• Nie Znaleziono Wyników

Współpraca PZPR i SED w latach 1948-1979

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Współpraca PZPR i SED w latach 1948-1979"

Copied!
20
0
0

Pełen tekst

(1)

HIERONIM SZCZEGOŁA WIESŁAW HŁADKIEWICZ

WSPOŁPRACA PZPR I SED W LATACH 1948-1979

l. PRAGENEZA WSPOŁPRACY

Tradycje współpracy komunistów polskich i niemieckich da-

tują się od lat trzydziestych XIX wieku'. Szczególnego znaczenia

nabrały po I wojnie światowej'. W ścisłym współdziałaniu utwo- rzono w 1918 r. KPRP i KPD. Róża Luksemburg i Leon Jogiches- -Tyszka- członkowie Centrali KPD byli jednocześnie czołowymi działaczami rewolucyjnej awangardy proletariatu polskiego. Ści­

słe kontakty z członkami KPD utrzymywał Jvlian Marchlewski.

Ożywioną działalność polityczną prow!ldzili członkowie obu partii na forum Międzynarodówki Komunistycznej. W latach II wojny

światowej komuniści polscy i niemieccy czynnie uczestniczyli w antyfaszystowskim ruchu oporu-'. Na terenie Związku Radziec- kiego ścisłe kontakty łączyły także Związek Patriotów Polskich i Komitet Narodowy "Wolne Niemcy".

Niemieccy antyfaszyści powrócili 'u boku Armii Czerwonej, ja- ko pelnornocnicy "Wolnych Niemiec" oraz na zlecenie kierownic- twa partyjnego KPD do wyzwolonej d;jczyzny. KC KPD w apelu z 11 VI 1945 r. zawarł trzy żądania w sprawach polityki zagranicz- nej. Brzmialy one następuiąco: "Nigdy więcej podżegania i nie-

nawiści wobec Związku Radzieckiego( ... ) Pokojowa i dobrosąsiedz­

ka· koegzystencja z innym[ narodami. Zdecydowane zerwanie z po-

' Źob. szerzej na ten temat: H. G e m k o w, Wierni przyjaciele- dob-rzy

sąsiedzi. Wspólne tradycje niemieckiego i polskiego rewolucyjneoo ruchu robotniczego. Warszawa 1977, s. 11-43.

Tamże, s. 44-78.

' Tamż~s. 79-105.

(2)

64 Hieroniln Szczegóła , Wiesław Hładkiewicz f

·--~---~--- .~---~ --- ---·- ·-M--

lityką agresji i przemocy w stosunku do innych narodów, polityk<:{

podbojów i rabunków ( ... ) Uznanie obowiązku odszkodovvania za

'

'

szkody wyrządzone innym narodom w następstwie a~resji hitle- rowskiej"'4.

Podczas obrad pierwszej konferencji funkcjonariuszy KPD •

z rejonu Wielkiego Berlina, 25 czerwca 1945 . r. Walter 1 J lbricht

oznaimił upadek nazizmu w Niemczech i powstanie no\vei l?olski ,

pa~stwa ludowo-demokratycznego . "My antyfaszyści móvvił

W. Ulbricht jeste~my przekonani, ze tradycyjna n~ena\viść do Polski, jaką od stuleci rozwijała pruska reakcja ( ... ) okryła nasz

naród głęboką hańbą vv oczach całego światA . .Jest tedy naszvm pierwszym obowiązkiem, aby skończyć w naszych szeregach z wszelkimi tendencjami i nastrójami nienawiści względ em hq-

rodu polskiego;'' . ,

.

KPD przedstawiła jednocześnie swoje stanowisko wobec po-

.

stanovvień układu poczdamsk.iego, a w szczególności posta11owień . dotyczących niemiecko-polskiej gra· nicy na Odrze i~ ys j e . " Gdy

pytają nas · mówił Walter Ulbricht 5 VIII 1945 r. w \Vejrnarze - jak ustosunko-vvujecie się wy, komuniści, do odstąpienia daw~

nych terenó-vv nien~jeckich i przyłączenia ich do de1nokratycznej republiki polskiej odp. owiadamy: tereny te przegrał Hitler i im _ - perializm niemiecki" 6 Akceptacja przez KPD, a później SĘD po .. ~·

stanowień. układu poczdamskiego vv sprawie granicy zach. odnie~

Polski i Niemiec oraz uregulow · any transfer ludności n · ien 1ieckiej

z Polski należały do na,jvvażniejszych warunków nawiązan ja \Vza -

jemnych stosunków n1iędzy PZPR i SED.

Wiele uwagi poświęcała problemowi niemieckiemu PPR 7 're- rnat ten był szczegóło-vvo dy?kutowany ha kolejnych posiedzeniach KC PPR oraz Biura Politycznego, a podjęte uch-vvały vv tei spra --

\vie znalazły wyraz \V przemówieniach · .prezydenta KRN B . Bie- ruta oraz sekretarza generalnego PPR W. G. omułk i. !'la czołov1e

••

4 Revolutionare deutsche Parteiprogramme. Berlin 1967 , s. 194 , 198. Cyt.

za: II. G e ~m k .o w, op. cit., s. 105 106. ·

5 Polen, Deutschland und die Oder-N. eisse-Gren z e. Dokunte ntazi on zur

Zeitgeschichte. Berlin 1959 , Bd l , s. 77--78.

6 Zob.: " Forum' · ' 2 VIII 1979.

7 \V. T. Kowa l ski, FoLityka zagraniczna RP 1944 1947 . W arszawa

19 71' s . 31 7 3 . 21. ·'

(3)

Współpraca PZPR i SED 65

' .

miejsce w tych wystąpieniach wysunięta została sprawa uznania zachodnich granic Folski oraz problem ocl1rony państwa polskiego prz e d ponowną ' agresją niemiecką. K \ve s tie te o baj politycy wią- . zali ściśle z polityką · europejską w okresie przechodzenia od stanu

wojny do okresu pokojowej stabilizacji stosunków między pań­

s twami. Polityc.zne zaś i gospodarcze przejęcie Ziem Zachodnich

PPl~ uznała za główny warunek istnienia narodu polskiego.

