• Nie Znaleziono Wyników

Odpowiedzialność zorganizowanego zespołu za przestępstwo swego reprezentanta w ujęciu Innocentego IV

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Odpowiedzialność zorganizowanego zespołu za przestępstwo swego reprezentanta w ujęciu Innocentego IV"

Copied!
10
0
0

Pełen tekst

(1)

Marian Żurowski

Odpowiedzialność zorganizowanego

zespołu za przestępstwo swego

reprezentanta w ujęciu Innocentego

IV

Prawo Kanoniczne : kwartalnik prawno-historyczny 24/1-2, 255-263

(2)

P ra w o K an on iczn e 24 (1981) nr 1— 2

KS. M. ŻUROWSKI

O D PO W IE D ZIA L N O ŚĆ ZO R G A NIZO W AN EG O Z E SPO ŁU Z A PR ZESTĘPSTW O SW EGO R EPR EZ E N T A N T A W U JĘC IU

IN NO CEN TEG O IV

N a w stęp ie w a rto za zn aczyć, że przy o m a w ia n iu za sy g n a liz o w a n e ­ go p rob lem u pom ija się w sz e lk ie w y p a d k i zu p ełn ie p ew n ej, oso b istej o d p o w ied zia ln o ści rep rezen ta n ta , biorąc pod u w a g ę je d y n ie d o ty czą ­ ce zb iorow ości tzn. ta k ie , k tórych d ok on an o z ra cji p e łn ie n ia przez n ieg o siwej fu n k cji, lu b p rzy n a jm n iej p o zo sta ją ce w ’ śc isłe j r e la c ji do tw e g o sta n o w isk a . W chodzi w ra ch u b ę zarów n o o d p o w ied zia ln o ść p rze­ łożon ego, jak i p rokuratora, p osiad ającego k o m p eten cje u d zielo n e mu przez zo rg a n izo w a n y zesp ó ł do z a ła tw ie n ia ja k ie jś sp raw y. N ie będą w ię c u w zg lęd n io n e sy tu a cje, w k tó ry ch w y stę p u ją on i jako osob y - p ry w a tn e.

J e ś li ch od zi o te k s ty p raw n e sk ła n ia ją ce k a n o n istó w o w ego okresu do za jęcia się ty m za g a d n ien iem , to n a leży przed e w sz y stk im w y m ie ­ n ić C. 11, qu. 3, c. 63. P r a w o d a w c a u w a ża tu za słu sz n e pozbaiwie- n ie przełożonego p r z y w ile ju u d zielon ego m u z r a cji sp ra w o w a n ej fu n ­ k cji, p on iew aż n a d u ży w a on u d zielo n ej mu w ła d z y Z k o le i z a sto ­ so w a n ie starej zasad y p ra w n ej, że sp ołeczn ość n ie m oże p on ieść szk o­ d y z pow odu sw eg o rep rezen ta n ta , sp o ty k a m y już w C. 16, qu. 6, c. 2. C zasem p rzestęp stw o zw ierzch n ik a b y w a bardzo w ielk ie. W ów czas i w y m ia r sp r a w ie d liw o śc i m u si być o d p o w ied n i w stosu n k u do p rze­ stęp stw a . J ed n ą z n a jsu ro w szy ch kar jest dapozycja. N ie n a leży jed ­ n a k z teg o pow odu zab ierać w ła sn o ś c i p rzy n a leżn ej do K ościoła. G d y­ b y to się stało, trzeb a b ezw zg lęd n ie dobra zabrane K o śc io ło w i n a ty c h ­ m ia st z w r ó c ić 2. Z asada p o w y żej za sto so w a n a (,/delictum p erson ae n on d e b e t in d etrim en tu m eo cle sia red u n d are”), zam ieszczon a p óźniej w re g u le 76 R J in V I°, z a sta ła p rzejęta przez p raw o k an on iczn e z pra­ w a rzym sk iego. Ma ona sw oje p o d sta w y w różn ych m iejsca ch , jak i w y p o w ied zia ch sły n n y c h p r a w n ik ó w o d n o śn ie fu n k c ji op iek u n a *.

1 „Privileigum om nio m eretu r a m ittere q u i penm issa sib i a b u titu r p o- te s ta te ...” C. 11, q. 3, c. 63;

2 „...eadem eiu s d e p o sitio co n fin m etu r, et om n es r es su a e e c c le sia e , q u a e ab latae fuerurat restituarrtur, q uia d elictu m p erso n a e in dam num e c c le sia e non est co n v erten d u m ...” C. 16, q. 6 c. 2;

(3)

256 K s. M. Ż u ro w sk i ,[18]

R ów n ież E u g en iu sz III nie p orw ała, a żeb y p rzestęp stw o d ok on an e p rzez fu n k cjo n a riu szy k lasztoru bez wieidzy apata m ogło b yć p rzy ­ czy n ą u tr a ty u p ra w n ień , jak ie p rzy słu g u ją k la szto ro w i. M ów i o ty m X , 2, 7, c. 3 4.

