• Nie Znaleziono Wyników

Rozwój przestrzenny i funkcjonowanie Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej w latach 1997-2002

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Rozwój przestrzenny i funkcjonowanie Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej w latach 1997-2002"

Copied!
21
0
0

Pełen tekst

(1)

A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S

FO LIA G E O G R A P H IC A S O C IO -O E C O N O M IC A 7, 20 0 6

Agnieszka Kocińska

R O Z W Ó J PR Z E ST R Z E N N Y I F U N K C JO N O W A N IE Ł Ó D Z K IE J S P E C JA L N E J ST R E FY EK O N O M IC Z N EJ W L A T A C H 199 7-2002

P onad p ięcioletni okres istnienia Ł ódzkiej S pecjalnej S trefy E konom icznej (stan na 2002 r.) po zw o lił na p o d jęcie pierw szych p ró b analizy je j fu n k cjo n o w an ia zaró w n o pod kątem realizacji zam ierzo n y ch celó w , ja k i w pływ u na sytuację sp o łe cz n o -g o sp o d a rcz ą P olski Ś rodkow ej. P rzep ro w ad zo n a na płaszczy źn ie społecznej, ekonom icznej i p rzestrzen n ej analiza oraz p o ró w n an ie z innym i w ybranym i obszaram i uprzyw ilejow anym i, w ykazały praw idłow ości w rozw oju strefy w regionie łódzkim .

S pecjalne strefy ekonom iczne są jednym z elem entów polityki regionalnej prow adzonej przez władze danego kraju. Ich pojęcie nie je s t jednoznaczne, a co za tym idzie bardzo trudne do wyjaśnienia. Próby ich zdefiniow ania podjęte zostały m. in. przez Zespół Zadaniow y ds. Polityki Strukturalnej w Polsce {Instrum enty... 1997) i Sow ińskiego (1998). N ajprostszą definicję podaje K orenik (1998), który rozpatruje je w kilku kategoriach. W u jęciu praw nym stanow ią one enklaw ę na terytorium państw a, gdzie obow iązują odm ienne przepisy regulujące działalność gospodarczą, zapew niające firm om działającym na tym terenie dogodne warunki rozw oju. W ujęciu ekonom icznym stano w ią one natom iast instrum ent aktyw nej polityki przem ysłow ej państw a, który je st je d n ą z form pom ocy dla przedsiębiorstw i jednocześnie dla całych regionów . Szersze ujęcie ukazuje strefy ekonom iczne jak o jeden z elem entów gospodarki św iatow ej, m ającej na celu budow anie i um acnianie pow iązań na rynku m iędzynarodow ym za pom ocą bodźców praw nych i ekonom icznych.

Strefy ekonom iczne są pew nego rodzaju obszaram i uprzyw ilejow anym i, które w zależności od oferow anych ulg i ustaw odaw stw a poszczególnych krajów oraz ze względu na pełnione funkcje i zasięg terytorialny, przyjm ują różne nazwy. Obok ww. m ogą to być: bezcłow e strefy handlow e (custom s free zone), eksportow e strefy przetw órcze (export processing zone), specjalne strefy ekonom iczne (special econom ic zone), wolne strefy produkcyjne (free production zone) oraz strefy handlu zagranicznego (foreign tracie zone). Bez względu jed n ak na szeroko rozbudow aną term inologię, stan ow ią one jeden z instrum entów polityki gospodarczej mającej na celu popraw ę sytuacji społeczno-gospodarczej państw a, w którym zostały pow ołane.

(2)

P ojęcie specjalnych stref ekonom icznych wywodzi się z określenia „Industrial Park” („Industrial Estates”, „Industrial D istrict” , „Industrial A rea”), czyli od „parków przem ysłow ych” . Tw orzone były one w krajach o wysokim poziom ie rozw oju i ustabilizow anej gospodarce w olnorynkow ej, a ich głów ną ideą była aktyw na w alka z bezrobociem , w ykorzystanie terenów przem ysłow ych oraz rozbudow ana i m odernizacja istniejącej infrastruktury. Idea ich tw orzenia liczy sobie ponad 2 tys. lat (opłat celnych nie pobierano ju ż w K artaginie i w niektórych m iastach starożytnej G recji), natom iast pierw sze strefy uprzyw ilejow ane pojaw iły się ponad 400 lat temu. Były to: port wolnocłowy w L ivorno (1574) i Genui (1595), port m orski w R eggio (1574) oraz port h anzeatyck i1 w Hamburgu. Na dużą skalę obszary o specjalnych przyw ilejach zaczęły pow staw ać dopiero w drugiej połow ie wieku XX, choć za przełom owy należy uznać rok 1927, kiedy to pow ołano w N ow ym Jorku strefę handlu zagranicznego. W edług M iędzynarodow ej O rganizacji Pracy (ILO) do końca lat 90. na św iecie działało ju ż ponad 850 stref uprzyw ilejow anych, z czego ponad połow a na terenie Ameryki Północnej (rys. 1).

Instrum ent polityki regionalnej państwa, jak im s ą specjalne strefy ekonom iczne, je st bardzo zróżnicow any, a m odele stref zależą przede wszystkim od poziom u rozw oju gospodarczego. W krajach w ysoko rozw iniętych tw orzenie stref uprzyw ilejow anych m iało pom óc w rozw iązaniu problem ów lokalnych i regionalnych, przy jednoczesnym przyspieszeniu rozw oju całego kraju (m. in. poprzez rozbudow ę infrastruktury regionu, popraw ę stanu środow iska, zm niejszenie bezrobocia, a także rozwój turystyki). Tw orzenie w spółpracujących ze so b ą technoparków , miało za zadanie nie tylko przyciągnięcie transferu nowej technologii, ale przede w szystkim zapobieżenie „efektow i enklaw y” . W modelu preferow anym przez kraje rozw ijające się najw ażniejszy je st aspekt ogólnokrajow y - rozwój gospodarczy poprzez wzrost zatrudnienia oraz zaangażow anie kapitału zagranicznego. C elem pośrednim jest w tym przypadku w prow adzenie now oczesnych rozw iązań technologicznych, w zrost kw alifikacji pracow ników , w drażanie nowych dziedzin zarządzania oraz tw orzenie silniejszych pow iązań pom iędzy sektorem eksportu a gospodarką krajow ą. N egatyw nym zjaw iskiem je st jednak w tym przypadku częste w ystępow anie „efektu enklaw y”, z pow odu którego więzi kooperacyjne z innymi firmami działającym i poza strefą i transfer now oczesnej technologii jest znikom y. Istnieje rów nież zagrożenie konkurencją dla pozostałych firm krajow ych.

H a n ze a ty c k i - n a le ż ą c y d o H an zy , czy li zw iązk u k u p c ó w p o sz c z e g ó ln y c h m ia s t E u ro p y śre d n io w ie c z n e j; z w łasz cz a H a n zy n ie m ie ck ie (X III—X V w .), z o rg a n iz o w a n e d la z a p e w n ie n ia b e zp iec z eń stw a h an d lu i p rz y w ile jó w o ra z w z aje m n e j o b ro n y p ra w n e j i w o jsk o w ej (K o p a liń sk i 1989).

(3)

5 000

Rys. I. Rozmieszczenie stref uprzywilejowanych na świecie w roku 1997

Ź r ó d ł o : oprać, w łasne na podstaw ie: K ryńska (2 0 0 0 )

Bez w zględu jed n ak na poziom gospodarczy kraju, w którym zostały pow ołane strefy uprzyw ilejow ane, m ogą one okazać się zarów no d ob rą inw estycją (np. strefa M asan w Korei Południow ej i Shannon w Irlandii stały się now oczesnym i kom pleksam i przem ysłow ym i i przyczyniły do restrukturyzacji zagrożonych upadkiem regionów , a co za tym idzie przyspieszyły rozwój gospodarczy kraju), ja k i m ało efektyw nym instrum entem w spierania rozw oju (strefy chińskie i brytyjskie, które przekształciły się w zam knięte enklaw y, a ich działalność nie przyniosła zam ierzonych rezultatów ). M im o porażek niektórych zachodnioeuropejskich i azjatyckich stref s ą one in sp iracją dla krajów poszukujących now ych narzędzi w spom agających rozwój i przyspieszających procesy aktyw izacji gospodarczej w ybranych regionów .