14 X 1946 r. podczas II Zjazdu Przemysłowego Ziem Odzyska- nych, przedsta~iono ogólne vvytyczne polityki polskiej dotyczą­

cej sprawy rozwiązania problemu niemieckiego · po zakończeniu

.

wojny. Zabierając głos sekretarz generalny PPR oświadczył, że

Polsce obce je st uczucie zemsty , że Fols ka nie popierała nigdy

zr o dzonych na zachodzie Europy planów unicestwienia narodu niemieckiego. Zdaniem W. Gornułki cały problem niemiecki spro-

wadzał się do uczynienia z Niemiec państwa pokoju 8 . za pierwszy

· i najvvażniejszy wa runek uznała PPR "Zagadnienie zdemokraty -

..

zow a n i a N ie m iec ( .... ) zniszczenia do ostatka i deologii h i tlerowsk iej, zabicia w narodzi e niemieckim odwiecznego ducha wojny, agresj i

i podbojów' ' 9

W . Gornułka podkreślał dobitnie , iż nie \vystarczy 1nówi ć

\V N i e mczech o pokoju, że trzeb a do wieść c zynam i s zczerości tych intencji, zaś · "pierwszym warunk~em do tego je ~ t wyrzeczenie się

przez nich (tj. przez Niemców W. H.) · . pretensji do ·· naszych · Zi e m Odzyskanych" 10 i da le j: "Każdy myślący człowi e k rozutnie ' ,

że ani Niem :ec nje można wykreślić z m apy Europy, ani nie moż­

na przekreślić narodu . n ie mieckiego" 11

Nawiązanie oficjalnych s tosunków SED z PPR • zapqczątkował

II Zjazd SED we wrześniu 1947 r ., w którym uczestniczyło dzie-

s ięć partii ko1nun ist ycznych i robotniczych, jnne natom iast zapew-

0}

nlły o sw ojej so lidarności z programem SED w listach z pezdro- wieni-ami. KC PPR podkr lił w swoim liście, że obrana przez SEp

'

--·-~·~·--~--

8 " Rzeczp ospolit a " 16 X 1946.

9 T amże .

10 Tam że .

11 Tamże.

5 - PRL- NRD

••

..

. , . ... .... .. ... . . .

,

. ' . . . . . .

(4)

66 Hieronim Szczegóła, Wiesław Hładkiewicz

droga doprowadzi do odzyskania zaufania narodów Europy".

W przemówieniu końcowym Wilhelm Pieck, dziękując za dowody

solidarności ze str.ony bratnich partii stwierdził m. in., iż: "uś­

wiadomiły nam, że już nie jesteśmy osamotnieni, lecz należymy

znów do wielkiego braterskiego związku socjalistycznego ruchu robotniczego"".

2. PIERWSZY ETAP WSPOŁPRACY (1948- 1956)

Wzajemne kontakty między SED i PPR pozostawały w ścisłej zależności z rozwojem współżycia pomiędzy narodem polskim a ówczesną ludnością radzieckiej_ strefy okupacyjnej Niemiec. Na XII Sesji w lipcu 1948 r. KC SED wezwał swoich członków do

przeciwdziałania wszelkim przejawom nacjonalistycznym i anty- radzieckim oraz wyjaśniania słuszności granicy na Odrze i Nysie a także przyjażni i więzi ideowej z narodem polskim". Nie było

to łatwe zadanie do realizacji, musiano przezwyciężać wiele mitów i uprzedzeń zakodowanych głęboko w świadomości obywateli ot.u narodów".

Powyższe zadanie obrało za cel swojej działalności powstałe

19 VIII 1948 r., z inicjatywy SED, Towarzystwo im. Hellmutha von Gerlacha. Przewodniczącym wybrano prof. Johannesa Straus- sa, a sekretarzem generalnym został Karl Wlach". Należy pod-

kreślić w tym miejscu, że rozmowy na temat utworzenia Towa- rzystwa SED podjęła już 23 IX' 1947 r. w czasie spotkania szefa Polskiej Misji Wojskowej w Berlinie, Jakuba Prawina, oraz kie- rownika Wydziału Pracy i Informacji tejże Misji, Huberta Mellera, z Franzem Dachlemem, Otto Grotewohlem, Wilhelmem Pieckiem i Walterem Ulbrichtem"- Towarzystwo to krzewiło wśród obywa- teli NRD wiedzę o. historii państwa i narodu polskiego poprzez organizowanie imprez kulturalnych, odczytów, wystaw, filmów

" Protokoll der VeThandlungen des 2. Parte'itages deT ·Sozialistischen

EinheitspaTtei Deutschlands 20. bis. 24. Septernber 1947. Berlin 1947, s. 232-233.

11 Tamże, s. 518.

" H. G e m k o w, op. cit., s. 110-11'1.

" E. M ę c l e w ski, Niemcy w Europie. Warszawa 1974, s. 94- 95: '" H. G e m k o w, op. cit., s. 112.

17 Zob.: "Forum" 2 VUI 1979. Przedruk artykułu C. H i.i b ner, zamiesz- c";onego w "Zeitschrift fur Gęschichtswissenschaft" 1979, nr 5.

(5)

Współpraca PZPR i SED 67

oraz gościnnych występów polskich artystów. Służył tym inicja- tywom miesięcznik "Blick nach Polen" ("Spojrzenie na rzeczy-

wistość").

Jednym z prekursorów oraz gorących orędowników przyjaźni

narodów polskiego i niemieckiego był Wilhelm Pieck, czołowy

nrzywódca KPD oraz współtwórca Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności. Pieck i ak o pierwszy działacz polityczny lewicy niemieckiej, odwiedził Polskę w dniach 13-20 IX 1948 r. Do Folski miał szczególny sentyment. Znał osobiście wielu działaczy

robotniczych. a spośród nich za naiwiernieiszych uważał Juliana Marchlewskiego i Leona Jogichesa-Tyszke. Powiedział o nich kie-

nvś: .. iacyż byli oni mężni! Nigdy na Polakach się nie zawio-

dłem"18.

W październiku l 948 r. przybyła do Warszawy delegacja SED.

W jej skład wchodzili: Walter Ulbricht (przewodniczący delegacji), Rruno Leuschner . .Josef Orloop i Willi Stoph". Delegacja nawią­

zała pierwsze oficjalne stosunki z PPR i. przeprowadziła rozmowy na temat wymiany gospodarczej. Walter Ulbricht powiedział wów-

czas: "Jeśli naród niemiecki chce nawiązać dobrosąsiedzkie sto-

sunki z ludowo-demokratyczną Polską, musi zdecydowanie zerwać 7 f::1talnymi, nacjonalistycznymi, antypolskimi i antyradzieckimi tradyciami ( ... ) przede wszystkim uznać granicę na Odrze i Nysie za granicę pokoju ( ... ) pragniemy szczerze wytworzyć nowy, przy- jazny stosunek do narodu polskiego"".

