• Nie Znaleziono Wyników

OCENA WSPÓŁCZYNNIKA EFEKTYWNOŚCI BAROMETRYCZNEJ ZA POMOC¥ REJESTRATORA POJEMNOŚCIOWEGO FIRMY DATAFLOW

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2022

Share "OCENA WSPÓŁCZYNNIKA EFEKTYWNOŚCI BAROMETRYCZNEJ ZA POMOC¥ REJESTRATORA POJEMNOŚCIOWEGO FIRMY DATAFLOW"

Copied!
4
0
0

Pełen tekst

(1)

BIULETYN PAÑSTWOWEGO INSTYTUTU GEOLOGICZNEGO 436: 195–198, 2009 R.

OCENA WSPÓ£CZYNNIKA EFEKTYWNOŒCI BAROMETRYCZNEJ ZA POMOC¥ REJESTRATORA POJEMNOŒCIOWEGO FIRMY DATAFLOW

ASSESSMENT OF BAROMETRIC EFFICIENCY OF PIEZOMETER WITH HELP OF DATAFLOW LOGGER MAREKKACHNIC1

Abstrakt. Piezometr Stacji Bazowej Zintegrowanego Monitoringu Œrodowiska w Koniczynce charakteryzuje siê wspó³czynnikiem efektywnoœci barometrycznej o wartoœci 0,11 ±0,3. Zmiana ciœnienia atmosferycznego o 10 hPa przenosi siê na zmianê po³o¿enia zwierciad³a wody o ok. 13 mm. Zamontowany w piezometrze rejestrator pojemnoœciowy firmy DATAFLOW SYSTEMS umo¿liwia znacznie dok³ad- niejsze badanie zmian po³o¿enia zwierciad³a wody w zale¿noœci od czynników zewnêtrznych.

S³owa kluczowe: wspó³czynnik efektywnoœci barometrycznej, rejestrator, Koniczynka.

Abstract. In wells and piezometers penetrating unconfined aquifers, the water levels are continuously changing according to the atmo- spheric pressure changes. By comparing the atmospheric changes, expressed in terms of a column of water, with the actual changes in the wa- ter levels observed during the pre-test period, it is possible to calculate the barometric efficiency of the aquifer. In this paper there was calcu- lated barometric efficiency of piezometer in a Base Station of the Integrated Monitoring of the Natural Environment in Koniczynka near Toruñ in Poland with help of data logger DATAFLOW SYSTEMS.

Key words: barometric efficiency, logger, Koniczynka.

Urz¹dzenia zapisuj¹ce wartoœci jednej lub kilku mierzo- nych wielkoœci, najczêœciej w funkcji czasu, nazywane s¹ data loggerami lub rejestratorami. Rejestratory do mierzenia zmian poziomu wody pracuj¹ zwykle na zasadzie porówna- nia ciœnienia atmosferycznego i hydrostatycznego, mierzone- go dwoma sensorami ciœnienia absolutnego. Ta zasada po- miaru stosowana jest m.in. w urz¹dzeniach firmy Schlum- berger z Kanady, która produkuje divery oraz barodivery.

Wobec wci¹¿ relatywnie wysokich cen takich urz¹dzeñ war- to zaznajomiæ siê z ciekaw¹ ofert¹ rejestratorów konkuren- cyjnej firmy DATAFLOW SYSTEMS z Nowej Zelandii (www.odysseydatarecording.com).

Firma produkuje pojemnoœciowe rejestratory wahañ po- ziomu wody (Odyssey Capacitance Water Level Probes) w cenie poni¿ej 500 z³ za sztukê. Zasada dzia³ania tych reje- stratorów jest zupe³nie inna ni¿ popularnie stosowanych di-

verów. Rejestrator tej firmy wykorzystuje zmianê pojemnoœ- ci kondensatora do oceny zmian po³o¿enia zwierciad³a wody.

Ka¿dy kondensator zbudowany jest z dwóch czêœci prze- wodz¹cych pr¹d, oddzielonych izolatorem (dielektrykiem).