W zorując się na dośw iadczeniach zachodnich obszarów uprzyw ilejow anych (szczególnie na sukcesie irlandzkiej strefy Shannon, która po w ołana została jak o elem ent restrukturyzacji regionu w 1959 r.) rząd Polski w łączył do w achlarza instrum entów w spierania rozw oju regionalnego rów nież specjalne strefy ekonom iczne. Ich głów nym zadaniem m iało być w spom aganie procesu transform acji ustrojow ej kraju, która wiąże się z całk o w itą zm ian ą stosunków gospodarczych i społecznych zarów no na szczeblu lokalnym , ja k i regionalnym , z przekształceniem struktur działow o-gałęziow ych, w łasnościow ych oraz przestrzennych. Z m iana dotychczasow ych zasad funkcjonow ania gospodarki pociąga za so b ą szereg niekorzystnych zjaw isk, takich ja k strukturalne bezrobocie zw iązane z upadkiem w ielkich zakładów , w adliw a struktura agrarna,

Liczba stref ■ > 4 0 0

(4)

a także konflikty funkcjonalne i przestrzenne, które należałoby zm inim alizow ać. W arunkiem pobudzenia rozw oju gospodarczego (polepszenia poziom u życia, zw iększenia potencjału w ytw órczego i poprawy w arunków środow iskow ych) je st w prow adzenie w dość krótkim czasie zmian strukturalnych i m odernizacyjnych. Przejście od gospodarki centralnie planow anej do gospodarki rynkowej w spom agane pow inno być takimi m etodam i, których efekly widoczne będą w stosunkow o niedalekiej przyszłości.

We współczesnym systemie społeczno-gospodarczym występują ogólne tendencje, które rodzą potrzebę polityki i działalności publicznej, gospodarka rynkowa niechętnie bowiem inwestuje w dziedziny, które przynoszą efekty w długim okresie [...]. Nie zapobiega również ujemnym skutkom społecznym nieuchronnie pojawiającym się w każdej gospodarce. System gospodarczy natomiast musi działać sprawnie i w interesie wszystkich członków społeczeństwa [...]. Istnienie tych szans wiąże się z trwałym wzrostem gospodarczym, przyrostem produkcji i zatrudnienia. Postępujący wzrost gospodarczy sprzyja bowiem pewnym trendom, m. in. rozwojowi infrastruktury społecznej czy też szeroko rozumianym usługom (Łuczak 2001-2002: 13).

O grom na skala trudności, z jakim i od początku lat 90. borykała się Polska w ykluczała sam odzielne rozw iązanie przez władze lokalne pojaw iających się w zaw rotnym tem pie nowych problem ów. N iezbędna w tej sytuacji okazała się ingerencja państw a, która przyniosła ze sobą szereg nowych, różnorodnych form w spierania rozw oju regionalnego. Zgodnie z założeniam i N arodow ej Strategii Rozwoju R egionalnego jednym z elem entów polityki regionalnej Polski, który miał w spom óc proces transform acji społeczno-ekonom icznej, a co za tym idzie proces restrukturyzacji społeczno-gospodarczej kraju, był rozpoczęty w październiku roku 1994 pierw szy etap pow oływ ania specjalnych stref ekonom icznych. Zlokalizow anie ich na w yznaczonych obszarach m iało służyć przyspieszeniu rozw oju gospodarczego tych regionów , poprzez realizację konkretnych zam ierzeń, do których należą:

- rozwój określonych dziedzin działalności gospodarczej w ykorzystujących now oczesne techniki i technologie, które przyczyniłyby się do zw iększenia konkurencyjności w ytw arzanych wyrobów i św iadczonych usług, a tym samym do zw iększenia eksportu,

- w alka ze strukturalnym bezrobociem poprzez tw orzenie nowych m iejsc pracy,

- zagospodarow anie istniejącego m ajątku przem ysłow ego, zasobów naturalnych, z zachow aniem zasad równow agi ekologicznej oraz m odernizacja infrastruktury gospodarczej.

A ktyw izacja gospodarcza regionu pow inna następow ać poprzez zaangażow anie zarów no w ew nętrznych, ja k i zew nętrznych inw estorów strategicznych, a głów ną m etodą przyciągnięcia kapitału i technologii do danego regionu pow inna być preferencyjna polityka podatkow a dla określonych dziedzin działalności gospodarczej, gw arantująca optym alne warunki rozwoju

(5)

lokalnego. U stanaw iane w Polsce strefy ekonom iczne winny być przede w szystkim instrum entem ogólnokrajow ej polityki przem ysłow ej w spierającej rozwój określonych branż przem ysłow ych oraz transfer now oczesnych technologii i w skazyw ać konkretne rozwiązania. Skutki funkcjonow ania stref winny ujaw nić się rów nież poza ich granicami i działać na zasadzie „m otoru napędzającego gospodarkę” .

Punktem w yjścia ustanaw iania stref ekonom icznych na terenie Polski była ustaw a O specjalnych strefach ekonom icznych z 20 października 1994 r . \ regulująca zasady ich funkcjonow ania. O kreśla ona organ ustaw odaw czy i zarządzający, nazw ę, teren i granice strefy, okres na jaki została ustanow iona, zakres działalności gospodarczej, a także różnego rodzaju zw olnienia i preferencje dla podm iotów prow adzących działalność na jej terenie. P ow oływ ano je na 20 lat, gdyż zgodnie z analizam i przeprow adzonym i przez ekspertów je s t to:

minimalny okres funkcjonowania strefy, pozwalający osiągnąć sukces. Okres ten pozwala również na trwałe związanie się inwestorów ze strefą, umożliwia długofalowe planowanie inwestycji, rozwój firm i osiąganie przez nie korzyści wynikających z funkcjonowania w strefie (DzU,1994, nr 123, poz. 600).

W yjątek stanow ią technoparki, które z założenia pow inny działać nie dłużej niż 12 lat).

Pierw sza strefa pow stała w 1995 r. w M ielcu (Euro-Park M ielec). Rok później pow ołano dw ie kolejne: katow icką i suwalską. N ajw ięcej stre f pow stało w 1997 r. (łódzka, legnicka, w ałbrzyska, kostrzyńsko-słubicka, słupska, tarnobrzeska, starachow icka, tczew ska, w arm ińsko-m azurska, częstochow ska, żarnow iecka i kam iennogórska oraz technoparki w K rakow ie i M odlinie). Ze względu na duże odm ienności struktury i poziom u społeczno-gospodarczego kraju, kryteria w yboru m iejsca ich lokalizacji były bardzo zróżnicow ane. U podstaw tw orzenia tych obszarów leżała przede w szystkim potrzeba odnowy interesów gospodarczych państw a (ważny końcow y efekt ekonom iczny), a nie tylko stw orzenie, za pom ocą szeregu preferencji, dogodnych warunków „prosperity” . Priorytetem było w spieranie procesu transform acji społeczno- -ekonom icznej poprzez restrukturyzację przem ysłu (K atow ice, W ałbrzych, Legnica, Łódź, T arnobrzeg, M ielec, Starachow ice, Ż arnow iec), zm niejszenie poziom u bezrobocia (Suw ałki, Słupsk, Tczew, C zęstochow a, K am ienna Góra, obszar W arm ii i M azur), w ykorzystanie zaplecza naukow o-badaw czego (M odlin i K raków ) oraz w szechstronny rozwój poszczególnych regionów kraju (rys. 2).

: D zU , 1994, n r 123, poz. 60 0 , p ó ź n ie jsz e z m ia n y w D zU , 1995, n r 141, poz. 6 9 2 ; D zU , 1996, n r 106, poz. 4 9 6 ; D zU , 19 9 7 , n r 121, poz. 7 7 0 ; D zU . 1998, n r 106, poz. 668.

(6)

Cel utworzenia: □ restrukturyzacja starych O ograniczenie wysokiej s A aktywizacja regionów o ^ w y k o r z y s ta n ie położeni, O zagospodarow anie zapl

100 200

Rys. 2. Cele powołania specjalnych stref ekonomicznych w Polsce

Ź r ó d ł o : oprać, w łasne na pod staw ie - K ryńska (2000)

Do końca 2002 r. ustanow iono aż 17 stref ekonom icznych. Zostały one zlokalizow ane na obszarze 11 w ojew ództw : po trzy utw orzono w w ojew ództw ach dolnośląskim i pom orskim , po dw ie w w ojew ództw ach podkarpackim , św iętokrzyskim i w arm ińsko-m azurskim . S tref ekonom icznych nie pow ołano jed y n ie na terenie w ojew ództw zachodniopom orskiego, w ielkopolskiego, pom orsko-kujaw skiego, lubelskiego oraz opolskiego. Pod koniec 2000 r. zlikw idow ano dw ie nierentow ne strely, które nie potrafiły przyciągnąć inw estorów i zgrom adzić niezbędnych do rozw oju infrastruktury kwot: częstocho w ską oraz technopark w M odlinie, a dotychczasow e obszary uprzyw ilejow ane w T czew ie i Żarnow cu połączono w P om orską SSE.

Pow ołane do końca 2002 r. strefy różnią się pom iędzy so b ą zarów no pod w zględem pow ierzchni, ja k i stopnia rozproszenia poszczególnych podstref. W iększość z nich to tereny rozproszone (w yjątek stanow i S łupska SSE i Technopark w K rakow ie, które zajm u ją stosunkow o m ałą pow ierzchnię). Poszczególne strefy charakteryzują się zróżnicow anym stopniem atrakcyjności, w ynikającym przede wszystkim z odległości od zachodniej i w schodniej granicy Polski, z położenia w pobliżu aglom eracji m iejsko-przem ysłow ych czy też stopnia w yposażenia w infrastrukturę techniczną.