I Konferencja Partyina SED, odbyta w końcu stycznia 1949 r,

wyraźnie potwierdziła znaczenie kontaktów międzynarodowych

z siłami pokoju i postępu. Uczestniczący w obradach nrzedstawi- ciel PZPR swoie przemówienie rozpoczął od podkreślenia faktu istnienia dwóch nurtów klasowych w Niemczech. Wspomniał tak-

że o rewolucyinych tradycjach świadomych klasowo robotników no obu stronach granicy na Odrze i. Nysie: ,.Tradycje internacjo- nalistyczne ułatwiają polskiej klasie robotniczej zaiecie właści­

wego, ~arksistowskiego stanowiska odnośnie stosunków polsko-

18 M. P o d k o wińsk i, Moje spotkania z NRD. Warszawa 1977, s. 31.

19 H. G e m k o w, op. ci·t., s. 111.

" Polska - NRD. Materiały i dokumęnty. Opracowali J. Sulek i M, TQ-

mala. Warszawa 1970, s. 18.

5*

(6)

68 Hieronim Szczegóła, Wiesław Hładkiewicz

- - - - -- - - -- - - - -- - - - -- - -

-niemieckich"'~. Wyraził pogląd, że polityka internacjonalizmu pro- letariackiego SED stwarza: "konieczne ·warunki do rozwinięcia

nowych, dobrosąsiedzkich stosunków i szerokiej wymiany gospo- darczej"".

Utworzenie 7 października 1949 r. Niemieckiej Republiki De- mokratycznej stanowiło punkt zwrotny w historii narodu niemiec- kiego i wywarło szczególny wpływ na rozwój stosunków polsko- -niemieckich, było także wydarzeniem na skalę międzynarodową".

Powstało sócjalistyczne państwo robotników i chłopów, państwo, które obrało za cel swojej strategii politycznej kultywowanie tra- dycji walki o pokój, demokrację oraz przyjaźń między naroda- mi". Prezydentem NRD został wybrany Wilhelm Pieck, towarzysz

walki Karola Liebknechta, Róży Luksemburg, Leona Jogichesa- -Tyszki oraz Ernsta Thalmanna. W_ Pieck był gorliwym orędow­

nikiem przyjaźni niemiecko-polskiej. "Z bardzo ciężkim sercem - oświadczył l IX 1949 r. w Warszawie na kongresie zjednocze- niowym polskich związków bojowników o wolność i demokrację

- przychodzi mi jako Niemcowi przema\viać do Was, zwłaszcza

w dniu dzisiejszym. Lecz teraz powstają nowe Niemcy, które chcą żyć w pokoju i przyjążni z narodem polskim"". -

W dniu powołania do życia NRD, przewodniczący Rady Lu- dowej, Wilhelm Pieck, wygłosprzemówienie programowe, w któ- rym stwierdził: "Oświadczamy z całą jasnością, że uważamy gra-

nicę na Odrże i Nysie ( ... ) nie za granicę, która daje powód do

wrogości (_ .. ) lecz za granipokoju między narodami polskim i niemieckim ( ... )'"". 11 października 1949 r. Wilhelm Pieck, już

jako prezydent NRD, sformułował powyższą myśl powtórnie:

"Nigdy nie zezwolimy na to, aby granica na Odrze i Nysie wyko- rzystywana była przez imperialistów ( ... ) przeciwko naszemu są­

siadowi - państwu polskiemu. Granica na Odrze i Nysie musi

" Protolwll der Verhandlungen ... , s. ·13.

" Tamże, s. 44.

" Niemiecka Republika Demokmtyczna. Rozwój społeczny i gospodar- czy. Praca zbiorowa pod red. W. Markiewicza. Poznar1 1971, s. 34.

" Zob. szerzej na ten temat: A. Kos i n g, Volk in der Geschich te und Gegenwart. Berlin 1976.

" Cyt. za: M. P o d k o w i ń s k i, o p. cit., s. 30.

" Polska- NRD ... , s. 18.

(7)

Współpraca PZPR i SIW 69

pozostać granicą pokoju i nigdy nie powinna zakłócać przyjaznego

·stosunku do narodu polskiego"". '

Z chwilą powstania NRD władze partyjne i rządowe podjęły

zabiegi o uzyskanie uznania międzynarodowego i nawiązanie sto- sunków dyplomatycznych z innymi państwami. W deklaracji rzą-

, dowej, jaką 12 X 1949 r. złożył przed Tymczasową Izbą Ludową

NRD Otto Grotewohl czytamy m. in.: "N a ród niemiecki potrze- buje pokoju i przyjaźni, jeśli to możliwe - ze wszystkimi pań­

stwami, a przede wszystkim ze Związkiem Radzieckim i państwa­

mi demokracji ludowej"" i dalej: "Rząd niemiecki gotów jest usta-

nowić przyjazne stosunki ze wszystkimi państwami, które ze swej strony gotowe są żyć w pokoju i przyjaźni z Niemcami i uznawać

nasze interesy narodowe"".

Poparcie, którego Folska udzieliła NRD od momentu powstania tego państwa, wynikało z przeświadczenia, że stanowi ono nowe

ważne ogniwo w systemie bezpieczeństwa europejskiego. Dał temu wyraz przewodniczący KC PZPR Bolesław Bierut w przemówie- niu na III Plenum KC PZ.I?R w listopadzie 1949 r., mówiąc: "Fol- ska bardziej niż jakikolwiek inny kraj w pełni docenia znaczenie powstania NRD. Dzięki konsekwentnej polityce Związku Radziec- kiego ( ... ) po raz pierwszy. od wielu stuleci powstają przesłanki

do trwałego zagwarantowania bezpieczeństwa Folski od zachodu i zabezpieczenia trwałego pokoju w całej Europie"".

W odpowiedzi na ofertę rządu NRD, dotyczącą nawiązania sto- sunków-dyplomatycznych skierowaną do wszystkich państw świa­

ta, rząd polski 18 X 1949 r. postanowił uznać tymczasowy rząd

NRD i zapowiedział utworzenie przedstawicielstwa dyplomatycz- nego Folski w NRD, mianując jednocześnie swego przedstawiciela przy

rządzie

NRD" . .(l}ficjalne

zaś nawi<łzanie

stosunkóW dyplo- niatycznych między Polską a NRD nastąpiło 20 II 1950 r., na wnio:- sek rządu polskiego. Pierwszym ambasadorem Folski w NRD zos-

" Tamże.