In n ym te k ste m , k tó ry p ob u d ził d ek rety stó w i d ek reta listó w do n a ­ p isa n ia w ie lu k o m en ta rzy na tem a t k aran ia zb iorow ości, a przy te j o k a z ji ró w n ie ż i do za jęcia się p rob lem em o b ecn ie o m a w ia n y m jest X , 5, 3, c. 30. D o ty czy on w y m ierza n ia sp r a w ie d liw o śc i w zg lęd em p rze­ łożon ych n ieza leżn ie od su sp en sy i d ep o zy cji teg o , k to d ok on ał sy m o - n ia c k ie g o p rzyjęcia do k lasztoru . A n a lo g iczn ą ok azję do w y p o w ie d z i n a te n tem a t stw a rza X , 5, 39, c. 53, z a w ie r a ją c y n ak az ogłoszen ia k a ­ r y ek sk o m u n ik i n a fu n k cjo n a riu szy i ra d n ych , m iasta, k tóre w y d a ło n ie g o d z iw e sta tu ty 5.

Z anim b ęd zie m ożn a przejść do szczeg ó ło w eg o o m ó w ien ia p ogląd ów In n o cen teg o IV, w y p a d a p rzyn ajm n iej w sp o m n ieć w y p o w ied zi ty ch d e k r e ty s tó w i dekreitalistów , k tórzy sto p n io w o coraz bard ziej p rzy czy ­ n ili się do w y ra źn eg o rozgran iczen ia sy tu a cji, k ie d y w in ie n b yć u k a ­ ra n y sam zw ierzch n ik , czy d zia ła ją cy z u p o w a żn ien ia zb io ro w o ści pro­ kurator, od w y p a d k u , k ied y k o n sek w en cje p on osi rów n ież zorgan izo­ w a n a zbiorow ość.

Z god n ie z p o g lą d em G racjana w y ra żo n y m w „ d ictu m p o st” C. 16, qu. 6, c. 7: p rzestęp stw o opata n ie m o że być p rzy czy n ą szkody w y ­ rządzonej k la szto ro w i, p o n iew a ż rep rezen ta n t sp o łeczn o ści posiada u p o w a żn ien ia , b y d ziałać na k orzyść zespołu,' n ie zaś na jego szko­ d ę *.

P a u c a p a le a w sw o jej su m ie n ie w n o si nic n o w e g o 7, a R olandua propter ae'tatem suan> sponite s e d e fen d ere n e q u it” {P aul. 1. 1 pr. D . d e tu te la 26, 1). „D olu s tu to m m pu ero n e q u e n e c e r e n eq u e p ro d esss d e b e t” .(Palp. 1. 3 D. q u ando e x fa c to 26, 9). „Im p u b eres sin e tu tore a g e n te s, n il poisse scire in te llig u n tu r ” (Pap. 1 10 d e j. et f. ignor 22, 2). „O fficio tu to ris in cu m b it ra tio n es su i co n ficere et p u p illo red d ere” (1. 1 § 3, de tut. et rat. distr.). „T utoris p ra ecip u u m o ffic iu m est n e in d efen su m p u p ijlu m r e lin q u a n t” (Marc. 1. 30 de a m f. tu t. 26, 7). „Cit. B a r t o c c e t t i V i c t o r i u s , D e r e g u lis iu ris, R am a 1955, S. 237 s. 4 „..A dicim Us eitiam u t p rop ter in iu ria m q u am ig n o ra n te abbate S. T rin ita tis, R ip u le n si ab b ati audiviim us illa ta m [...] M on asteriu m S. T rin ita tis n u lla te n u s su o iu re p riv etu r”. X . 2, 7. c. 3.

5 Cfr. X . 5, 39, c. 49;

6 „Si ergo d e lic tu m p erso n a e in d am n u m e c c le s ia e c o n v e r ti n o n p o­ te s t, quia procu rator co n d itio n em e c c le sia e potesit fa c e r e m elio rem , n on d eterio rem , ...” G ra tia n i Dp. C. 16, q. 6, c. 7;

7 S u m m a P a u c a p a l e a-e, C. 16. q. 6, ed. G ië sse n 1890, S. 89; 8 „...n egligen tia e p isc a p i in dam num e c c le sia e c o n v e r titu r [...] Ergo d e lic ti n om in e <crdmen in te lig itu r n o n n e g lig e n tia [...] d ictu m e s t eo cle - siam in propriis reb u s pro a lic u iu s d elicto m in im e p ro scrib en d a m . ... V e r e d e lic tu m p erso n a e in d am n u m e c c le sia e c o n v e r ti n o n debet, q u ia d ig n ita s e c c le sia e in d ig n ita te sacerd otis n o n im m in u itu r ... R o l a n - d u s B a n d i n e l l u s , S u m m a , C . 16, q. 6; ed. T h a n n er FV. In n sbruck 1874 s. 55

(4)

{191 O d p ow ied zialn ość zesp ołu za p rzestęp stw o 257

B a n d in e lli sto su ją c a n a lo g ię do szk od y m a teria ln e j tw ierd zi, że god ­ ność K ościoła rów n ież n ie m oże p o n ieść u szczerb k u z p ow od u jej ^bra­ ku u rep rezen ta n ta 8.

P on ad to w a żn y , n o w y elem en t sp o ty k a m y jeszcze u R olan d a B a n - d in elli. W ed łu g n iego n ie p rzestęp stw o zw ierzch n ik a szk od zi K o ścio ­ ło w i, ale zan ied b an ie p rzez n ieg o sw o ich o b o w ią z k ó w 9. N ie m ó w i w ię c tu ta j nic o o d p o w ied zia ln o ści zesp o ło w ej, je d y n ie stw ierd za fa k t, że zb iorow ość, czy osoba praw n a w drugim w yp a d k u , p o n o si o b ie k ty w ­ n ą szkodę. N,ie m ożna jed n ak z tego jesz.cz« w y c ią g n ą ć w n io sk u o d ot­ k n ię c iu w jak iś sposób san k cją karn ą zespołu.