Zgodnie z założeniam i i kryteriam i lokalizacji stref ekonom icznych na terenie Polski obszar uprzyw ilejow any pow ołano rów nież w dotkniętym głęboką re cesją regionie łódzkim , gdzie stopa bezrobocia (spow odow ana głów nie

(7)

upadkiem przem ysłu lekkiego) na początku lat 90. w ynosiła naw et 19% i znacznie przekraczała średnią krajow ą. Ponadto

wadliwość przemysłu polskiego, w tym zlokalizowanego na obszarze Polski Środkowej, wyrażała się ogólnie niską wydajnością pracy, nadmierną surowcochłonnością i energochłonnością, co powodowało wysokie koszty produkcji |...j Poważny problem stanowiła duża liczba zakładów przemysłowych o wielkiej skali produkcji, występujących głównie w Łódzkim Okręgu Przemysłowym, ale i bełchatowskim, konińskim, płockim czy włocławskim (Marczyńska-Witczak, Piech 1998: 201).

G łów nym , strategicznym celem była więc - m ająca przyczynić się do rozw oju regionu i podniesienia jeg o rangi na tle kraju - restrukturyzacja przem ysłu, która m iała być zrealizow ana na kilku płaszczyznach. N ajistotniejszym elem entem pobudzającym rozwój gospodarczy i przestrzenny regionu łódzkiego je st w ybór odpow iednich nośników rozw oju - zakładów i branż, które należy w spierać w pierw szej kolejności, poniew aż zainw estow ane tam nakłady kapitałow e przyniosą relatyw nie większy zysk i przyczynią się do rozw oju innych dziedzin gospodarki (głów nie sektora „usług dla przedsiębiorców ”). Do najbardziej preferow anych dziedzin gospodarczych należą w ięc takie, które:

- przyczynią się do w ykorzystania istniejącego zaplecza naukow o- -badaw czego w postaci wyższych uczelni (w tym dwu m edycznych) i instytutów naukow ych oraz zaplecza naukow ego (przem ysł chem iczny i farm aceutyczny),

- w ykorzystają rynek zbytu (wskazany je s t rozwój produkcji części, podzespołów , akcesoriów m otoryzacyjnych, przem ysłu opakow ań oraz przem ysłu w ytw arzającego urządzenia dla ochrony środow iska),

- będą najlepszym i nośnikami postępu technicznego i technologicznego (przem ysł elektroniczny oraz techniki m edycznej),

- przyczynią się do w ykorzystania lokalnych surow ców (mało kapitałochłonny i niepodatny na zm iany gospodarcze przem ysł budow lany i spożyw czy) oraz rozw oju przetw órstw a rolno-spożyw czego na terenach podstref usytuow anych w pow iatach rolniczych3,

- w prow adzą zarów no na rynek w ojew ódzki, ja k i krajow y bogaty asortym ent now ych w yrobów (przemysł m etalow y i precyzyjny, m ające dodatkow o d u żą „elastyczność aparatu produkcyjnego”).

Przyciągnięcie strategicznych inw estorów krajow ych i zagranicznych przyczyniających się do dyw ersyfikacji m onokulturow ej struktury branżow o- -gałęziow ej w ojew ództw a, stosujących now oczesne techniki i technologie produkcji, w ykorzystujących istniejące zaplecze naukow o-badaw cze oraz prow adzących szeroko zakrojoną kooperację z innym i podm iotam i gospodarczym i, stało się priorytetem pow ołania strefy w regionie łódzkim.

' P o w iaty , w k tó ry c h p o w o ła n a z o sta ła stre fa o c h a ra k te rz e ro ln icz y m , to: łę c zy c k i, k u tn o w sk i, raw ski i s ierad z k i (L isz e w sk i 2 0 0 2 ).

(8)

Pobudzenie rozw oju lokalnego pow inno nastąpić rów nież poprzez w ykorzystanie w ew nętrznych zasobów ludzkich (tw orzenie nowych m iejsc pracy, które uw zględnią um iejętności miejscowej ludności, a także przyczynią się do zw iększenia posiadanych ju ż kwalifikacji). Zgodnie z założeniam i, w szeregu nowo pow stałych małych i średnich przedsiębiorstw (m niej podatnych na zm iany strukturalne aniżeli przedsiębiorstw a duże), zatrudnienie miało znaleźć ok. 7 tys. osób, co niew ątpliw ie przyczyniłoby się do zm niejszenia poziom u bezrobocia. U stanow ienie łódzkiego obszaru uprzyw ilejow anego miało rów nież na celu odpow iednie zagospodarow anie niew ykorzystanych dotąd obszarów w ojew ództw a i zdew astow anych terenów pofabrycznych oraz rozbudow ę i m odernizację istniejącej infrastruktury technicznej.

O siągnięciu pow yższych założeń sprzyjał w prow adzony na terenie polskich stref ekonom icznych jednolity system ulg i zw olnień, uzależniony od skali trw ałości i wielkości inw estycji, osiągniętego poziom u zatrudnienia i utrzym ania go przez określony czas, czy też minimalnej w ielkości przychodów z eksportu tow arów w ytw orzonych na terenie strefy. Pierw otne przyw ileje oferow ane przez strefę dotyczyły całkow itego zw olnienia z podatku dochodow ego na okres 10 lat, a przez kolejne 10 lat z połow y należnej kwoty, zw olnienia z podatku od nieruchom ości przez cały okres funkcjonow ania strefy oraz ulgi podatkow e w wysokości 10% z tytułu zatrudnienia minimum 100 pracow ników . Po 1 stycznia 2001 r., zgodnie z wymogami Unii Europejskiej dotyczącym i pomocy regionalnej dla przedsiębiorców 4, firm y działające na ich terenie m ają praw o do korzystania z ulg w nieco m niejszym stopniu. W arunkiem uzyskania obecnych przyw ilejów je st zainw estow anie m inim um 100 tys. euro lub utrzym anie nowych m iejsc pracy przez co najm niej 5 lat. W zamian za to, przedsiębiorstw a m ają praw o do zw olnienia z podatku dochodow ego do wysokości 50% w ydatków inw estycyjnych i 50% zwrotu poniesionych dw uletnich kosztów pracy now o zatrudnionych pracow ników (w przypadku m ałych i średnich przedsiębiorstw pom oc z obu tytułów może w zrosnąć do 65% ) oraz m ożliwość zw olnienia z podatku od nieruchom ości przez władze lokalne. Przy obliczaniu wielkości pom ocy regionalnej na w spieranie nowych inw estycji uw zględnia się m. in. koszty nabycia gruntów (nie więcej niż 5% całkow itych kosztów inw estycji), nakłady na budow le i budynki (nie więcej niż 40% ), nakłady na w yposażenie nowych obiektów (nie więcej aniżeli 70% kosztów całkow itych) oraz w ydatki na zakup wartości niem aterialnych i praw nych (w wysokości nie przekraczającej 25% całkow itych kosztów inw estycji). Sum a procentow ych udziałów składników kosztów kw alifikujących się do objęcia pom ocą nie może przekroczyć 100%, a udział własny musi w ynosić co najm niej 25% wartości nowej inw estycji.

4 U staw a z d n ia 3 0 c ze rw c a 2 0 0 0 r. O warunkach dopuszczalności i nadzorowaniu pom ocy publicznej dla przedsiębiorców (D zU , 2 0 0 0 , n r 60 , poz. 7 0 4 z d n ia 27 lipca, zm ian y : D zU , 2 0 0 1 , n r 125, poz. 1363 i D z ll, 2 0 0 2 , n r 4 1 , poz. 3 6 3 ) o ra z Rozporządzenie Rady M inistrów z dnia 20 lutego 2001 w spraw ie pom ocy regionalnej dla przedsiębiorców (D zU , 2 0 01, n r 28,' poz. 3 0 6 z d n ia 4 k w ie tn ia 2 0 0 1 ).

(9)

Łódzka S pecjalna Strefa Ekonom iczna (ŁSSE) została ustanow iona dnia 15 kw ietnia 1997 r., na mocy rozporządzenia Rady M inistrów w spraw ie ustanow ienia łódzkiej specjalnej strefy ekonomiczne"* ju ko czw arta w kraju po E uro-Parku w M ielcu, strefie katowickiej i suw alskiej. Funkcje zarządzającego pełni Ł ódzka S pecjalna Strefa Ekonom iczna SA, której głów nym obow iązkiem jest prom ocja strefy w kraju i za granicą, w yposażenie terenów przeznaczonych pod działalność gospodarczą w niezbędne elem enty infrastruktury technicznej, prow adzenie przetargów i rokowań m ających na celu w yłonienie przyszłych inw estorów , udzielanie im wszelkiej możliwej pom ocy organizacyjnej (podjęcie w spółpracy z instytucjam i biznesow ym i, społecznym i, politycznym i, władzam i miast i gm in, placów kam i naukow o-badaw czym i) oraz kontrola zgodności rzeczyw istych działań z przedstaw ionym w cześniej biznesplanem . Dzięki zarządzającem u m ożliw a je st rów nież w eryfikacja założeń w ynikająca z planu rozwoju strefy, a w szczególności z etapów rozw oju strefy (tab. 1).