" Tamże, s. 19.

" Tamże. Zob. także: J. M uszy ski, J. Ski b i ń ski, Uznanie NRD.

Warszawa 1973, s. 148-149.

" Po!ska - NRD ... , s. 34--35.

" Tamże, s. 30.

(8)

7o

Hieronim Szczegóła, Wiesław Hładkiewicz

tał mianowany Jan Izydorczyk, a oficjalnym przedstawicielem NRD w_ Warszawie- Friedrich Wolf'J

W maju 1950 r. rząd polski w porozumieniu z rządem ZSRR

wyraził zgodę na obniżenie sum wypłacanych przez Niemcy na poczet reparacji oraz rozłożenie dostaw reparacyjnych na okres 15 lat". W oświadczeniu rządu PRL stwierdzono: "Podejmując tę' decyzję Rząd Folski wziął pod uwagę dotychczasowe sumienne wykonywanie zobowiązań reparacyjnych przez NRD i dobrosą­

siedzkie stosunki między Polską i NRD"".

w_

~953 r. władze partyj- ne ·i rząd polski zrzekły się pozostałych jeszcze do spłaty świad­

czeń reparacyjnych. Decyzja ta była jednym z czynników likwi- dacji skutków II wojny światowej we wzajemnych stosunkach

między obu par1stwami oraz wzmocniła międzynarodową pozycję

NRD. W tym samym okresie ob~~ństwa i ich rządy postanowiły rozszerzyć wymianę handlową. ·~ czerwcu 1950 r. przebywała

delegacja rządowa NRD, pod kierownictwem wicepremiera Wal- tera Ulbrichta, która osiągnęła porozumienie z rządem PRL od-

nośnie obrotów towarowych i~łatniczych oraz współpracy na- ukowo-technicznej i kulturalnejj

Wymienione powyżej polityczne i ekonomiczne inicjatywy PC2lski i NRD doprowadziły w konsekwencji do podpisania 6 VII 1950 r. w Zgorzelcu układu między PRL i NRD o ustanowieniu granicy obu państw na Odrze i Nysie i uznaniu jej za granicę po- koju. Na moście granicznym spotkali się premier.zy obu państw,

Józef Cyrankiewicz i Otto Grotewohl, którzy na ratuszu w Zgo-

rzelcu podpisali ukiad. W manifestacji wzięło udział około 50 000

obywateli Folski z terenów nadgranicznych oraz kilka tysięcy oby- wateli NRD z Gorlitz, zwłaszcza młodzież. "Neues Deutschland"

informowała wówczas: "przy końcu manifestacji Grotewohl i Cy- rankiewicz podali sobie ręce i w ten sposób pozdrawiali wiwatu-

jące tłumy"".

W preambule układu zgorzeleckiego obie strony uznały granicę

na Odrze i Nysie za: "nienaruszalną granicę pokoju i przyjaźni,

" H. G e m k o w, op. cit., s. 116.

" Po!ska-NRD ... , s. 37.

" Tamże.

" "Neues Deutshland" 8 VII 195-0.

(9)

Współpraca PZPR i SED 71

która nie dzieli, lecz łączy oba narody"". W art. l stwierdzono, że

granica ta jest granicą państwową między Polską a Niemcami.

W celu ostatecznego wytyczenia tej granicy oba państwa zawarły

porozumienie w sprawie przejść granicznych, małego ruchu gra- nicznego i żeglugi na wodach pasa granicznego. Józef Cyrankie- wicz w przemówieniu końcowym wyraził dobitnie przekonanie,

że NRD walczy o "nowe, odrodzone, demokratyczne Niemcy. Nie-

wątpliwie tylko takie Niemcy cieszyć się będą zaufaniem, sym-

Jatią i współpracą naro.dów ( ... )walczących o pokój"".

' '

W grudniu 1950 r. przybył do Warszawy prezydent NRD Wil- helm Pieck. W nawiązaniu do zawartego układu o granicy pokoju na Odrze .i Nysie, powiedział: "Obaliliśmy mur nieufności i nie-

nawiści, wznieśiony fniędzy naszymi narodami przez żądny ra- bunku i· agresywny imperializm niemiecki"". W kwietniu 1951 r. przebywał .w NRD z rewizytą prezydent PRL Bolesław Bierut.

W wygłoszonym 22 IV przemówieniu oświadczył: "Przekonanie o konieczności przyjaznych stosunków między Polską a NRD stało się dziś własnością najszerszych mas ludowych Polski. Jest rzeczą zrozumiałą, że przemiany te w nastrojach i poglądach ludu pol- skiego na sprawę stosunków polsko-niemieckich nie przyszły łatwo

ani z dnia na dzień"".

Obie partie przystąpiły do wzmożenia działalności ideologicz- nej i politycznej, która miała na celu przekonanie obywateli obu

'aństw o potrzebie braterskiej przyjażni i współpracy. Ważną rolę

w tym zakresie spełniało propagowanie naukowego i obiektywne- go obrazu dziejów obu narodów oraz historii stosunków polsko- -niemieckich: W wydawnictwie SED "Dietz Verlag", w partyjnym

czasopiśmie "Einheit" ("Jedność") oraz organie centralnym "Neues Deutschland" ukazywały się broszury i artykuły dotyczące histo- rycznych i bieżących problemów rozwoju polskiego ruchu robot- niczego. Podobne inicjatywy podjęła także PZPR m. in. na łamach

"Trybuny Ludu" i "Nowych Dróg".

" Folska - NRD ... , s. 14.

" Tamże, s. 49.

" Cyt. za: H. G e m k o w, op. cit., s. 124.

" Folska - NRD ... , s. 56.