W omawianym rejestratorze czêœciami przewodz¹cymi pr¹d jest odpowiedniej d³ugoœci linka i woda, w której ta linka jest zanurzona. Izolatorem jest warstwa teflonu, któr¹ jest pokryta linka. Zmiana poziomu wody w otworze wp³ywa na pojem- noœæ kondensatora, co rejestruje odpowiedni uk³ad pomiaro- wy urz¹dzenia. D³ugoœæ linki powinna byæ tak dobrana, ¿eby po zamontowaniu urz¹dzenia w otworze wahania zwierciad-

³a wody mieœci³y siê w zakresie d³ugoœci linki. Producent oferuje linki o d³ugoœciach 0,5; 1,0; 1,5; 2,0; 3,0 i 5,0 m.

Ca³e urz¹dzenie sk³ada siê wiêc z elektronicznego reje- stratora zamkniêtego w szczelnej obudowie z do³¹czon¹ link¹ pomiarow¹ i obci¹¿nika (fig. 1). Rejestrator zasilany jest

1Uniwersytet Miko³aja Kopernika, Wydzia³ Biologii i Nauk o Ziemi, ul. Gagarina 9, 87-100 Toruñ; marek.kachnic@umk.pl

(2)

z dwóch typowych baterii 3,6 V (14×25 mm) po³¹czonych szeregowo i jest wyposa¿ony w pamiêæ 64 kB. Pamiêæ urz¹dzenia umo¿liwia zapis oko³o 33 tys. pomiarów. Produ- cent zapewnia dok³adnoœæ pomiaru ok. 8 mm (przy odpo- wiedniej dba³oœci o czystoœæ izolacji teflonowej). ¯ywot- noœæ baterii oceniana jest maksymalnie na 4 lata.

W otworach hydrogeologicznych poziom wód podziem- nych zmienia siê nie tylko w zwi¹zku ze zmianami wyni- kaj¹cymi z zasilania warstwy wodonoœnej, ale równie¿ w na- wi¹zaniu do zmian ciœnienia atmosferycznego, jak i p³ywów wywo³anych si³ami grawitacyjnymi Ksiê¿yca, a tak¿e ruchem odœrodkowym Ziemi. W warstwach wodonoœnych o zwier- ciadle napiêtym wzrost ciœnienia atmosferycznego jest kom- pensowany przez opadanie zwierciad³a wody, natomiast spa- dek ciœnienia atmosferycznego jest kompensowany przez podnoszenie siê zwierciad³a wody podziemnej. Przez po- równanie zmian ciœnienia atmosferycznego, wyra¿onego jako s³up wody ze zmianami po³o¿enia zwierciad³a wody, mo¿liwe jest obliczenie wspó³czynnika efektywnoœci barometrycznej warstwy wodonoœnej (Rasmussen, Crawford, 1997).

Wspó³czynnik efektywnoœci barometrycznej (EB) jest parametrem opisuj¹cym reakcjê warstwy wodonoœnej na zmiany ciœnienia atmosferycznego. Wartoœæ tego wspó³czyn- nika zwykle zmienia siê dla warstw wodonoœnych o zwier- ciadle napiêtym miêdzy 0,2 a 0,75 (Kruseman, de Ridder, 1991), podczas gdy dla warstw wodonoœnych o zwierciadle swobodnym wynosi on miêdzy 0,8 a 1,0 (Levelogger...).

Efektywnoœæ barometryczna EB jest definiowana nstêpu- j¹cym wzorem (Domenico, Schwartz 1998):

EB=D × D H

P g

gdzie:

DH – zmiana po³o¿enia zwierciad³a wody w okreœlonym przedziale czasowym [m],

DP – zmiana ciœnienia atmosferycznego w okreœlonym przedziale czasowym [Pa],

g – cie¿ar w³aœciwy wody [N/m3], definiowany jako iloczyn:x · g

gdzie,x – gêstoœæ wody2[kG/m3],

g – przyspieszenie ziemskie, dla Polski wynosz¹ce 9,81 m/s2.