Obecnie Łódzka Specjalne Strefa Ekonom iczna położona je s t na terenie ośm iu pow iatów : kutnow skiego, łęczyckiego, pabianickiego, radom szczań­ skiego, raw skiego, sieradzkiego, tom aszow skiego i zgierskiego oraz na terenie m iasta Łodzi.

Początkow o obszar strefy obejm ow ał 208,4 ha zlokalizow anych na terenach miast O zorkow a (32,2 ha), Zgierza (32,2 ha), Łodzi (76,6 ha) i gm iny Pabianice (67,4 ha - część na terenie późniejszej gminy K saw erów ). W roku 2000 pow iększono teren strefy o 13,7 ha (dodano obszar położony w T om aszow ie M azow ieckim ). P ow ierzchnia całej strefy w zrosła do ok. 222,1 ha. K olejną w ażną zm ianą było dołączenie w 2001 r. obszarów znajdujących się w Kutnie (37 ha), Łęczycy (29,2 ha), Radom sku (33,4 ha) i Raw ie M azow ieckiej (23 ha). Pow iększono rów nież pow ierzchnię podstrefy łódzkiej o kom pleks „T echniczna” (3,8 ha). Nie widząc m ożliwości zagospodarow ania kom pleksu „P orszew ice” oraz części działek w kom pleksach „N owy Jó ze fó w -S re b rn a” i „B oruta” , m inister gospodarki w prow adził korektę granic strefy łódzkiej. Na jeg o w niosek zlikw idow ano pierw szy kom pleks (zniesiono nazw ę podstrefy „P abianice” - pozostały teren o pow ierzchni 38,2 ha, nazw ano kom pleksem „K saw erów ”), a pow ierzchnię ww. kom pleksu w Łodzi i Zgierzu zm niejszono (odpow iednio: z 60 na 56,6; z 24,2 na 14,4 ha). C ałkow ita pow ierzchnia strefy obejm ow ała w ów czas ok. 306,2 ha. O statnia m odyfikacja granic strefy nastąpiła w połow ie 2002 r., kiedy to dołączono do niej kompleks położony w granicach m iasta Sieradza (9,5 ha). Zm iany wprow adzono rów nież w podstrefie w Kutnie, gdzie połączono w jeden kom pleks o nazwie „W schodnia” (23,8 ha) sam odzielne wcześniej obszary: „Sklęczkow ska” , „Stalow a I” i „Stalow a II”, a także pow ołano kom pleks „H olenderska” (4,6 ha). W tym sam ym roku

5 D zU , 19 9 7 , n r 6, poz. 2 8 9 z d n ia 14 m aja z p ó źn iejszy m i z m ia n a m i; D zU , 19 9 7 , n r 135. poz. 9 1 3 ; D zU , 2 0 0 0 , n r 66, poz. 7 8 9 ; D zU , 2 0 0 1 , n r 30 , poz. 3 3 2 - z asa d n ic za z m ia n a z asa d p o m o c y p u b lic z n ej w Ł S S E , z g o d n ie z n o w ą u s ta w ą ; D z U , 2 0 0 1 , n r 107, poz. 1173; D zU , 2 0 0 2 , n r 6 4 , poz. 584.

(10)

pow iększono pow ierzchnię podstrefy w T om aszow ie M azow ieckim o kompleks „Z aw adzka” (18,5 ha). Od końca 2002 r. pow ierzchnia Ł S SE nie uległa zm ianie i obecnie wynosi ona 338,8 ha (10 m iejsce w rankingu polskich stref ekonom icznych).

T a b e la I Etapy rozwoju Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej

Etap Lata Główne cele

I 1997-1998

1998 grudzień 1998

Tworzenie warunków formalno-prawnych i organiza­ cyjnych umożliwiających podejmowanie działalności gospodarczej

Przyjęcie pierwszych inwestorów

Przygotowanie programów do realizacji etapu II II 1999 Realizacja pierwszych inwestycji infrastrukturalnych

Wprowadzenie inwestorów do strefy

III 1998

1999 2000

Rozwój działalności gospodarczej zarządzającego w strefie i regionie

Gospodarowanie urządzeniami infrastruktury gospodar­ czej i technicznej

Monitorowanie procesów rozwoju działalności gospodarczej na terenie strefy

IV 2008 Osiągniecie docelowego poziomu aktywności gospodarczej i zatrudnienia

V 2008-2018 Przygotowanie warunków do funkcjonowania powstałego obszaru przemysłowego po wygaśnięciu regulacji prawnych obowiązujących w ciągu 20 lat trwania strefy

Ź r ó d ł o : Plan rozwoju Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej (D zU , 1998, nr 139, poz. 900).

Zaledw ie w ciągu dw óch lat (2000-2002) obszar ŁSSE pow iększono o 34%, co pod w zględem tem pa wzrostu pow ierzchni zapew nia je j trzecie m iejsce za strefą W ałbrzyską i S tarachow icką (kolejno 46 i 72% ). Tak duże tem po rozwoju zw iązane je st niew ątpliw ie z chęcią w ykorzystania m ożliw ości tw orzenia specjalnych stref ekonom icznych przed wejściem do Unii E uropejskiej, a także przyciągnięcia nowych przedsiębiorców , którzy gotowi są zainw estow ać w regionie łódzkim . System atyczne pow iększanie łódzkiego obszaru uprzyw ilejow anego św iadczy o znacznym zainteresow aniu potencjalnych inw estorów (niestety w dużej m ierze przyciągają ich ulgi i zw olnienia podatkow e), jak i w ładz sam orządow ych, które trak tu ją je jak o jeden z elem entów polityki prom ocyjnej.

C h arakterystyczną cechą ŁSSE je st jej duże rozproszenie. Podczas gdy 93% polskich obszarów uprzyw ilejow anych zlokalizow anych zostało m aksym alnie na sześciu podstrefach, na terenie w ojew ództw a łódzkiego, w prom ieniu ok. 70 kilom etrów od Łodzi, pow ołano ich aż dziesięć. S ą to jed n ak tereny o

(11)

pow ierzchni ponad 4-krotnie mniejszej aniżeli średnia krajow a (139 ha), a ich ogólny areał stanow i zaledw ie 5,5% w szystkich terenów objętych specjalnym i ulgami.

Tak daleko idące rozproszenie podstref, stosunkow o niew ielka pow ierzchnia kom pleksów oraz ich niskie zróżnicow anie pod w zględem wielkości w porów naniu z innym i strefam i w Polsce przyczyniają się do trudności zw iązanych z ich optym alnym wykorzystaniem :

Jeżeli do kompleksu o ograniczonej powierzchni wprowadzona zostanie jedna duża łirma, pozostanie w nim niewiele wolnego miejsca. Może zatem powstać problem z jego zagospodarowaniem. Pozostała wolna powierzchnia może okazać się zbyt mała dla kolejnych inwestorów. Miejsca mogłoby starczyć jedynie dla małych firm. Małe przedsiębiorstwa, ze względu na wysokie wymagania stawiane podmiotom otrzymującym zezwolenia na działalność, rzadziej korzystają z przywilejów podatkowych (Kryńska 2000: 160).

Z drugiej jed n ak strony, z powodu dużego rozproszenia i lokalizacji w różnych częściach jed n o stek adm inistracyjnych, w arunki ja k ie oferu ją inw estorom poszczególne podstrefy (poziom atrakcyjności poszczególnych kom pleksów w ynikający zarów no z dostępności kom unikacyjnej, w yposażenia w sieć infrastruktury technicznej, ja k i lokalizacji w obrębie m iasta czy gm iny) są bardzo zróżnicow ane.

O becny stan zagospodarow ania zależy w głównej m ierze od daty utw orzenia danego kom pleksu, zakresu pom ocy udzielanej przez zarządzającego s tre f ą a także od zainteresow ania potencjalnych inw estorów . Do tej pory zagospodarow anych zostało jed y n ie 23% przeznaczonych pod strefę obszarów , zlokalizow anych na terenie Łodzi, O zorkowa, Z gierza, Tom aszow a M azow ieckiego i Ksaw erow a. W iększość zajętych przez firm y podstref położona je st na obszarach silnie uprzem ysłow ionych, które od początku istnienia oferow ały inw estorom szeroki dostęp do podstaw ow ych m ediów. Jak pisze D ziem ianow icz:

dobry stan infrastruktury jest na pewno jednym z ważniejszych czynników mogących przyciągnąć przedsiębiorców pragnących podjąć działalność gospodarczą i sprzyja jej rozszerzaniu (2000: 27).