(10)

72 Hieronim Szczegóła, Wiesław Hładkiewicz

Wielkie zasługi w propagowaniu przyjaźni niemiecko-polskiej

położyło Niemiecko-Polskie Towarzystwo ds. Pokoju i Stosunków

Dobrosąsiedzkich, działające od 1951 r. w ramach Towarzystwa

Współpracy Kulturalnej z Zagranicą". W nakładzie 50 000 egzem- plarzy rozpowszechniono studium Paula Wandela, ówczesnego mJ- nistra oświaty NRD, pt. Junkiersko-imperiaListyczna polityka

"Drang nach Osten" - nieszczęściem dla narodu niemieckiego i polskiego". Wydawnictwo "Dietz Verlag" wydało pisma Bolesła­

wa Bieruta oraz biografię Juliana Ma:rchlewskiego. Natomiast

"Książka i Wiedza" opublikowała w 1956 r. pracę; Paula Wandela Imperializm niemiecki a wojny światowe". W przedmowie do wy- dania polskiego autor ~yraził przekonanie, że: "Zwycięstwo de- mokracji niemieckiej pod przewodnictwe112- niemieckiej klasy ro- botniczej ( ... ) przyniesie w rezultacie trwałą przyjaźń między ca-

łymi Niemcami i Polską'"'.

Temat ten stał się głównym przedmiotem rozmów obradują­

cego w końcu 1953 r. w Warszawie kongresu poświęconego poko- jowemu rozwiązaniu problemu Niemiec. Ponownie dyskutowano nad tym zagadnieniem w lutym 1955 r. także w Warszawie. Przed- stawiciele szesnastu socjalistycznych i kapitalistycznych państw

Europy wypowiedzieli się wówczas przeciwko remilitaryzacji RFN oraz za ścisłym przestrzeganiem postanowień konferencji poczdamskiej. W maju 1955 r. oba państwa przystąpiły do Układu

Warszawskiego - paktu militarno-politycznego państw socjalis- tycznych". Układ ten oznaczał, dla Polski i NRD oraz pozostałych państw członkowskich, symbol jedności krajów wspólnoty socja- listycznej oraz przeciwwagę dla militarystycznych planów NATO.

(§.zczególne znaczenie

miała

dla obustronnych kontaktów par- tyjnych PZPR i SED Uchwała Rady Państwa PRL o zakończeniu

stanu 'wojny między Polską a Niemcami ogłoszona 18 II 1955 rok~

Fostanowiono w niej:

•• H. G e m k o w, op. cit., s. 125.

" Tamże.

" P. W a 111 d e l, Imperializm niemiecki a wojny światowe. Warszawa 1956.

" Tamże, s. 7.

" L. G e l b er g, Układ Wm·szawski. Warszawa 1957.

(11)

Współpraca PZPR i SED 73

"1. Stan wojny między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Niemca-

mi uznaje się za zakończony.

2. Ustanawia się stosunki pokojowe między Polską Recząpospo­

litą Ludową a Niemcami.

3. Folska Rzeczpospolita Ludowa, działając na gruncie praw i obowiązków wypływających z porozumień międzynarodo­

wych dotyczących likwidacji skutków wojny z Niemc;:ami, kon-

tynuować będzie wysiłki w kierunku pokojowego uregulowa- nia problemu niemieckiego w interesie pokoju oraz bezpieczeń­

stwa Folski i innych narodów europejskich"".

Decyzje te miały doniosłe znaczenie międzynarodowe.

3. DRUGI ETAP WSPOŁPRACY (1956- 1970)

Nowy etap współpracy partyjnej i państwowej między PZPR i SED zapoczątkował rok 195ti. W Polsce przezwyciężono kult jednostki, a nowym sekretarzem KC PZPR został wybrany Wła-·

dysław Gomułka. Z okresem stalinowskim i jego wypaczeniami rozliczono się na XX Zjeździe KPZR. W przemówieniu W. Go-

mułki, który przewodniczył delegacji partyjno-rządowej przeby-

wającej w czerwcu 1957 r. w NRD czytamy: "Chciałbym zapew- nić, :ie naród polski w pełni docenia doniosłe znaczenie zmian his- torycznych, jakie nastąpiły w życiu narodu niemieckiego, i wyso- ko ceni NRD jako pierwsze w historii państwo niemieckie, z któ- rym możemy utrzymywać nie tylko stosunki dobrego sąsiedztwa,

stosunki wolne od nieufności, lecz oparte na prawdziwej i trwałej przyjaźni''".

W grudniu 1958 r. przebywała z rewizytą w Polsce delegacja

partyjno-rządowa NRD na czele z W. Ulbrichtem. Podkrlając

fakt, iż: "przyjaźń z narodem polskim, z polskimi masami pracu-

jącymi ( ... ) wypływa z głębi serca", przywódca NRD tak określił istotę wzajemnych stosunków: "Hitler chciał zawojować Górny

Sląsk, Gdańsk 'i inne tereny polskie, podobnie jak Adenauer i Strauss chce zniweczyć granicę pokoju na Odrze i Nysie. Na dro- dze do realizacji ich zamierzeń stoi obóz socjalistyczny, a bezpo-

średnio Niemiecka Republika Demokratyczna"". Władysław Go-

" Folska -NRD ... , s. 76.

" "Trybuna Ludu" 19 VI 1957.

" "Trybuna Ludu" 10 XII 1958.

(12)

Hieronim Szczegóia, Wiesław Hładkiewicz

mułka zaś wyraził przekonanie, że Polacy mają szczególne po- wody do dumy z faktu sąsiedztwa z NRD - państwa przyjaznego wobec Polski'!.

Doniosłe znaczenie polityczne w obustronnych kontaktach Polski i NRD miała wizyta polskiej delegacji partyjno-rządowej, przebywającej w NRD w dniach 15-19 października 1962 r. z Władyslawem Gomułką i Józefem Cyrankiewiczem na czele'".

Delegacja przebywała w .Berlinie, Karl-Marx-:Stadt, Jenie-Halle,

kombinac~e chemicznym w Leuna, spółdzielni produkcyjnej w Obenviera oraz wśród żołnierzy Wojsk Ochrony Granicy Pań­

stwowej' NRD. Witając polską delegację Walter Ulbricht powie-

dział: "To, co osiągnęliśmy już wspólnym wysiłkiem na tej dro- dze, ma wielkie znaczenie historyczne. Mimo poważnych obciążeń wynikających z historii naszych narodów i państw ( ... ) powstała

od dawna dzjęki dobrym stosunkom sąsiedzkim trwała przyjaźń

i przyjacielska współpraca w wielu dziedzinach, którą c;hcemy wspólnie pogłębiać i poszerzać"".