D w a p rzyk ład y in d y w id u a ln e j kary sto so w a n ej za n a d u ży cie w ła ­ d zy podaje S u m a P arysk a. W p ierw szy m w yp ad k u arcy b isk u p jest zo b o w ią za n y do za p ła cen ia n a leżn o ści ze sw o jeg o p atrim on iu m , je d ­ n a k n ie z zasob ów w sip ó ln y c h 10, a w drugim k sią żę z o sta ł u k aran y ek sk o m u n ik ą , p o n iew a ż z pow odu n ie c h ę c i ,i z a p a lc z y w o śc i zak azał b isk u p o w i u d an ia się n a s o b ó r 11.

To; co R oland p o w ied zia ł o góln ie, nieco ro zw in ą ł i do p ew n eg o sto p n ia u za sa d n ił D a m a s u s 12. M ów i on, że p rzestęp stw o p rzełożonego p o leg a ją ce na k o n k retn y m cz y n ie („con sisten s in faiciendo”) n ie szk o ­ d zi K o ścio ło w i, natom iast' jego za n ied b a n ie np. op u szczen ie o b o w ią z­ k ó w , lu b zlec o n y c h czyn n ości, już bezp ośred n io m oże b yć szk o d liw e d la zesp ołu . Z w rócen ie u w a g i n a to rozróżn ien ie jest bardzo w a żn e, p o n iew a ż p ó źn iejsi au torzy pójdą za ty m stw ierd zen iem , n ad al szu ­ k a ją c u za sa d n ien ia i w y ja śn ie n ia , ja k ie d ziałan ia m ogą b y ć u zn an e za p op ełn ion e przez zesp ó ł jako ta k i i k o n sek w en tn ie, co zesp o ło w i m ożn a p rzypisać. Z a in sp iro w a ło to w ię c głęb szą a n a lizę zd oln ości z e s­ p ołu do d ziałan ia.

W arto zw rócić u w a g ę n a k o lejn y etap rozw oju m y ś li d e k reta li- s tó w z a w a rty w „G lossa oTdinaria” do X , 2, 10, c. 2, v. „ipsius do- lu m ” 1S. W tek ście ty m poruszone jest w a żn e z a g a d n ien ie ap rob aty

9 „..Item quoq u e in a frican o ooncilio, in quo sta tu tu m est, quod si a liq u is episicopus p leb em ad su am ca th ed ra m p ertin en tes in cathculica n e g le x it u n ita te lu crari, ad eurn sp ectab u n t ep iscop u m , q u i eas ad u n ita te m fid e i p o tu erit revocare. Ecice quod d e lic tu m p ersa n a e i. e. n e g lig e n tia ep isco p i in d am n u m e c c le sia e co n v ertitu r...” R o l a n d u s B a n d 1 n e H i , S u m m a , C. 14, q. 6, ed. c. S. 55.

10 „...sic d e lic tu m a rc hi ep isco p i red u n d aret in d am n u m e c c le sia e ” R esp . „In q u ad ru p lu m r ed d a t a rch iep isco p u s d e suo proprio patrim on io, v e l de sua p artion e q u a e e i con tigit, non d e co m m u n i”. S u m m a P a r i-

sie n s is , D ist. 18, s. 7; ed. T oronto 1952, S. 18.

11 Ibid.

12 „ D elictu m quod co n sistit in om iten d o, redu n d at in danum e c c le sia e p u ta, si om ittat inter.rum pere p raescrip tion em . D e lic tu m v ero quod c o n sistit in facien d o: puta si occid it hom inem , v e l sim ile q u id fe c e r it, n o n red u n d at, n isi fo rte u n iv e r s ita s to ta d e lin q u e n t. D a m a s u s , B u r -c h a r d i -c a, siv e re g u la e -can on i-cae reg. 32 ed. L u gd u n i 1565, S. 53;

18 ,,Sed quare d eb u it n o cere e c c le sia e dolus ab b atis sin e v io le n tia : cu m d eliotu m p erso n a e [...] sed hie to tu e co n v en tu s co n sen sera t ab b ati.

(5)

258 K s. M. Ż u row sk i {20]

p rzestęp czego czynu zw ierzch n ik a przez zesp ół po fa k cie już doko­ n a n y m i ty m sa m y m u zn an ie tego czynu za sw ó j („ratiliab itio1'). W ty m w y p a d k u p od m iotem sa n k c ji karn ej n ie b ęd zie już" ty lk o in d y ­ w id u a ln a osoba zw ierzch n ik a , a le rów n ież c a ły zesp ó ł jako taki.

N ajob szern iej jed n a k prob lem rozb u d ow an y jest u In n o cen teg o IV. N ie ogran icza się on ty lk o do p rzyp om n ien ia sta ry ch i u sta lo n y ch już zasad, że z ra cji w in y zw ierzch n ik a K o śció ł n ie p o w in ien stracić dóbr m a te r ia ln y c h I4, an i sw o ich p o sia d ło ści „ feu d o ”, a le sto su je t ę s a m ą , zasad ę w o b ec in n ych m o ż liw y c h p rzed m io tó w sa n k cji k a rn ych . W przypadku b o w ie m p o p ełn ien ia p rzestęp stw a h e r e z ji przez b isk u p a K ościół n ie tra ci sw o je j czicd, p rzy w ilejó w , a n i te ż pod/ległych so b ie d o ty ch cza s in n y ch K ościołów . W in n ym k o n k retn y m w yp ad k u dom a­ ga się in d y w id u a ln eg o u k aran ia opatów , o d p o w ied zia ln y ch za p o p eł­ n io n e n a d u ży cia 15.