O bszary pow ołane w 2002 r. to tereny „green field” położone zazwyczaj na peryferiach m iasta lub naw et poza jeg o granicam i, które stosunkow o niedaw no zyskały przeznaczenie przem ysłow e. Kom pleksy te w niew ielkim stopniu w yposażone są w podstaw ow e media, a stan infrastruktury kom unikacyjnej wym aga je j gruntow ej m odernizacji (w wielu przypadkach budow y od podstaw). Aby w przyszłości pełniły one zam ierzone funkcje zarów no zarządzający strefą, ja k i m iejscow e w ładze sam orządow e m uszą ponieść odpow iednie nakłady inw estycyjne na jej rozbudow ę lub m odernizację oraz w odpow iedni sposób

(12)

prom ow ać swój region i zapew nić przyszłym inw estorom dogodne warunki funkcjonow ania.

Pow ołanie Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonom icznej niew ątpliw ie przyczyniło się do zagospodarow ania zdegradow anych lub nie w pełni w ykorzystanych obszarów , a także do rozbudowy infrastruktury technicznej. U stanow ienie kom pleksów na terenach przem ysłow ych z p ew no ścią wpłynęło na zaham ow anie postępującego procesu degradacji (kom pleks „B oruta” w Zgierzu, „C entrum ” i „D ąbrow a” w Łodzi), a inw estycje „green field” um ożliw iły zagospodarow anie obszarów przez długi okres niew ykorzystyw anych (głów nie o wcześniejszej funkcji rolniczej - „K saw erów ” , „N owy Józefó w -S reb rn a” w Łodzi). R ozbudow a niezbędnej infrastruktury, konieczna z punktu w idzenia przedsiębiorców , przyczyniła się rów nież do zw iększenia atrakcyjności regionu i nierzadko do poprawy jakości życia okolicznych m ieszkańców (np. przez doprow adzenie sieci w odociągow ej, gazow ej, kanalizacji).

N ieco inaczej sytuacja przedstaw ia się, jeśli chodzi o realizację pozostałych założeń i celów pow ołania strefy. Trudno jednoznacznie stw ierdzić, czy ustanow ienie Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonom icznej spow odow ało wzrost gospodarczy regionu, czy też na jej pow ołaniu zyskały wyłącznie przedsiębiorstw a zlokalizow ane w granicach obszaru uprzyw ilejow anego. Stosunkow o m ała liczba firm, które rozpoczęły działalność gospodarczą na terenie ŁSSE do końca 2002 r. (19 spośród 30 m ających zezw olenie) nie może w znaczący sposób wpłynąć na dyw ersyfikację m onokulturow ej struktury przem ysłow ej regionu łódzkiego. Za w cześnie rów nież na w yciąganie wniosków końcow ych dotyczących funkcjonow ania strefy, gdyż zgodnie ze strategią rozw oju docelow y poziom aktywności gospodarczej ma zostać osiągnięty dopiero pod koniec 2008 r. O cena realizacji dotychczasow ych założeń pozw ala jed n ak odpow iedzieć na pytania: czy Łódzka Specjalna Strefa Ekonom iczna spełnia sw oje zadanie jak o elem ent w spierający rozwój i restrukturyzację regionu łódzkiego? czy tworzy nową, realną alternatyw ę dla przestarzałych struktur społeczno-gospodarczych oraz przestrzennych regionu?

M im o realizacji w iększości założeń, pow ołanie strefy na terenie w ojew ództw a łódzkiego nie w płynęło bezpośrednio na zm ianę sytuacji gospodarczej regionu. D om inujący charakter przem ysłu lekkiego został w niew ielkim stopniu zachwiany. Istniejący w poszczególnych podstrefach charakter produkcji znacznie odbiega od w ojew ódzkiego, w którym nadal dom inuje przem ysł lekki (odsetek firm włókienniczych i odzieżow ych w w ojew ództw ie wynosi 40% , a w w ybranych pow iatach średnio ponad 48% ). C oraz większe znaczenie m ają te działy produkcji, które w przeszłości usytuow ane były na odległych m iejscach rankingu.

Zgodnie z założeniam i, na terenie łódzkiego obszaru uprzyw ilejow anego rozw inęły się więc branże przem ysłow e preferow ane ze w zględu na chłonny rynek zbytu (produkcja urządzeń transportow ych - 3% respondentów , wyrobów

(13)

z gumy i tw orzyw sztucznych - 20% , działalność poligraficzna - 3%). Duże znaczenie m iała m ożliw ość w ykorzystania lokalnych surow ców (przem ysł budow lany - 13% i spożyw czy - 37%). R ozw inęły się rów nież branże będące nośnikam i postępu technologicznego - elektroniczna i optyczna, k tó rą prowadzi ok. 17% badanych firm (podczas gdy w strefie Euro-Park M ielec prawie dw ukrotnie w ięcej). Istnieje jednak duże praw dopodobieństw o, iż w przyszłości odsetek ten ulegnie zm ianie, ze względu na dość d użą pow ierzchnię strefy pozostałą do zagospodarow ania. Dalszy proces dyw ersyfikacji produkcji zależeć będzie od profilu w ykształconego w poszczególnych podstrefach oraz liczby i w ielkości przyszłych przedsiębiorstw .

Stosunkow o m ała liczba firm, które uzyskały zezw olenie na prow adzenie działalności, nie jest w stanie zm ienić struktury gospodarczej w ojew ództw a. P rzedsiębiorstw a te m ogą się jed n ak przyczynić do przyciągnięcia na tereny nie objęte strefą branży pokrew nych, a także szeroko rozum ianego sektora „usług dla producenta” , do których należą księgowość, porady praw ne, reklam a, bankow ość, ubezpieczenia oraz obsługa nieruchom ości. M im o iż na terenie łódzkiej strefy ekonom icznej nie powstały żadne zakłady usługow e6, zapotrzebow anie na nie wśród tutejszych firm je st stosunkow o duże. Prawie 90% badanych w 2002 r. firm, ze względu na odległe rynki zbytu i m iejsca zaopatrzenia w surow ce, korzysta z usług transportow ych. Ponad 70% przedsiębiorstw w ynajm uje agencje ochroniarskie, a aż 64% firm y rem ontow o- -budow lane. N ajm niejszym pow odzeniem cieszą się natom iast firm y doradcze (blisko 30% badanych przedsiębiorstw ), gdyż w iększość z nich na stałe zatrudnia fachow ych doradców (w yjątek stanowi doradztw o prawne). W rezultacie zw iększająca się liczba usługobiorców pozytyw nie w pływ a na rozwój szerokiej gamy usług św iadczonych przez przedsiębiorstw a zlokalizow ane na terenie całego regionu łódzkiego. Dzięki temu m odyfikacji ulegnie rów nież struktura zatrudnienia. W przypadku kolejnych zmian politycznych m oże to załagodzić drastyczne konsekw encje przem ian społeczno-gospodarczych, do jakich dochodziło w przeszłości. Proces ten wym aga jed n ak czasu, a przede wszystkim zachęt inw estycyjnych ze strony w ładz lokalnych.

R ów nie istotnym elem entem przekształceń przestarzałej struktury przem ysłow ej je st w prow adzenie do procesu produkcji now oczesnych rozw iązań technologicznych, które z jednej strony p ozw olą na oszczędność m ateriałów , surow ców i energii, a z drugiej zw iększą w ydajność i jakość. Prawie 90% badanych respondentów korzysta z now oczesnych rozwiązań technologicznych (głów nie je st to autom atyczna linia produkcyjna, kom putery i lokalna sieć kom puterow a). Niestety zaledw ie 1/3 badanych podm iotów gospodarczych udała się realizacja przedsięw zięć dotyczących badań

6 W ro k u 1999 na te re n ie stre fy m ieleck iej a ż 3 3 % w szy stk ich firm n a le ż a ło d o sek to ra u słu g o w eg o (M a d e ra 2 0 0 2 ).

(14)

naukow ych. Istniejący na terenie regionu łódzkiego silnie rozbudow any potencjał naukow o-badaw czy, nie je st odpow iednio w ykorzystyw any, a brak regionalnego centrum innowacji sprawia, że łódzkiem u obszarowi uprzyw ilejow anem u daleko jeszcze do parku technologicznego czy naukow ego.