W czasie rozmów w 1962 r. w Berlinie partyjne i rządowe de- legacje PRL i NRD potwierdziły zgodno~ć poglądów w kwestii pokojowego status quo w Europie.W okresie gwałtownego napię­

cia na arenie międzynarodowej przywódcy PZPR oświadczyli ka- tegorycznie: ,, Wszelkie plany likwidacji czy J::Ochłonięcia NRD

marzeniem ściętej głowy. Plany takie mogą bjć tylko planami na-

paści wojennej na państwa socjalistyczne. Nasz naród, nasz rząd,

nasza partia uważają za swój elementarny obowiązek okazywanie najbardziej stanowczego poparcia waszej walce o zgruntowanie

suwerenności i bezpieczeństwa ( ... ) Bezpieczeństwo NRD - to

bezpieczeństwo Polski"". Takie jednoznaczne oświaciezen i e było

wymierzone w odwetową i agresywną politykę rządu RFN wobec

państw socjalistycznych.

Obrady obu delegacji dotyczyły także współpracy gospodar- czej między PRL i NRD. Punkt wyjścia stanowiło tu Oświadcze-

" W. G o m u łka, O problemie niemieckim (Zbiór przemówień). War- szawa 1968, s. 185-188.

" E. B a s i ń ski, Bastion pokoju między Odrą a Łabq. Powstanie i roz- wój NRD. Warszawa 1963, s. 14.

" "Neues Deutschland" 16 X 1962.

" "Trybuna Ludu" 20 X 1962.

(13)

Współpraca PZPR i SED 75

nie narady przedstawicieli partii komunistycznych i robotniczych w Moskwie z listopada 1960 r. Postulowano w nim rp.. in.: "stałe

doskonalenie międzynarodowego podziału pracy w drGdze koordy- nacji planów gospodarki narodowej,, specjalizacji i kooperacji pro- dukcji"". Obie de~egacje uzgodniły w oparciu o powyższą zasadę

o_bszerny program dalszego pogłębiania dwustronnej współpracy

gospodarczej i naukowo-technicznej w dziedzinie przemysłu che- micznego, metalurgii, budowy maszyn i elektroniki. _'N'ażną rolę spełniał w tym względzie utworzony w 1960 r. niemiecko-polski komitet współpracy gospodarczej i naukowo-technicznej".

Wielkie znaczenie, które wykraczało poza ramy stosunków dwustronnych miał podpisany w Warszawie w marcu 1967 r. układ

o przyjażni, współpracy i wzajemnej pomocy między Polską

' a NRD. tiył to pierwszy tego rodzaju układ Folski z państwem nie- mieckim", który symbolizował polityczny protest Folski przeciwko polityce izolacji NRD w Europie i na arenie międzynarodowef ze

strony RFN oraz stanowił ważny element w procesie stabilizacji

bezpieczeństwa zbiorowego w Europie. W układzie tym obie stro- ny stwierdziły, że: "nienaruszalność granicy PRL na Odrze i Ny- sie Łużyckiej i. granicy między NRD a RFN posiadają podstawo-

we znaczenie dla bezpieczeństwa• europejskiego" (art. 3)".

W art. l układu obie strony postanowiły: "rozwijać i umacniać przyjażń i współpracę we wszystkich dziedzinach zgodnie z zasa- dami socjalistycznego internacjonalizmu, w.zajemnej pomocy i wzajemnej korzyści oraz na podstawie równouprawnienia, posza- nowania, suwerenności i nieingerowania w wewnętrzne sprawy drugiej strony"". W myśl założeń RWPG oba państwa postanowiły rozwmąc 1 umocnić wzajemne kontakty w sferze gospodarczej, naukowo-technicznej (art. 8), kultury" i nauki (w szczególności

' .

" ·"Trybuna Ludu 6 X 1960.

" H. G e m k o w, op. cit., s. 136. Zob. także: T. D er l a tka, Folska - NRD. Gospodarka, wspó!pwca. Warszawa 1973.

" Zob. pełny tekst układu Folska ;__NRD, s. 139-143.

" Ta·mże, s. 141.

" Tamże.

" Zob. szerzej na ten temat: H. Szczegół a, Problemy ·współpracy kulturalno-oświatowej między Polską a NRD. Zeszyty WUML. Wyd. KW PZPR. Zielona Góra 1974, nr 14, s. 78-89.

(14)

'

-

76 Hieronim Szc z e ła, Wie s ław Hładkiewicz

---· ---- ---- -- --- --- ---- ---- --- -- -- - -

\V zakresie szkolnictwa, sztuki, prasy, radia, telewizji, filmu) oraz wychowania fizycznego i turystyki (art. 9). Układ o przyjaźni po-

• '

siadał głęboki sens historyczny. Wyciągając wnioski z przeszłości

oba państwa i ich narody uzmysłowiły - sobie sens wspólnego dzia- '

łania w kategoriach długofalowych.

'

W listopadzie 1968 r. na V Zjeździe PZPR przemawiał \V imie· - niu delegacji partyjno-państwowej NRD Walter Ulbricht .

W swoim _ przemó\vieniu powiedział m. in.: "NRD na zachodniej . granicy wspólnoty krajów socjalistycznych wystawiona jest co-

dziennie na bezpośrednią konfrontację z imperializmem. Dlateg o

też dobrze je s t mieć poczucie pewności, że za naszymi plecami s to i nie tylko nasz wsvólny wielki przyjaciel ( ... ) Związek Radziecki , lecz także ( .. ~) Po1ska Ludowa, która pomyślnie buduje socjalizm

( ... ) Jeśli ma się pod nogami twardy grunt towarzysze, wt e dy wal- czy się dobrze" 58

Rok 1969 był rok~em szczególnym w obustronnych kontakta . ch . Oba w s półpracujące ze sobą państv v a obchodziły jubileus z 25-lecia Polski Ludowej oraz 20-lecia NRD . Na zaproszenie KC SED prze-

bywała 10 11 IV z przyjacielską wizytą w NRD delegacja KC PZPR pod przewodnictwem I sekretarza KC, Władysława Gomuł-

.

'

ki. W czasie wspólnych obrad wymieniono doświadczenia wypły- wające z dotychczasowej współpracy oraz postanowiono rozsze-

rzyć formy współpracy w dziedzinie ideowo-politycznej, ekono- micznej i kulturalnef 9 Na obchody 25-lecia PRL przyoył premier

rządu NRD Willi Stoph, a w grudniu • gościła w Polsce · delegacja SEDna czele z Walterem Ulbrichtem.

J

4. WSPOŁPRACA W LATACH SIEDEMDZIESIĄTYCI-I ,

Dwustronne kontakty między PRL i NRD oraz współpraca par-

t yjno-rządowa nasiliły się w latach siedemdzie s iątych. Obie partie

·podjęły wy s iłki zmierzając e do wypracowania nowej koncepcj i

... współpracy państwowej.