Aby wiarygodnie oznaczyæ efektywnoœæ barometryczn¹ badanego otworu hydrogeologicznego, kluczowe s¹ dok³ad- ne pomiary zwierciad³a wody i odpowiadaj¹ce im pomiary ciœnienia atmosferycznego. Stacje Bazowe Zintegrowanego Monitoringu Œrodowiska Przyrodniczego (stacje ZMŒP) s¹ wyposa¿one m.in. w automatyczne rejestratory mierz¹ce ciœ- nienie atmosferyczne. W otworach piezometrycznych bada- ny jest poziom zwierciad³a wody, a tak¿e parametry sk³adu chemicznego i fizycznego wody. Pomiar zwierciad³a wody nadal czêsto wykonywany jest rêcznie. Z powodu ma³ej czêstotliwoœci i niedok³adnoœci samego pomiaru ocena wspó³czynnika EB dla takich piezometrów jest obarczona znacznym b³êdem (Kachnic, 2007b).

Stacja Bazowa ZMŒP znajduje siê w Koniczynce k. To- runia w Oœrodku Badawczym Biologii Stosowanej UMK (fig. 2). G³ównym celem badawczym stacji jest ocena stanu geoekosystemu, jego zagro¿eñ i ochrony poprzez sta³y mo- nitoring jego abiotycznych i biotycznych elementów. Stacja funkcjonuje jako jedna z siedmiu Stacji Bazowych Zintegro- wanego Monitoringu Œrodowiska Przyrodniczego (PIOŒ, 1992; Kostrzewski, 1998).

Obserwacje g³êbokoœci zalegania zwierciad³a wód pod- ziemnych, a tak¿e analizy ich chemizmu prowadzone s¹ w piezometrze zlokalizowanym w ogródku meteorologicz- nym Stacji Bazowej (wspó³rzêdne PUWG1992: 478838;

579518). Piezometr ma g³êbokoœæ 16 m i zosta³ wykonany w 1995 roku. Filtr piezometru ujmuje pierwsz¹ od powierzchni warstwê wodonoœn¹ o zwierciadle napiêtym, niewykorzy- stywan¹ przez okoliczne studnie i ujêcia. Warstwê przewier- cono w przelocie od 14,40 do 15,15 m. Filtr zabudowano w piaskach œrednio- i drobnoziarnistych (Kachnic, 2007a).

G³êbokoœæ wystêpowania zwierciad³a wody w piezome- trze mierzona jest raz w tygodniu od listopada 1995 za po- moc¹ gwizdka hydrogeologicznego. Ma³a czêstotliwoœæ po- miarów by³a przyczyn¹ zainstalowania w listopadzie 2007 roku rejestratora poziomu wody firmy DATAFLOW (fig. 1).

Rejestrator skalibrowano i zaprogramowano do pomiarów po³o¿enia zwierciad³a wody co 6 godzin3. Pomiar ciœnienia wykonywany jest co godzinê w budynku stacji oddalonym

196 Marek Kachnic

Fig. 1. Rejestrator firmy DATAFLOW SYSTEMS

Logger of DATAFLOW SYSTEMS

2 Gêstoœæ wód o mineralizacji poni¿ej 1 g/l jest zale¿na g³ównie od temperatury; w 10°C wynosi 9997 N/m3, czyli 999,7 kG/m3. 3 Wbudowane 64 kB pamiêci wewnêtrznej urz¹dzenia umo¿liwia zapis 32 764 pomiarów. Przy minimalnej czêstotliwoœci zapisu danych

(tj. co 12 godzin) wystarcza to na kilkadziesi¹t lat pomiarów. W tym przypadku o ¿ywotnoœci urz¹dzenia bêdzie decydowaæ bateria, która wystarcza na ok. 2–3 lata (w zale¿noœci od temperatury, w jakiej pracuje urz¹dzenie).

(3)

10 m od piezometru. Ciœnienie atmosferyczne jest mierzone i rejestrowane automatycznie za pomoc¹ fiñskiego urz¹dze- nia Milos 500.

Dane o g³êbokoœci zalegania zwierciad³a wody w pie- zometrze i odpowiadaj¹cej w tym dniu wartoœci ciœnienia atmosferycznego uzyskano dziêki uprzejmoœci dr. Marka Kejny z Zak³adu Klimatologii Instytutu Geografii UMK, pe³ni¹cego nadzór nad Stacj¹ Bazow¹.