Proporcjonalna do liczby działających na terenie strefy ekonom icznej przedsiębiorstw liczba zatrudnionych, nie w płynęła znacząco na zm niejszenie poziom u bezrobocia w w ojew ództw ie łódzkim . Pierw otne zam ierzenia stw orzenia 7 tys. m iejsc pracy zostały zrealizow ane jed y n ie w 26% (koniec roku 2002), co oznacza zaledw ie 47% zatrudnienia deklarow anego przez przedsiębiorstw a, które uzyskały zgodę na prow adzenie działalności gospodarczej. W czterech badanych podstrefach (K saw erow ie, Łodzi, T om aszow ie M azow ieckim i Zgierzu) założenia zrealizow ane zostały w mniej niż 50%. T ylko na terenie O zorkow a odsetek ten w yniósł niew iele ponad 70%. Bardzo trudno stw ierdzić, jaki odsetek zatrudnionych w strefie stan o w ią osoby bezrobotne z regionu łódzkiego. W iększość kadry kierow niczej i specjalistów pochodzi z okolic Łodzi. Znaczny odsetek firm prowadzi rów nież rekrutację w odległych regionach kraju: B ielsku-B iałej, Żarach, Przem yślu czy Poznaniu (ok. 34% badanych przedsiębiorstw ), a nawet za g r a n ic ą - w N iem czech (ponad 6% respondentów ). W wielu przypadkach obszar pochodzenia wyższych kadr pokryw a się z regionem , z którego w yw odzą się założyciele lub w łaściciele przedsiębiorstw . N ajczęstszym źródłem poboru kadry są firmy doradcze i ogłoszenia w środkach m asow ego przekazu (korzysta z nich odpow iednio 64 i 57% badanych podm iotów gospodarczych), a w 93% przypadków rekrutow ana jest ona poprzez w ojew ódzki i pow iatow e urzędy pracy, co teoretycznie sprzyja zatrudnianiu osób z regionu łódzkiego. Pomim o znikom ego odsetka osób zatrudnianych na staż i w ram ach prac interw encyjnych, stosow ane przez pracodaw ców sposoby naboru (niezależnie od relatyw nie niskiej liczby miejsc pracy na terenie strefy) w dużej mierze w pływ ają na sytuację lokalnych rynków pracy. O czyw isty je st fakt, iż pracow nicy wykonawczy nie s ą rekrutow ani z odległych regionów kraju czy z zagranicy, tak ja k dzieje się to w przypadku wyższej kadry i specjalistów . Dzięki temu osoby bezrobotne pochodzące z regionu łódzkiego, oprócz znalezienia pracy, m ają rów nież szansę podniesienia sw oich kw alifikacji. N atom iast zatrudnianie w ykw alifikow anych kadr spoza w ojew ództw a w dużym stopniu sprzyja koncentracji specjalistów z różnych dziedzin. Dzięki temu region łódzki ma szansę stać się bardziej konkurencyjny na krajow ym rynku pracy.

W celu uniknięcia ponow nego m asowego wzrostu bezrobocia, rząd polski postaw ił na rozwój małej i średniej przedsiębiorczości, dzięki której nie tylko rynek pracy, ale i asortym ent produkcji je st bardziej zróżnicow any i podlega stałym przem ianom . Potencjalnie najwyższe przyrosty zatrudnienia w tym sektorze pow odują, że

(15)

wspomaganie ich rozwoju zalicza się do zespołu instrumentów ograniczających bezrobocie (Kryńska 2002: 100).

W rezultacie zlokalizow ane na terenie strefy ekonom icznej firm y, to w większości przedsiębiorstw a bardzo małe, małe i średnie, skupiające praw ie 70% ogółu jed n o stek (w w ojew ództw ie niewiele ponad 53% ). Tylko nieco ponad 5%, to firm y duże, zatrudniające powyżej 250 pracow ników , podczas gdy na terenie regionu stanow ią one praw ie 1/3 podm iotów gospodarczych z branży przem ysłow ej. M inim alizuje to problem masowych zw olnień w przypadku zam knięcia części firm, co zdarzało się na początku okresu transform acji.

Pom im o usilnych starań w ładz w ojew ódzkich i lokalnych, zm ierzających do zw iększenia zatrudnienia na terenie regionu łódzkiego, stopa bezrobocia nadal utrzym uje się tu na w ysokim poziomie. Liczba m iejsc pracy stw orzonych na terenie LSSE je st niew ystarczająca i tylko w m inim alnym stopniu zaspokaja potrzeby lokalnej ludności (liczba bezrobotnych w regionie je s t ponad 50-krotnie w iększa aniżeli liczba m iejsc pracy w strefie). W rzeczyw istości szansą na zm niejszenie tego negatyw nego zjaw iska jest w zrost zatrudnienia w sektorach, które są niezbędne do praw idłow ego funkcjonow ania przedsiębiorstw strefow ych, przy budow ie zakładów , m odernizacji infrastruktury technicznej i drogow ej. P ojaw iają się rów nież inwestorzy, którzy zainteresow ani są kooperacją i rozw ijaniem własnych firm poza w ydzielonym obszarem .

Jednym z w ażniejszych elem entów restrukturyzacji regionu łódzkiego, w ynikającym z celów pow ołania ŁSSE, je st przyciągniecie na teren w ojew ództw a strategicznych przedsiębiorców krajow ych i zagranicznych, inw estujących duży kapitał oraz m ających szerokie horyzonty kooperacyjne: Zagraniczne inwestycje kapitałowe stanowią bardzo pożądaną formę dopływu kapitału zagranicznego do gospodarki regionu. Kapitałowi towarzyszą bowiem dodatkowe elementy bardzo ważne dla rozwoju gospodarczego: transfer technologii „know - how”, metod zarządzania oraz dostęp do zagranicznych rynków. Inwestycje zagraniczne odgrywają również ważną rolę w procesie integracji z gospodarką światową i mają duży wpływ na tworzenie intersieciowych powiązań przedsiębiorstw działających w kraju i regionie (Instrumentypobudzania konkurencyjności... 1997: 53).

Jak w skazują dośw iadczenia zachodnie, pow yższe inw estycje s ą w wielu przypadkach im pulsem do rozwoju regionu, przyciągającym inne firm y i przyczyniającym się do aktyw izacji już istniejących. W p ływ ają one rów nież na pow stanie wielu m ałych i średnich przedsiębiorstw wysokiej technologii, kooperujących z dużymi firmami i korzystających z usług instytucji reprezentujących działalność innowacyjną.

Na terenie Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonom icznej zlokalizow ało sw oją działalność ok. 20 podm iotów gospodarczych reprezentujących kapitał krajow y i

10 przedsiębiorstw z kapitałem zagranicznym , którego zaangażow anie ze względu na niew ielkie jeszcze m ożliwości kapitału rodzim ego ma istotne znaczenie w procesie przem ian restrukturyzacyjnych. P odobnie ja k na terenie

(16)

całego kraju, znaczny odsetek firm z kapitałem zagranicznym ma kapitał niemiecki (15% ), włoski (6% ) i holenderski (5% ). S truktura ta je s t jednak odm ienna od istniejącej na terenie pozostałych stref ekonom icznych, gdzie udziały krajow e stanow ią zaledw ie 38% , a najw iększe udziały zagraniczne należą do USA (15% ), Niem iec (12% ) i Japonii (10% ). Niestety, na terenie Ł SSE poddane badaniu firmy reprezentujące wyłącznie m ajątek obcy stanow ią zaledw ie 7% ogółu. Pozostałe przedsiębiorstw a z udziałem kapitału zagranicznego, w m niejszym lub w iększym stopniu sk up iają rów nież majątek rodzim y (na terenie polskich specjalnych stref ekonom icznych zakłady takie stanow ią ponad 63% ogółu). Tak niski odsetek przedsiębiorstw z kapitałem zagranicznym (nie tylko w SSE, ale rów nież na terenie całego regionu łódzkiego), wiąże się w dużej mierze z przeciętnym i w skali Polski warunkam i. Ulgi inw estycyjne nie są w stanie przyciągnąć strategicznych dla w ojew ództw a inw estorów zagranicznych, którzy w iększą uwagę zw racają nie na finanse, ale na d o godną sieć połączeń kom unikacyjnych (lotniska), rozw iniętą bazę hotelow ą i turystyczną, spraw ny system innow acyjny i wysoko w y specjalizow aną kadrę. D odatkow ym utrudnieniem je st negatyw ny stosunek rodzim ych firm do procesów globalizacji. T raktują one bowiem napływ obcego kapitału jak o zagrożenie dla ich funkcjonow ania i wytwarzanych przez nie produktów . Na skutek licznych protestów w iele firm zagranicznych zrezygnow ało z lokalizacji sw oich zakładów na terenie ŁSSE.

Ze względu na dość krótki okres funkcjonow ania strefy, nakłady poniesione na inw estycje stanow ią zaledw ie 62% planow anych (ponad 15-krotny wzrost nakładów w latach 2 0 0 0-2002 odnotow any został tylko w O zorkow ie). Duże dysproporcje w ynikają niew ątpliw ie ze zróżnicow anego poziom u rozwoju poszczególnych podstref, będąc wynikiem różnic w liczbie firm, które rozpoczęły w nich działalność lub prace inw estycyjne, a co za tym idzie w zagospodarow aniu terenu. Podobne przyczyny spraw iają, że rów nież struktura wartości produkcji docelow ej badanych przedsiębiorstw je s t zachw iana i trudno j ą ocenić.