To n ie w y czerp u je jed n a k jego p o gląd ów na w tspom niany prob lem . P oru sza bow iem za g a d n ien ia o d p o w ied zia ln o ści zesp o łu za p r zestęp ­ stw o rep rezen ta n ta przy ok azji om a w ia n ia nad u żyć d o k o n a n y ch przez p ełn o m o cn ik ó w (procuratores). R ów n ież i tu u zn a je za słu szn ą do­ ty ch cza s p rzyjętą dok tryn ę. W edług n iej d ający u p o w a żn ien ia pro­ k u ra to ro w i m oże p o n ieść szkodę z p ow od u za n ied b a n ia ze stron y t e ­ go o s t a tn ie g o ,6. Z teg o pow odu b o w iem u tr a c ił on u p ra w n ien ie a p e­ la cji. N a in n ym m iejscu udow ad nia, ż e p rok u rator sam od p ow iad a aa w y k ro czen ie, je ż e li przy p o p ełn ien iu czyn u p rzestęp czeg o p rzekro­ c z y ł d an e sob ie u p o w a żn ien ie np. je ż e li pod rob ił d o k u m en ty, lu b d o­ k o n a ł in n eg o o s z u s tw a 17. C y tu je jed n a k o d m ien n e zdanie n iek tó ry ch . Z godnie z n im w n orm aln ej sy tu a c ji d a ją cy p ełn o m o cn ictw o n ie jest o d p o w ie d z ia ln y za w in ę p rokuratora ch yb a, że m ó g ł tem u w y k r o c z e ­ niu jak oś zap ab ieic18. J e ż e li n atom iast p rokurator n ie w y p e łn ił sw e g o o b o w ią zk u zg o d n ie ze zlec en iem , w te d y te n fa k t obciąża sp o łeczn o ść, kitórą r e p rezen tu je, p o n iew a ż ona, lu b jej zastęp ca, p o w in ien się w są

v e l ab in itio, v e l e x p o st facto [...] sed ra tih a b itio in m a le fic io retro tra -h itu r...” Gd. X. 2, 10, 2, v. ip siu s d olu m .

14 I n n o c e n t i u s IV, X. 2, 2, c. 7, nr 3;

15 „A batibus. id eo h i p raecip u e p u niuntur, q u ia eoru m con cilio e t a u cto rita te om nia fiu n t...” I n n o c e n t i u s IV , 5, 3, c. 30, nr 1; ed. L u g d u n i 1546, f. 326r.

16 I n n o c e n t i u s IV, X , 2, 6, 1 nr 5 i 7, f. 135r.

17 „...secus a u tem esset si fa lsa in stru m en ta p rod u ceret p rocu rator v e l a liam fra u d em fa ceret, et est ratio d iv e r sita tis q u ia ad hoc n o n ten eb a tu r d om inus, u n d e n ec sib i im p u ta tu r sibi, si fia t a procu ratore, qu are non com m issa vid etu r...” I n n o c e n t i u s IV , X , 2, 6, 1, nr 7. ibid. f. 135r.

18 „Q uidam etia m d icu n t quod etiam e x dolo co m m isso eit a m in istro e t a tu to re et a p ro cu ra to re in n eg o tio sib i com m isso, n o n te n e r e tu r e c c le sia v e l p u p illu s n isi u b i a d elin q u en tib u s p o ss u n t se serv a re in ­ d em n es. et tu n e su ffie it si ced an t a ctio n es...” I n n o c e n t i u s IV , ibid. nr 8 f. 135 v.

(6)

O d p ow ied zialn ość zesp ołu za p rzestęp stw o 2 59

idzie s t a w i ć 19. J ed n a k że n ie w e w sz y stk ic h w y p a d k a ch m oże się u d z ie ­ la j ą c y u p o w a żn ien ia p rok u ratorow i u sp r a w ie d liw ia ć , ch o cia ż zgod n ie z zasadą pod an ą C. 16, qu. 6, c. 2 w y k r o c z e n ie p o szczeg ó ln ej osoby n ie szk o d zi K o ścio ło w i. M im o to w pew nyich w y p a d k a ch m oże b yć K o śció ł p o c ią g n ię ty do o d p o w ied zia ln o ści i d o tk n ięty sa n k c ją k a rn ą n ie za w in ę (prokuratora, le c z za sw oją, p o n iew a ż n ie w y b ra n o god n ego zau fan ia i p o sia d a ją ceg o o d p o w ied n ie u m iejętn o ści p rokuratora („quod n on e le - g it et in fid e et fa c u lta tib u s bonum p rocu ratorem ”) 20.