Do ponownego oznaczenia wspó³czynnika efektywnoœci barometrycznej piezometru wybrano dwie serie pomiarów z wiosny 2008, w których stwierdzono zale¿noœæ zmiany ciœnienia atmosferycznego i odpowiadaj¹cej jej zmiany po- ziomu wody w piezometrze (fig. 3, tab. 1).

Uwzglêdniaj¹c wartoœci wspó³czynnika EB obliczone wczeœniej4nale¿y przyj¹æ, ¿e wartoœæ ta wynosi 0,11 ±0,03.

Du¿a rozdzielczoœæ pomiarów rejestratora pomaga w uch- wyceniu nawet niewielkich zmian zwierciad³a wody w pie- zometrze. Przyk³adem mo¿e byæ odczyt z dnia 1 IV 2008, kiedy to zwierciad³o wody opad³o w ci¹gu 6 godzin o prawie 8 cm (79 mm) przy jednoczesnej zmianie ciœnienia o zaled- wie 2 hPa (fig. 4).

Ocena wspó³czynnika efektywnoœci barometrycznej za pomoc¹ rejestratora pojemnoœciowego firmy DATAFLOW 197

Fig. 2. Lokalizacja Stacji Bazowej w Koniczynce

Location of the Base Station in Koniczynka

Fig. 3. Zale¿noœæ ciœnienia atmosferycznego i g³êbokoœci do zwierciad³a wody dla danych za luty–marzec 2008

Response of water level in a piezometer penetrating a confined aquifer to atmospheric pressure changes in period February

and March 2008

T a b e l a 1 Wspó³czynnik efektywnoœci barometrycznej EB dla danych za luty–marzec 2008

Barometric efficiency in period February–March 2008

Zmiana wysokoœci piezometrycznejDH

[m]

Zmiana ciœnienia atmosferycznegoDP

[Pa]

Ciê¿ar w³aœciwy wodyg [N/m3]

Wspó³czynnik efektywnoœci barometrycznej EB

0,045 28 500

98070,6 0,15

0,022 15 300 0,14

Wartoœæ œrednia EB 0,11 ±0,03

4 W artykule opublikowanym w XIII tomie WPH (Kachnic, 2007b) b³êdnie zosta³a podana wartoœæ EB. W tabeli 3 na stronie 546 zamiast zawy¿onej wartoœci EB = 0,77 powinna byæ wartoœæ dziesiêciokrotnie mniejsza, czyli 0,08.

(4)

Monitorowana warstwa wodonoœna nie jest wykorzy- stywana do celów gospodarczych, zatem wp³yw na opada- nie zwierciad³a wody musia³y mieæ inne czynniki. Acworth i Brain (2008) po analizie wp³ywu grawitacji Ksiê¿yca na po³o¿enie wysokoœci ciœnienia wody tak¿e stwierdzaj¹ wystêpowanie cyklicznych zmian zwierciad³a wody o czês- totliwoœci dobowej i 12-godzinnej, których nie potrafi¹ wyjaœniæ.

Podsumowanie

Piezometr Stacji Bazowej w Koniczynce charakteryzuje siê wspó³czynnikiem efektywnoœci barometrycznej o wartoœci 0,11 ±0,3. Zmiana ciœnienia atmosferycznego o 10 hPa prze- nosi siê na zmianê po³o¿enia zwierciad³a wody o ok. 13 mm.

Zamontowany w piezometrze rejestrator umo¿liwia znacz- nie dok³adniejsze badanie zmian po³o¿enia zwierciad³a wo- dy w zale¿noœci od czynników zewnêtrznych. Rejestrator pojemnoœciowy firmy DATAFLOW SYSTEMS jest tanim automatycznym urz¹dzeniem przydatnym w praktyce hy- drologicznej i hydrogeologicznej.

LITERATURA

ACWORTH R.I., BRAIN T., 2008 – Calculation of barometric effi- ciency in shallow piezometers using water levels, atmospheric and earth tide data. Hydrogeol. Journal, 16: 1469–1481.

DOMENICO P.A., SCHWARTZ F.W., 1998 – Physical and chemi- cal hydrogeology. II wyd. Wiley, Nowy York.