'

Szczególnie ważne w tym względzie były obustronne uzgodnien i a, jakie zawarto v..r latach 1971 1972 . W sty-

czniu 1971 r. złożył w i zytę w NRD I s ekretarz KC PZPR Edward Gierek, a w lipcu prezes Rady Ministrów Piotr Jaroszewicz .

~·----

58 F o l ska NRD ... , s . 22· .

5 ~ T a m ż e , s . 1 84 .

(15)

Współpraca PZPR i SED 77

We wrześniu tego roku przebywał w Polsce I sekretarz KC SED Erich Honecker. W 1972 r. oficjalną wizytę w NRD złożył minis- ter spraw zagranrcznych Stefan Olszowski, a w czerwcu tegoż ro- ku w Zielonej Górze spotkali się przywódcy obu państw.

Spotkania przywódców partyjnych obu państw, z września

1971 r. i czerwca 1972 r., zapoczątkowały nowy okres we wzajem- nych kontaktach między PZPR i SED. Podczas tych sp9tkań pod-

kreślono znaczenie i skuteczność regularnych spotkań przywód- ców obu krajów. Podkreślili oni potrzebę dalszego rozwijania kon- taktów między S~j_mem PRL a Izbą Ludową NRD, FJN i Narodo- wym Frontem Niemieckim, między poszczególnymi ministerstwa- mi, instytucjami kulturalno-oświatowymi, naukowymi i gospodar- czymi, związkami zawodowymi, młodzieżą i jej organizacjami.

Szczególne znaczenie przypisano współpracy partyjnej. W latach 1971-1976 miało miejsce blisko 100 spotkań delegacji Komite- tów Centralnych obu partii".

Historyczne znaczenie w stosunkach między PRL i NRD miała podjęta z inicjatywy przywódców partyjnych

opu

państw decyzja

o otwarciu l stycznia 1972 r. granicy na Odrze i Nysie dla bezpa- szportowego i bezdewizowego ruchu obywateli obu państw"'.

W ciągu czterech lat od wejścia w życie porozumienia o otwarciu granicy państw9wej Odrę i Nysę przekroczyło 45 mln obywateli obu kra ióv/". Z socjologicznego punktu widzenia szczególne zna- czenie miały przemiany zachodzące na obszarze pogranicza". Ode- graly one szczególną rolę w. ogólnym ożywieniu tych terenów, w intensyfikacji obustronnych iniciatyw, we wzmożonej aktyw-

ności zarówno władz lokalnych jak i żnorodnych organizacji

spo'eczno-politycznych.

W trakcie spotkania E. Gierka i E. Honeckera w Zielonej Górze uczestnicy rozmów zwiedzili również przygraniczne rejony woje- wództwa zielonogórskiego i okręgu frankfurckiego, zapoznali się

" Współpraca PZPR i NSPJ w latach 1971- 1976. Dokumenty i mate-

1·ialy. Warszawa 1977, s. 6.

"' Tamże" s. 76.

" Tamże, s. 7.

" Zob. s_zerzej na ten temat: A. Kw i l e ck i, Z bada i! nad przemianami społeczno-politycznymi na pograniczu Polski i NRD. "Przegląd Zachodni"

1972, s. 4.

(16)

78 Hieronim Szczegóła, Wiesław Hładkiewicz

w rozmowach z obywatelami PRL i NRD, a także z przedstawi- cielami władz partyjnych i państwowych oraz ·organizacji spO··

łecznych ze skutkami porozumienia dotyczącego ruchu bezdewizo- wego". Spotkania z ludźmi pracy obu krajów w Słubicach i Frank- furcie nad Odrą stały się manifestacją przyjaźni i współpracy między obu państwami.

Współpraca między obu partiami i państwami zacieśniła sie szczególnie po VIII Zjeździe SED i VI Zjeździe PZPR. Edward Gierek przemawiając na wiecu przy,iaźni w stolicy NRD w czerw- cu 1973 r. powiedział, że obywatele PRL i NRD ,.,dobrvmi c:ą­

siadami, bliskimi partnerar_ni, niezawodnymi sojusznikami, wier- nymi przyjaciółmi"". Trwałym fundamentem _tei przyjaźni stała się władza robotników i chłopów w obu kraiarh, wspólne inte-·

resy i cele klasowe, sojusz z KPZR i Krajem Rad.

Internacjonalistyczne trodycje przyjaźni i solidarności polsko- -niemieckiej określałyideologiczny wymiar obustronnych kontak- tów, Erich Honecker oświadczył: "Krocząc dobrą drogą przyiaźni, nawiązujemy do tradycji niemieckich i polskich ptriotów i demo- kratów ( ... ) Jesteśmy spadkobiercami i kontynuatorami dzielne;

i ofiarnej walki niemieckich i polskich komunistów, takich wy- bitnych i niezapomnianych przywódców robotniczych jak Karol Liebknecht, Róża Luksemburg i Julian Marchlewski, Ernst Thal-

m~n i Wilhlem Pieck".

l4lerlińska Deklaracia o umocnieniu przyjaźni i poaleqieniu

współpracy między PRL i NRD z 20'VI 1973 r. stwierdzała: "Pol- ska Zjednoczona Partia Robotnicza i Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności, wierne zasadom socjalistycznego internacjona- lizmu i tradycjom wspólnych walk rewolucyjnych polskiei i nie- mieckiej klasy robotn~zej przywiązuje wielką wagę do dalszego rozwoju współpracy""J

Integralną częścią współpracy ideologicznej i nolit.ycznei obu partii stały się wzajemne wizyty delegacji obu Kom;tetów Cen- tralnych, wielostronne konsultacje, systematyczna wymiana doś-

" Współpraca PZPR ... , s. 66.

" ,.Trybuna Ludu" 21 VI ·1973.

"' Tamże.

" Tamże.