Pozyskanie zagranicznych i krajow ych przedsiębiorców w iąże się nie tylko z napływ em dużego kapitału, ale w znacznej m ierze przyczynia się do naw iązyw ania więzi kooperacyjnych, które w przyszłości m ogą być istotne nie tylko dla obszaru strefy ekonom icznej. Z przeprow adzonych w 2002 r. badań wynika, iż najczęstszym m iejscem pochodzenia surow ców i półfabrykatów jest w 90% badanych podm iotów zagranica. Partneram i ŁSSE są głów nie państwa Europy Zachodniej, zw iązane przede wszystkim z obszarem pochodzenia części kapitału czy też najw iększego udziałowcy. Eksport w ytw orzonych na terenie strefy produktów skierow any je st praktycznie do w iększości krajów europejskich, a także Azji. Obok rynków zagranicznych, przedsiębiorcy często w skazyw ali też na obszar Polski. Ze względu na centralne położenie regionu łódzkiego w kraju, badani respondenci jak o rynki zbytu i regiony im portowe (kolejno w 100% i 87% ) wybierali m iejscowości położone na terenie całego

(17)

kraju. Dużym zainteresow aniem wśród inw estorów cieszyły się rów nież zachodnie regiony Polski (w ojew ództw a w ielkopolskie, dolnośląskie i gorzow skie), w ojew ództw a podlaskie i podkarpackie oraz obszar m etropolitarny. Rynek zbytu w regionie łódzkim m a natom iast zaledw ie 27% ankietow anych przedsiębiorstw , choć ponad 50% zaopatruje się tutaj w surow ce i półfabrykaty (głów nie w Błaszkach, w okolicach Łodzi i O zorkow a).

Pom im o w cześniejszych zapewnień, pow iązania kooperacyjne firm działających na terenie strefy w niew ielkim stopniu w p ły w ają na aktyw izację gospodarczą przedsiębiorstw produkcyjnych zarejestrow anych na terenie w ojew ództw a łódzkiego. W iększość przedsiębiorców nastaw ionych jest na m aksym alny zysk i z tego powodu w ybiera duże rynki zbytu, nierzadko zlokalizow ane tysiące kilom etrów od granic Polski. B ardzo często kooperanci zlokalizow ani są w regionach kraju, z których pochodzą główni udziałowcy. Jedyną szansą na zm iany jest rozszerzenie kooperacji, na które decyduje się jed n ak zaledw ie 47% przedsiębiorstw (w tym podjęcie w spółpracy z firm am i

zlokalizow anym i na terenie ŁSSE deklaruje tylko 13%).

Na terenie ŁSSE w niew ielkim stopniu wystąpił „efekt enklaw y”, który wynika głów nie z niedoboru firm działających w podobnych branżach przem ysłow ych, z braku niezbędnych do procesu produkcji surow ców i półfabrykatów , a także z niekonkurencyjności cenow ej regionu (na którą w skazało ok. 7% respondentów ).

W przeciw ieństw ie do stref zlokalizow anych w innych regionach kraju negatyw ne efekty funkcjonow ania obszarów uprzyw ilejow anych (substytucja, w zajem ne w ypieranie się przedsiębiorstw , czy też „bieg jało w y ”) zostały praktycznie w yelim inow ane bądź w obecnym stadium rozw oju strefy są niezauw ażalne.

W iększość firm zlokalizow anych na terenie łódzkiej strefy ekonom icznej je st przedsiębiorstw am i nowym i, a nie tak, jak np. w przypadku strefy m ieleckiej, gdzie efekt substytucji widoczny jest na szeroką skalę, pow stałym i na skutek likw idacji części lub całości działalności gospodarczej na jedn ym obszarze i przeniesienia jej na terytorium obszaru uprzyw ilejow anego.

Jeszcze trudniej w ychw ycić efekt „biegu jało w eg o ”,

a więc sytuacji, kiedy wzrost aktywności gospodarczej i popytu na pracę generowanego przez firmę nastąpiłyby niezależnie od istnienia strefy. Innymi słowy chodzi o to, że powołanie strefy niekiedy nie miało rzeczywistego wpływu na decyzje lokalizacyjne przedsiębiorstw, które w charakterze dodatkowego bonusa otrzymały możliwość korzystania z przywilejów (Kryńska 2000: 175).

M im o iż żadne z badanych przedsiębiorstw nie prow adziło działalności na terenie objętym strefą przed jej pow ołaniem , dw a z nich działające nieopodal obszarów uprzyw ilejow anych, ze względów czysto ekonom icznych (ulgi w podatku) uruchom iły zakłady produkcyjne w łaśnie na jej terenie. Bardzo trudno

(18)

jednak ocenić, ja k i m iało to wpływ na produkcję i zatrudnienie w pierw otnych zakładach.

Zc względu na dość krótki okres działalności niem ożliw y do w ychw ycenia jest rów nież efekt w ypierania, występujący wów czas, gdy pom oc finansow a udzielana podm iotom w strefach daje im taką przew agę konkurencyjną, która pozw ala na w yparcie z rynku przedsiębiorstw zajm ujących się podobną d ziałalnością gospodarczą.

Ł ódzka Specjalna Strefa Ekonom iczna zajm uje dość d o b rą pozycję w rankingu polskich stref ekonom icznych pod względem średniego rocznego tem pa w zrostu wartości nakładów inw estycyjnych (m iejsce 4). N ieco inaczej sytuacja przedstaw ia się, jeśli chodzi o średnioroczne tem po wzrostu zatrudnienia (m iejsce 11), co wiąże się niew ątpliw ie z niew ielkim wzrostem liczby w ydanych zezw oleń w latach 2 0 0 0-2002 (13 m iejsce). S trefa łódzka z pew nością nie pow tórzy sukcesu strefy Shannon, która funkcjonuje od 1959 r. i przyniosła w ym ierne korzyści całej Irlandii. Dalszy rozwój należałoby oprzeć na dośw iadczeniu innych krajów Europy Ś rodkow o-w schodniej, Czech i W ęgier, gdzie specjalne obszary przem ysłow e tworzone są zgodnie z wymogami unijnym i. Strefy te stają się terenam i o wzmożonej aktyw ności gospodarczej w ram ach realizacji program ów rozwoju regionalnego i m ogą w ykorzystyw ać fundusze strukturalne przeznaczone właśnie na rozwój regionalny.

N iezależnie jed n ak od uzyskiw anych w skali całego kraju wyników , Łódzka Specjalna S trefa Ekonom iczna jest wśród przedsiębiorców działających na jej terenie oceniana dość pozytyw nie. Dla w iększości respondentów (97% ) jed y n ą trudnością zw iązaną z funkcjonow aniem przedsiębiorstw a na terenie tego obszaru uprzyw ilejow anego s ą niejasne i zbyt często zm ieniane przepisy prawne w ynikające z polityki prow adzonej przez Unię Europejską. Pow yższy aspekt ma więc w ym iar ogólnokrajow y. Problem em dotyczącym strefy łódzkiej je s t uboga infrastruktura techniczna na terenie poszczególnych po d stref (w skazało na to blisko 27% badanych).

Przyszłość polskich specjalnych stref ekonom icznych (w tym strefy łódzkiej) stoi jed n ak pod znakiem zapytania. Ze względu na niezgodności z dokum entam i m iędzynarodow ym i uznawanym i przez Unię E uropejską (układem podpisanym ze Ś w iatow ą O rganizacją Handlu (W TO )7 oraz „U kładem E uropejskim ” ustanaw iającym stow arzyszenie m iędzy R zeczpospolitą P o lsk ą a W spólnotam i E uropejskim i i Państw am i C złonkow skim i), krytykę państw unijnych i liczne protesty (przede w szystkim przedsiębiorców działających poza strefą) założenia funkcjonow ania polskich stref ekonom icznych system atycznie dostosow yw ane są do w ym ogów unijnych. Zgodnie z Ustawą z dnia 3 0 czerw ca 2000 roku o w arunkach dopuszczalności i nadzorow aniu po m ocy pu b liczn ej dla przedsiębiorców oraz z Rozporządzeniem Rady M inistrów z dnia 20 lutego 2001

' M a rra k e s z d n ia 15 k w ie tn ia 1994 r. (D zU , 1995, nr 98 , poz. 4 8 3 ; poz. 4 8 4 ; D zU , 1996, n r 9 , p o z 54- nr 32 , p o z. 143; D zU , 1998, n r 4 3 , poz. 195).