KACHNIC M., 2007a – Profil geologiczny i zmiany po³o¿enia zwierciad³a wody w piezometrze Stacji Bazowej w Koniczynce k. Torunia. Zintegrowany monitoring œrodowiska przyrodni- czego. Biblioteka Monitoringu Œrodowiska: 143–150.

http://www.home.umk.pl/~kach/art2007b/Kachnic_Koni- czynka.pdf

KACHNIC M., 2007b – Wspó³czynnik efektywnoœci barometrycz- nej w piezometrze stacji bazowej w Koniczynce k. Torunia.

W: Wspó³czesne problemy hydrogeologii, t. 13, cz. 3: 539–547.

h t t p : / / w w w . h o m e . u m k . p l / ~ k a c h / a r t 2 0 0 7 a / K a c h- nic_wph2007-539.pdf

KOSTRZEWSKI A., 1998 – Organizacja Zintegrowanego Monito- ringu Œrodowiska Przyrodniczego oraz realizacja programu

w latach 1994–1997. W: Zintegrowany Monitoring Œrodowiska Przyrodniczego. Stan geoekosystemów Polski w latach 1994–1997: 11–20. PIOŒ, Biblioteka Monitoringu Œrodowiska.

KRUSEMAN G.P., DE RIDDER N.A., 1991 – Analysis and evalua- tion of pumping test data. International Institute for Land Recla- mation and Improvement: 47: 46–47. II wyd. Wageningen, Holandia. http://www2.alterra.wur.nl/Internet/webdocs- /ILRI-publicaties/publicaties/Pub47/Pub47.pdf. 7-XI-2006 LEVELOGGER Gold User Guide – www.solinst.com/Downlo-

ads/3001/3001Manual/InstallationMaintenance/Installation- /BarometricEfficiency.html

PIOŒ – Program Pañstwowego Monitoringu Œrodowiska. Biblioteka Monitoringu Œrodowiska. 1992, Warszawa.

RASMUSSEN T.C., CRAWFORD L.A., 1997 – Identifying and re- moving barometric pressure effects in confined and unconfined aquifer. Groundwater, 3: 502–511.

SUMMARY

In this study there was calculated barometric efficiency of piezometer in a Base Station of the Integrated Monitoring of the Natural Environment in Koniczynka near Toruñ in Po-

land with help of data logger DATAFLOW SYSTEM Com- pany. Calculated barometric efficiency for period February – March 2008 amount 0,11 ±0,3.

198 Marek Kachnic

Fig. 4. Niewyjaœnione opadanie zwierciad³a wody w piezome- trze, nie wywo³ane zmian¹ ciœnienia atmosferycznego

Unexplained phenomenon of drop in water level not related with atmospheric pressure change

Cytaty

Powiązane dokumenty

Krótko mówiąc, twierdzenie, że na- ukowcy odwołują się w swej pracy do ocen, jest praw- dziwe, lecz nie dotyczy tematu, czyli kwestii obecności sądów wartościujących w

Zapisz sªowami nast¦puj¡ce zdania, a nast¦pnie zapisz za pomoc¡ kwantykatorów ich

jeden słoik wodą. postaw wyżej, a pusty niżej. ę wodą tak, aby nie było w niej cherzyków powietrza.. Karta pracy do e-Doświadczenia Młodego Naukowca opracowana przez:

Do innych częstych objawów pokrzywki barwnikowej zalicza się świąd o róż- nym stopniu nasilenia i trwania oraz zaczerwienienie twa- rzy towarzyszące kąpieli w gorącej lub

Nasza oferta obejmuje podgrzewacze gazowe i gazowe z wê¿ownic¹, wymienniki z jedn¹ lub dwiema wê¿ownicami, wymienniki do pomp ciep³a, dwup³aszczowe oraz zasobniki bez wê¿ownic

Za³o¿enia i bie¿¹ca kontrola skutecznoœci odwadniania terenów pogórniczych, prognozowanych zmian po³o¿enia zwierciad³a wody w piêtrach wodonoœnych oraz wielkoœci

W ostatnich latach w Polsce obserwuje siê szybki wzrost produkcji energii elektrycznej z odnawialnych Ÿróde³ energii (OZE), g³ównie dziêki rozwojowi technologii wspó³spalania

Punkt O’ jest pozornym obrazem punktu O, za h jest pozorn grubo ci widzian przez tego obserwatora.. Jest ona