(17)

Współpraca PZPR i SED 79

wiaciezeń i wspólne uroczystości państwowe. W 1973 r. dziesięć

organizacji ·okręgowych SED utrzymywało bezpośrednie kontakty z komitetami wojewódzkimi PZPR". Nawiązane zostały także

obustronne kontakty między organizacjami partyjnymi na szcze- . blu powiatów, gmin i zakładów pracy w obszarze przygranicznym,

a później poszczególnych miast i województw w głębi obu państw. Ożywione kontakty istniały pomiędzy kierownictwem KW PZPR w Warszawie i okręgu SED w Berlinie". Niejednokrotnie

gościli w obu stolicach pierwsi sekretarze oraz aktyw ideologiczny tych instancji. 'W czasie tych spotkań organizacje partyjne wy-

mieniały doświadczenia w zakresie planów rozbudowy obu miast, gospodarki żywnościowej, handlu i zaopatrzenia, pracy ideowo-

-politycznej, oświatowej, kulturalnej i młodzieżowej. KW PZPR we Wrocławiu utrzymywał kontakty z Komitetem Obwodowym SED w Dreźnie, a władze Opola realizowały współpracę z Pocz- damem"; Zielonej Góry z Frankfurtem (do 1976 r , a od 1976 r. z Cottbus), Szczecina z Rostockiem.

W styczniu 1973 r. SED i PZPR zawarły umoo współpracy

ideologicznej w zakresie rozwijania teorii marksizmu-leninizmu, nauk społecznych i działalności propagandowe(. Co roku reali- zowana była wymiana lektorów i grup lektorskich. Organizowano wspólne konferencje naukowe, sympozja i kolokwia dotyczące

teorii i praktyki socjalizmu w obu państwach oraz na arenie mię­

dzynarodowej. Głównym celem tych inic}atyw było kształtowa­

nie świadomości internacjonalistycznej oraz formowanie klaso- wych celów klasy robotniczej.

Werner Lamberz tak określił współpracę ideologiczną obu partii: "Ściślejsze powiązania osobiste i ściślejsza współpraca nie

:tw:1rzają automatycznie świadomej postawy internacjonalistycz- nej w obliczu wszystkich nowo powstających problemów. Zada- niem każdej organizacji partyjnej jest kształtowanie takiej posta- wy komunistycznej, która obejmowałaby i szacunek dla pracy i osiągnięć innych pm1.stw socjalistycznych, zrozumienie dla kon-

" H. G e m k o w, op. cit., s. 144.

" "Zycie Warszawy" 5 VI 1974.

70 PRL-NRD. Sojusz i współpraca. Warszawa 1974, s. 193.

71 H. G e m k o w, op. cit., s. 145.

(18)

80 Hieronim Szczegóła, Wiesław Hładkiewicz

kretnych warunków rozwoju krajów bratnich, dla ich trudnej walki o usuwanie reliktów przeszłości, dostrzeganie ich rozwią-

' , ,72

zan .

Rok 1974 był rokiem 30-lecia PRL i 25-lecia NRD. Obie partie

obchodziły uroczyście te doniosłe rocznice, zbilansowały histo- ryczne dokonania we wzajemnych kontaktach oraz nakreśliły

kierunki ich dalszego rozwoju. We wspólnym oświadczeniu dele- gacji partyjho-rządowych z okazji jubileuszu państwowego stwier- dzono m. in.: "Treścią naszych wzajemnych stosunków było i po- zostaje stałe rozszerzanie i pogłębianie więzi politycznych, ideo~o­

gicznych i gospodarczych, udzielanie sobie wzajemnie pomocy w rozwiązywaniu zadań budownictwa socjalistycznego w obu krajach oraz we wspólnej walce państw wspólnoty socjalistycznei o bezpieczeństwo i normalizację sytuacji w Europie""- Poważny

wkład w tym zakresie wnieśli przywódcy PZPR i SED w trakcie Konferencji Bezpieczeństw,a i Współpracy w Helsinkach

Na ·zaproszenie I sekretarza KC SED Ericha Honeckera w dniach 21-22 V 1975 r. przebywali w NRD I sekretarz KC PZPR Edward Gierek i członek Biura Folitycznego KC PZPR, pre- mier Piotr Jaroszewicz". W toku spotkania przedstawiciele obu

państw zapoznali się z realizacją uchwał VI Zjrazdu PZPR i VIII

·Zjazdu NS.JP oraz omówili stan i perspektywy stosunków dvvu- stronnych a także wymienili poglądy dotyczące aktualnej sytu- acji międzynarodowej. W związku z 30 rocznicą wyzwolenia na- rodów spod okupacji hitlerowskiej przywódcy obu partii i państw

"podkreślili historyczne znaczenie decydującej roli Związku Ra- dzieckiego w doprowadzeniu do tego zwycięstwa, które zmieno

w zasadniczy sposób międzynarodowy układ sił na korzyść pokoju i socjalizmu"".

W grudniu 1975 r. Erich Honecker uczestniczył w obradach VII Zjazdu PZPR. W swoim wystąpieniu omówił m. in. efekty

współpracy gospodarczej między obu państwami. Obroty h:mdlo-

" W. L a m b er z, Aufstieg uncl GLu.ck verclankt unser Volk clem Sozia-

lismus. Aufgaben der Agitatian uncl Propaoanda im JaiH des 25. Jubiliiums der DDR. Berlin 1974, s. 57.

"' "Trybuna Ludu" 9 VI 1974.

" ."Trybuna Ludu" 23 V 1975.

" Tamże.

Cytaty

Powiązane dokumenty

W celu rozwoju zastosowania technologii bezzałogowych w zarządzaniu nieru- chomościami należy: ustalić najbardziej ogólne i przynoszące najwięcej korzyści za- stosowania

[r]

Voor bijvoorbeeld het monteren van lichtmetalen onderdelen is een 10.9 bout al snel te sterk, want deze metalen gaan vaak al plastisch vervormen bij drukspanningen van zo’n 200

Po wojnie pracował w Katedrze Ogólnej Upra­ wy Roli i Roślin Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu, kierowanej przez Jego przełożonego z Sarn, prof.. Wyższej Szkoły

Pod redakcjg^ Witolda IVIackiewicza, Warszawa 2001, Oficyna Wydawnicza Witmark, 581 + 502 Seiten (P. Die Philosophie bringt Ideen hervor. Sie ist jedoch mit bloßem Auge und auf den

Od Korczaka współczesny wychowawca może i powinien uczyć się jego postawy wychowawczej, stosunku do dziecka, szacunku dla dziecka jako czło- wieka rozwijającego się poprzez

Gdy 201 pułk szwoleżerów toczył bój o Ćwiklin, 53 brygada strzelców złamała opór ba­ talionów 4 pułku piechoty pomorskiej i podeszła do Płońska od strony

Norma opisująca koryta typu Parshalla [3] zaleca stosowanie typoszeregu 21 koryt pomiarowych o ściśle ustalonych gabarytach, a przede wszystkim różnych