J e st rzeczą zn am ien n ą, że In n o cen ty w k o m en ta rzu do X 5, 3, 30 n r 1 m ó w i w y ra źn ie: „nos dicim u s quod u n iv e r sa s non potesit a ccu sa ri ne'e puniiri sed d e liq u e n te s ta n tu m ”, le c z zaraz p o te m dodaje: „ civ iliter co n v e n ir i et p ecu n ia riter p u n iri pos'sunt e x d e lic to recto ru m ”. A n a lo ­ g ic z n e z e s ta w ie n ie m a m y w ty m że sa m y m k o m en ta rzu d o X 5, 3>9, 53 n r 1, gd zie m ów i: „ ...U n iv ersita s a u te m n o n podest ex co m m u n fca ri, q uia im p o ssib ile e st, quod u n iv e r s ita s d e lin q u a t q u ia u n iv e r s ita s sicu t e s t c a p itu lu m p op u lu s g en s et h u iu sm o d i n om in a su n t iu ris ett n o n p e r so - n a ru m id eo n o n cad it in earn- ex corom u n icatio. Item in u niverisitate su n t e t p u eri u n iu s died...” etc.

Pierw siza część z pop rzed n iego k om en tarza ja k i p o w y ż e j z a c y to ­ w a n y te k s t X , 5, 39, c. 53 nr 1 n a jc z ę śc ie j są p o d a w a n e i p rzy ta cza n e p rzez a u torów jak o m y śl In n o cen teg o w y k a zu ją ca n ie m o ż liw o ść karan ia zb iorow ości. A u to rzy c i jed n ak n ie zw ra ca ją u w a g i n a d a lszy c ią g w sp o m n ia n eg o teksitu, gd zie pod k o n iec n u m eru p ie r w sz e g o jest m o w a zarów n o o z lec en iu p rzestęp czym , jak i o a p ro b a cie ta k ie g o czyn u p o d ok on an iu go bez u p rzed n ieg o u p o w a żn ien ia : „...P ostea u n iv e r s ita s , quod suo n o m in e erat fa ctu m , ra tu m habet et q uod u n iv e r s a s p u n ia tu r s p e c i a l i p o en a su sp en sio n is et .interdicti <...) et etia m tem p o ra l!, p u ta p ecu n ia ria ”.

B ezp ośred n ią w ię c o d p o w ied zia ln o ść p on osi zo rg a n izo w a n y z e sp ó ł, g d y p ełn o m o cn ik d z ia ła zgodnie z u p o w a żn ien iem m u u d zielo n y m , szczeg ó ln ie k ied y ono jest sk ie r o w a n e d o p o p e łn ie n ia czy n u p rzestęp ­ c z e g o 21. W yraźn ie b o w ie m tu ta j m ó w i In n o cen ty IV, ż e je ś li zw ie r z ć h

-19 „...praedictis ration ib u s v id etu r, quod si p rocu rator e c c le sia e p rop ­ te r co n tu m a cia m suaim cen d em n etu r in e x p e n sis, quod m an d ab itu r s e n - te n tia ex e c u tio n ! in b on is e c c le s ia e , q u ia ip se in cu lp a et co n tu m a x fu it cum ip se v e l a liu s e iu s n o m in e oom parare deb u erit. E t id em v id e ­ tu r si a lia m an d ata iu d icis n on im p lea t, p u ta q u ia n on e x h ib e t acta v e l alia in stru m en ta et id em in sim ili-bus...” I n n o c e n t i u s IV , X . 2, 6, 1, nr 7, ed. L u g d u n i 1578 f. 135r‘,

„ ...contum acia p r o c u r a to r s g en era t p ra eiu d iciu m dom ino in re u b i est procurator n on ta'men in a liis...” ibid.

20 „..quia in p ra ed ictis n o n p u n itu r e o c le sia pro d elicto procu ratoris, se d pro sua culpa, in q u a fu it quod n on e le g it et in fid e et in fa c u lta ­ tib u s b on u m procu ratorem ...” I n n o c e n t i u s IV, X, 2, 6, 1, nr 7.

21 fa tem u r ta m en , qu od si rectores a licu iu s u n iversitati's, v e l a lii aliq u od m a le fic iu m fa ciu n t de manidato u n iv e r s ita tis to tiu s, v e l ta n ta e p a rtis quod in v itis a liis m a le fic iu m fe c e r in t, sed p ostea u n iv e r sita s,

(7)

260 K s. M. Ż u row sk i [22]

n ic y ja k ie jś sp o łeczn o ści, albo in n i, d o k o n u ją .p rzestęp stw a na z le c e n ie c a łe j sp o łeczn o ści, alb o .potem on a ap rob u je to , c o b y ło w jej im ien iu d o k on an e, n a leży ją u k a ra ć s p e c j a l n ą k a r ą su s p e n sy lu b in te r - dyfctu, czy inną k a rą d o czesn ą np. k arą p ie n ię ż n ą 22.

W n a stęp n y m n u m erze te x tu pierw szego: X , 5, 39, 53 nr 2 jest zd a n ie n ie k tó r y c h a u torów w sk a z u ją c e n a m o ż liw o ść w y to c z e n ia sp r a w y c y ­ w iln e j .przeciw ko sp o łeczn o ści, co iprow adzi d o w y m ierzen ia jej k ary p ien iężn ej. N a leżn o ść trzeb a w ó w cza s z a p ła cić z d ó b r w sp ó ln y ch , a w ioh braku sp o łeczn o ść jako ta k a w k o n se k w e n c ji zostaje rozw iązan a. („p rivab itu r p r M le g io univers-itatis u-t ul-terius non sit u n iv ersa s, et sic p a tietu r cap itis d im in u tio n em ”). N ie m oana n atom iast p rzeciw k o n iej w y stę p o w a ć w sp r a w ie k ry m in a łn eij2S.

