasztorze sióstr norbertanek

W porównaniu do krajów Ameryki Łaciń- skiej, kraje europejskie mają o wiele bardziej rozwinięte poczucie przynależności narodowej, żaden z nich nie boryka się

Celem badań przedstawionych w artykule jest kwantyfikacja i hierarchi- zacja wpływu czynników makroekonomicznych na ryzyko zaniechania spłaty kredytu przy wykorzystaniu

Problematyka wydatków na zdro- wie jest przedmiotem zainteresowania również w polskich badaniach nad ochroną zdrowia, przy czym rzadziej dotyczą one kwantyfikacji determinant

Z badań autorki wynika, że powolne adaptowanie się fotokodów na pol- skim rynku nie wynika z problemów natury technicznej, ale jest konsekwencją przekierowania do mało

The analysis of anisotropy of magnetic susceptibility revealed that it depends mainly on the matrix minerals, as the axes of K min (after bedding correction)

rzaninem, a więc przynależności do Pomorza, jako wspólnoty ludzi żyjących na tym samym tery- torium, połączonych językiem, stosunkami gospodarczymi itd., jest w dziele

In the assessment of the financial situation of the surveyed group of large family enterprises, three profitability ratios were applied: ROE, ROC and ROS, which were analyzed in