(19)

w spraw ie po m ocy regionalnej dla przedsiębiorców na pom oc państw a m ogą liczyć jed y n ie przedsiębiorstw a:

> gdy w regionie oddziaływ ania strefy poziom bezrobocia je st bardzo wysoki i w ynosi co najm niej 150% średniej krajow ej z ostatnich trzech lat,

> gdy produkt krajow y brutto przypadający na jed n eg o m ieszkańca regionu, w którym zlokalizow ana jest strefa, jest co najm niej o 25% niższy aniżeli w skaźnik krajow y z trzech ostatnich lat,

> kiedy w regionie w ystępują problem y zw iązane z koniecznością restrukturyzacji daw nych okręgów przem ysłow ych, ze struk turaln ą recesją oraz d egradacją społeczną,

> nie prow adzące działalności gospodarczej zw iązanej z branżą w łókienniczą, p rodukcją tworzyw sztucznych oraz przem ysłu stalow ego.

O statecznie Polska i Unia porozum iały się w w iększości spornych kwestii dotyczących stref ekonom icznych. Firmy małe i średnie będą korzystać z obecnych przyw ilejów do roku 2011. Duże firmy (zatrudniające powyżej 250 pracow ników i osiągające obroty powyżej 50 min euro rocznie), których działalność bezpośrednio w pływ a na warunki konkurencji w ram ach Jednolitego Rynku, będą m usiały w m om encie w ejścia Polski do Unii Europejskiej zrezygnow ać z ulg o wartości większej aniżeli w yznaczony przez Unię górny pułap (m aksym alny pułap pom ocy publicznej - 50% wartości inwestycji). W yjątkiem są duże firm y, które rozpoczęły działalność przed końcem 2000 r. D la nich m aksym alny pułap pom ocy będzie wynosił naw et do 75% wartości poniesionych inw estycji. W edług Unii Europejskiej taka zm iana zagw arantuje firm om korzystającym z pom ocy, bezpieczeństw o praw ne po przystąpieniu Polski do UE. W przeciw nym razie groziłoby to u tratą szansy na uzyskanie innej pom ocy w przyszłości, m. in. pomocy regionalnej w przypadku nowych w ydatków inw estycyjnych, na zw iększenie zatrudnienia lub n a badania i rozwój. Strefy ekonom iczne zlokalizow ane na terenie Polski nie zginą z mapy gospodarczej kraju aż do roku 2017 (okresu końcow ego działalności obszarów uprzyw ilejow anych).

LITERATURA

Bagdziński S., Kosiedowski W., Marszałkowska M., 1995, Ekonomiczni' założenia roz.woju i restrukturyzacji regionu w warunkach transformacji systemowej, [w:] S. Bagdziński, W. Maik, A. Potoczek (red.), Polityka rozwoju regionalnego i lokalnego w okresie transformacji systemowej, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń.

Bagdziński S., Maik W., 1995, Uwarunkowania polityki regionalnej i przestrzennej w okresie transformacji systemowej, [w:] S. Bagdziński, W. Maik, A. Potoczek

(20)

(red.), Polityka rozwoju regionalnego i lokalnego w okresie transformacji systemowej, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń.

Bielecki J., 2002, Ulgi mniejsze, ale poz,ostaną, „Rzeczpospolita”, 20 maja. Boroń M., 1998, Małopolski rynek inwestycyjny, nr 6, Poznań.

Durski A., 1988, Strefy uprzywilejowane w gospodarce Światowej, „Sprawy Międzynarodowe”, nr 10.

Dziemianowicz W, i in., 2000, Wspieranie przedsiębiorczości przez samorząd terytorialny, Polska Fundacja Promocji i Rozwoju Małych i Średnich Przedsiębiorstw, Warszawa.

Gilowska Z., Gorzelak G., Jałowiecki B., Sobczak K„ 1998, Kierunki polityki regionalnej Polski, Europejski Instytut Rozwoju Regionalnego i Lokalnego, Warszawa.

Głuszczak Z., 2000, SSE w Polsce z.e szczególnym uwzględnieniem strefy łódzkiej, [w: ] A. Jewtuchowicz (red.), Strategiczne problemy rozwoju miast i regionów. Zakład Ekonomii Regionalnej i Ochrony Środowiska UŁ, Łódź.

Instrumenty pobudzania konkurencyjności oraz instrumenty pomocy publicznej, 1997, Zespół Zadaniowy ds. Polityki Strukturalnej w Polsce, Warszawa.

Kopaliński W., 1989, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa.

Korenik S„ 1998, Uwarunkowania ekonomiczne tworzenia specjalnych stref ekonomicznych, [w:] M. Obrębalski, Gospodarka lokalna w teorii i praktyce, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Wrocław.

Kryńska E. (red.), 2000, Polskie Specjalne Strefy Ekonomiczne - zamierzenia i efekty. Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.

Kryńska E. (red.), 2002, Wpływ ŁSSE na rynki pracy, Studia i monografie nr 7, Kolegium Wydawnicze Społecznej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania, Łódź.

Lasok D., 1995, Zarys prawa Unii Europejskiej, TNOiK, Toruń.

Liszewski S. (red.), 2002, Zarys monografii województwa łódzkiego, ŁTN, Łódź.

Łuczak J., 2001-2002, Niektóre problemy polityki gospodarczej okresu transformacji, [w:] L. W. Zacher (red.), Transformacje, nr 27-34, Fundacja Edukacyjna „Transformacje”, Warszawa.

Madera P., 2002, Zagospodarowanie i funkcje Specjalnej Strefy Ekonomicznej w Mielcu [maszynopis, UŁ], Łódź.

Marczyńska-Witczak E., Piech M., 1998, Potencjał przemysłowy i jego przemiany w okresie transformacji gospodarczej, [w:] A. Werwicki (red.), Transformacja społeczno-ekonomiczna Polski Środkowej, UŁ, Łódź.

Międzynarodowa współpraca regionów, 1997, Zespół Zadaniowy ds. Polityki Strukturalnej w Polsce, Warszawa.

Koncepcja tworzenia i funkcjonowania SSE w Polsce, 1997, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa.

Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego, 1998, Warszawa.

Ofiarska M., 2000, Specjalne strefy ekonomiczne w Polsce: zagadnienia publicznoprawne, Wyd. Nauk. US, Szczecin.

(21)

Porozumienie ustanawiające Światową Organizację Handlu z dnia 15 kwietnia 1994, DzU, 1995, nr 98, poz. 483 i 484.

Sowiński R„ 1998, SSE jako instrument gospodarowania przestrzenią Polski, [w:| J. Parysek, H. Rogacki (red.), Przemiany społeczno-gospodarcze Polski w latach 90-tych, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.

Układ Europejski ustanawiający stowarzyszenie między Rzeczpospolitą Polską, z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi z drugiej strony (DzU, 1992, nr 60, poz. 302).

Agnieszka Kocińska

SPATIAL DEVELOPMENT AND FUNCTIONING OF THE SPECIAL ECONOMIC ZONE OF ŁÓDŹ IN 1997-2002

Following the West-European experiences, since the early 1990s special economic zones have been established in Poland to facilitate socio-economic transformation and enhance regional development. One of them was created in Łódź voivodship in 1997. The aim of this paper was to analyze its functioning and realization of goals five years after its establishment, taking into consideration social, economic and spatial aspects. The special economic zone of Łódź has been compared to some other areas of this kind, in particular to Euro-Park at Mielec, considered as a model example. Attention has been also given to the attitude of the government of Poland and other EU countries toward giving special economic status to certain areas, which is of great importance for the future development of economic zones.

Accurate assessment of special economic zones seems to be rather difficult because of the short time of their operation. Their influence on regional economies will be more easily measurable at the end of the period for which they were created.

mgr Agnieszka Kocińska Katedra Gospodarki Przestrzennej i Planowania Przestrzennego UŁ

Cytaty

Powiązane dokumenty

nów na temat kwestii społecznych i polityki społecznej mają, w epoce nasilającej się glo- balizacji, znaczenie także dla Europejczyków, a zatem i Polaków. W numerze

Zast¹pienie p³ytkowodnej asocjacji skamienia³oœci œladowych (por. 3A) przez asocjacjê g³êbokowodn¹ (por. 3B) wskazuje na pog³êbienie siê zbiornika w skali regionalnej, zwi¹zane

Variation in the total number of sperm with progressive motility in the ejaculate is determined by breed, individual variation between boars, and individual variation in

Small and medium-sized enterprises in Poland are a group of businesses, which plays a key role in the development of the national economy.. With a broad spectrum

Wizerunek miasta turystycznego staje się atrakcyjny w opinii odbiorców, gdy jest rozwijany jego potencjał turystyczny, a to z kolei wymaga przy- gotowania strategii oraz

Pókim ciebie nie znała, byłam na s´wiebodzie, A tys´ mnie ułowił jako rybke˛ w wodzie.. Czemu nie? W wersji mazu- rowej płocha Anusien´ka hopka równie ochoczo, jakby hasała

W okresie tworzenia podstaw ustrojowych odradzającego się państwa polskiego oprócz Dubanowicza aktywny był również inny przedstawiciel nauki prawa publicznego na

Pisząc o inteligencji Autorka przywołuje koncepcję inteligencji wielorakich Howarda Gardnera, która również „koreluje z tematem pracy” (s. To, co jest znaczące dla niej w