A za tem w id a ć , ż e In n o cen ty , ch ociaż n ie na'zywa teg o ipo im ien iu , jed n ak że wiidzi zasad n iczą różn icę m ię d z y in d y w id u a ln y m p rzestęp ­ stw em i k a rą d o sto so w a n ą do p oszczególn ego c z ło w ie k a a d zia ła n iem zb iorow ości jako ta k ie j b ezp ośred n io, c z y te ż przez sw eg o r ep rezen ­ ta n ta . I s tn ie je w ó w cza s k on ieczn ość z a sto so w a n ia d o n iej in n ego rodzaju sa n k cji a n iż e li w stosu n k u do osób in d y w id u a ln y c h . P o jm o w a n ie z e ­ sp ołu zo rg a n izo w a n eg o jako fik c ji p raw n ej p ow in n o p ro w a d zić d o w n io ­ sk u , ż e zesp ó ł n ie m a ż e d zia ła ć. N ie w ie lu jed n ak k a n o n istó w od w ażyło się w y c ią g n ą ć ta k i w n io sek . C o w ię c e j, inaw et oi, k tó rzy teo r e ty c z n ie to p rzy jm u ją np. In n o cen ty IV, w te k s ta c h p o w y ż e j c y to w a n y c h p ra k - ty lo z n ie tnzym a się n ie k o n se k w e n tn ie sfo rm u ło w a n ej zasad y. W ed łu g n ie j zesp ó ł m oże d ziałać p rzez -swoich c z ło n k ó w 24, p rzełożonych, p e łn o ­ m ocn ik ów , lu b w sposób o g r a n ic z o n y 25.

N ie w ą tp liw ie n ie b ez zn aczen ia jest fa k t, ż e w sp ó łc z e ś n i In n o cen tem u k o m en ta to rzy p r a w a rzym sk iego, tmimo liczn y ch op orów ró w n ież tę

quod suo n om in e era t fa ctu m , ratum h ab et quod U niversitas p u n ietu r sp e c ia li p oena su sp en sio n is et in te d ic ti (...) et e tia m tem p o ra li, puta p ecu n ia ria ...” I n n o c e n t i u s IV, X. 5, 39, 53, nr 1, ed. c. f. 364 v.

22 ibid.

23 „Q uidam tarnen d icunt, e t fo rte n o n m a le, quod, et si p ossit contra u n iv e r sita te m a g i o iv ilite r (...) et a liis h u iu sm od i, q u ibus irrogatur p oen a p ecu n iaria, n o n tarnen p a test con tra earn agi crim in a liter, sen - te n tia a u tem con tra u n iv e r sita te m m a n d ab itu r e x e c u tio n i in b on is u n i­ v e r sita tis, si h ab et a lia com m unia, e t si n ih il h ab et com m une, p riv a - foitur p riv ileg io universitaitis, u t u lteriu s n on sit u n iv e r s ita s et sic p a ­ tie tu r ca p itis d im in u tio n em ...” I n n o c e n t i u s IV, ibid, nr 2. Cfr. N os dicim u s q uod u n iv ei^ ita s non p o test aocusari, nec p uniri, sed d e iiq u e n te s tan tu m , c iv ilite r a u tem co n v e n ir i e t pecuniariiter p u n iri p o ssu n t e x d elicto rectoru m ...” ibid. X , 5, 3, 30, rvr 1, f. 3t26r.

24 „Ouia ca p itu lu m , quod e s t n om en in te lle c tu a le et res in corp oralis, n ih il fa c e r e p otest, n is i per m em bra sua. I n n o c e n t i u s IV, X, 5, 39, c. 64 nr 3, ed. c. f. 367 v.

25 Ibid. Cfr. P. G i l l e t , L a p e r s o n a lity ju r id iq u e en d r o it e c c le s ia -

(8)

123] O d p ow ied zialn ość zesp o łu za p rzestęp stw o 261

zd o ln o ść do d ziałan ia p rzy jm u ją * 8. N ajb ard ziej jed n ak chyba zaw ażyła tr a d y c ja k an on iczn a, k tó r e j n ie zd ołało ob alić w p r o w a d z e n ie fik c y jn e j k o n c e p c ji s p o łe c z n o ś c i27. P rzy r o zw ią zy w a n iu tru d n o ści te o r e ty c z n y c h c z ę sto u ciek a n o się za w z o r e m In n o cen teg o IV do fik c ji p raw n ej. W w ie lu w y p a d k a ch okazyv. ała się ona w y g o d n y m ro zw ią za n iem . Z d ol­ n o ść zb iorow ości do d zia ła n ia sz czeg ó ln ie pnzesz a k ty k o le g ia ln e („colle- g ia lite r ”, ,,'capitulariter, sim u l c o n g reg a ti”, „ p u lsata eam p an a et elev a to v e x il lo ”) sta le b y ła w tr a d y c ji k a n o n iczn ej u zn a w a n a i p ra k ty czn ie r e s ­ p ek to w a n a , a w w y p a d k u p rzestęp stw a ścig a n a sa n k cja m i karnym i. D zia ła n ia (tego, jak o ty m już b y ła m o w a p o w y żej, d o k o n y w a ć m ożna w różn y sposób: p rzez rep r e z e n ta n tó w czy p ełn o m o cn ik ó w , w oparciu o z le c e n ie w p ro st, c z y p ó źn iejszą ap rob atę (ratihabitio).

P r a k ty c z n ie jest to ro zw ią za n ie, k tóre a k c e p tu ją ta k że p ó ź n ie jsi k a - n o n iści, ch o ć n ie brak p o w o łu ją c y c h .się n a p o p rzed n ie, m n ie j sp recy ­ z o w a n e jeszcze sfo rm u ło w a n ia , co w p row ad za za m iesza n ie p o jęć.

P o tw ie r d z e n ie o m ó w io n eg o w y ż e j sta n o w isk a In n o cen teg o IV zn aj­ d u je m y u H en ryk a d e S eg u sio , k tóry rozróżn ia za n ie d b a n ie p rzełożo­ n eg o , w z g lę d n ie p rokuratora („ n eg lig en tia m ”) 28 od jego zd ecy d o w a n ej z łe j w o li („dolus”) 29 i św ia d o m eg o przek roczen ia o so b isteg o („dedic- tu m ”) 30. R ów n ież, je ś li ch od zi o m o żliw o ść 'popełnienia p rzestęp stw a p rzez zb iorow ość zorgan izow an ą, te n ż e autor d a je od p ow ied ź p o z y ty w ­ ną 31 i n a w et d o p u szcza — ch ociaż z za strzeżen iem — p o z w a n ie zb ioro­ w o ś c i np. k o leg iu m — przed tr y b u n a ł z ty tu łu „ex d o lo ”. J ed n a k że w te d y zgadza s ię z In n o cen ty m IV, że n ie m oże to b yć sp ra w a k r y m i­ n a ln a , ty lk o cy w iln a . W ów czas zb iorow ość od p ow iad a p rzez sw o jeg o sy n d y k a , czy p rok u ratora 32.

S to p n io w o jed n a k — w d u żej m ie r z e d zięk i B a r to lu so w i d e Sasteofe- ra to — dochodzą k a n o n iści do te o rety czn eg o ró w n ież rozgran iczen ia •i w y o d ręb n ien ia d z ia ła ń i ak tów , jak ie z e sp ó ł m oże d ok on ać sam , w sposób sobie w ła ś c iw y , c z y li „p roprie”, od tysch, k tórych sam w y k o

-26 C fr. A. M e s t r e , L es p e rs o n n e s m o ra le s e t le u r r e s p o n s a b ilité p é n a le , P aris, 1899, p. 91 sq.

27 P. G i 11 e t, o. c., p. 87-—92.

28 „Quid si capitu'lum tr a n sfe r t p o testa tem in a liu m et ille n e g lig e n s e st num q u id c a p itu lu m propter hoc p riv a tu r p o te sta te e lig e n d i: puto quod sic (...) quia n e g lig e n tia procu ratoris obest dom ino (...) sicu t etia m n e g lig e n tia p ra ela ti ob est e c c le sia e (...) q u am vis d olu s n on ofosit n ec d elictu m ... H e n r i e u s d e S e g u s i o , S u m m a , D e e le c tio n e e t e le c ti

p o te s ta te , n r 3-3 a, ed. L ion 15-37 (N eu ged ru ck S c ie n tia , A a len , 1962)

f. 24 r.

29 Ibid., D e e x c e s s ib u s p r a e la to r u m e t su b d ito r u m nr 1, ed. c. f. 259 r. 30 Cfr. not. n r 24.

11 H e n r i c u s d e S e g u s i o , L e c tu ra in q u in q u e d e c r e ta liu m lib r o s , P a r isiis 1512, X , 5, 3, c. 30.

32 etiam u n iv erista « , m uinicipium , co lleg iu m , v e l q u a ev is alia e x d olo suo co n v en iri p ossu nt (...) co n tin g a t cu m d iffic u lta te u n iv e r sita s e o n se n tia t in d olo (...) v e l sim ilib u s com m iittendis...” H e n r i c u s d e S e g u s i o , S u m m a , D e d o lo e t c o n tu m a e ia , nr 7, ed. c. f. 90 v.

(9)

262 Ks. M. Żurowski {24]

n a ć n ie jest w sta n ie, czy li m u s i je sp ełn ić za p o śred n ictw em sw e g o p rzed sta w iciela . B a rto lu s b o w ie m — co jest zn a m ien n e — p o d ją ł pro­ b lem a ty k ą In n o cen teg o IV i p u n k t po p u n k cie stara się ją w y ja śn ić i ró w n o cześn ie o d p o w ied zieć na p o w sta ją c e t r u d n o ś c i33. W k o n k lu zji d ochodzi do wniosiku, że za d ziałaln ość przesitępczą „p roprie”, czy też „ im p rop rie” dok on an ą od p ow iad a zorgan izow an a sp o łeczn o ść i m oże być d o tk n ięta san k cją k a rn ą . W sp osob ie karan ia jest jed n a k różn ica w p o ­ rów n an iu z o so b a m i in d y w id u a ln y m i („et u n iv e r s ita s ipsa p u n ietu r, tarnen in m odo p u n ie n d i est d iffe r e n tia ”). /N astępnie r o z w ija m y ś l p o ­ ru szon ą już przez In n o cen teg o IV „ u n iv ersita s p o te s t c o n v e n ir i c iv ilite r in eo quod ad earn p e r v e n it” M. W tym b o w iem w y p a d k u n ik t, n a w e t n a leżą cy do zb iorow ości, n ie b ęd zie p o k rzy w d zo n y , p o n iew a ż dana sp o ­ łecz n o ść zo sta n ie zm u szon a do r e sty tu c ji teg o , co so b ie n ie e s łu sz n ie p rzy własziazy ła .

P ó źn iej u M ik ołaja de T u d e s c h is 35 sp o ty k a m y p ozornie o r y g in a ln e u jęcie. J ed n a k p o g łęb szej a n a lizie n ietru d n o od k ryć podaną jed y n ie w in n ej fo rm ie i o d św ieżo n ą m y ś l In n o cen teg o IV. B ard ziej ty lk o p od ­ k reślo n o tu , ż e d z ia ła n ie rep rezen tan ta, d opóki zn a jd u je się p o za sferą u d zielo n y ch m u p rzez zesp ó ł p ełn o m o cn ictw , n ie je at p o czy ta n e ze sp o ­ łow i.

T ak w ię c u In n o cen teg o IV , pom im o jego p o g lą d ó w in sp iro w a n y ch n o m in a lizm em , z n a jd u je m y m ery to ry czn e, w y ra źn e ro zró żn ien ie d z ia ­ ła n ia zb io ro w o ści od d zia ła n ia in d y w id u a ln eg o ze w zg lęd u na o d m ien n y jego rodzaj i ch arak ter. Z k o le i daje on jasn e o k r e śle n ie , k ie d y d zia ­ ła ln o ść p rzestęp cza rep rezen ta n ta moeże b y ć p rzyp isan a zesp o ło w i, choć on sa m te ż n ie jest w o ln y od w in y . W reszcie In n o c e n ty IV w y su w a p o stu la t stosowainia o d m ien n y ch kar ze w zg lęd u n a in n y rodzaj pod m io- p raw nego.

D la teg o te ż trzeb a stw ierd zić, że w k ła d In n o cen teg o do e w o lu c ji p rob lem u zd o ln o ści do d zia ła n ia i o d p o w ied n io ści s a n k c ji k a r n y c h d o z esp o łu b y ł zn aczn y i w p ły n ą ł d ecyd u jąco n a teo r e ty c z n ą m y ś l k a n o ­ n iczn ą jem u w sp ó łczesn ą , m oże n a jsk u teczn iej pYzed B a rto lu sem d e S a sso fera to , a te n o sta tn i p osu n ął w ie d z ę naprzód, an a lizu ją c g łęb iej m y ś l In n o cen teg o IV.

V erbrech en der V o rg esetzten und d ie V era n tw o rtu n g der o rg a n isierten G em ein sch a ft n ach tier ^ e h r e d es Jn n o cen tiu s IV

D as P ro b lem k o n zen triert sich au f die a lt e ju ristisch e R eg el, die in 76 RJ in V I0 a u sg ed rü ck t w ird : „das V erb rech en ein er P e r so n so ll

83 B a r t o l u s d e S a x o f e r r a t o , In D ig e stu m N o v u m D. 48. 19. 1. aut. fa c ta § n o n n u m q u a m n r 5 sq.

34 Ibid.

“ N i c o l a u s d e T u d e s c h i s , L e c tu ra in D e c r e ta le s G re g o rii IX , L u gd u n i 1527, X , 2, 6, c. 1, nr 35 s.

(10)

[25] O d p ow ied zialn ość zesp ołu za p rzestęp stw o 263

d e r K irch e k ein en S ch a d en a n rich ten ” („d elictu m p erson ae n o n d eb et in d etrim en tu m eo cle sia e r e d u n d a r e ”).

D as R ech t, V o r g e se tz te zu b estra fen , b eg rü n d et In n ozen z der IV . im K om m en tar ziu d en „ D ek reta len ” G regors d es IX .

Br glau b t, d ass v o r a lle m d ie Ä b te b estra ft w e r d e n so lle n , w e il der E n tsch lu ss u n d R a t v o n ih n e n ab hängen.

I n ein em an d eren , g a n z k o n k reten F a ll w ird d ie B estra fu n g der sc h u ld ig e n Ä b te, a ls der e in z ig e n v e r a n tw o r tlic h e n P erso n en fü r den v erü b ten M issb rau ch v e r la n g t.

D em In h a lt d es von s ic h k o m m en tierten T e x te s g em ä ss erin n ern d ie G lo sse zu C. W5, q. 6, c . 2, v. c a u sa e und In n o zen z der IV n ich t n u r daran , d ass d ie K inche in fo lg e der S ch u ld des V o rg esetzten ih re m a te ­ r ie lle n G ü ter n ich t v e r lie r e n soll, aber er wandelt d a sselb e P rin zip in b ezu g a u f a lle m ö g lic h e n O b jek te d e r S tra fsa n k tio n .

In n ozen z der IV. b eh a n d elt das P ro b lem der V era n tw o rtu n g e in e s K o lle g iu m s fü r das V erb rech en d es V o rg esetzten b ez ie h u n g sw e ise e in e s erm ä ch tig ten R ep rä sen ta n ten b e im B esp rech en d e r v o n P ro k u ra to ren g e tr ie b e n e n M issb rau ch e (procurato.res). Er s te llt das fo lg e n d e r m a sse n dar: der P rok u rator selb st ist fü r d ie Ü b ertretu n g v er a n tw o r tlic h , w e n n er b eim V erü b en der v er b r e c h e r isc h e n T at sie ih m e r te ilte E rm ä ch ti­ gu n g ü b ersch ritten hat; — w e n n er d a g eg en in Ü b erein stim m u n g m it d er B e v o llm ä ch tig u n g h a n d elt, b eson d ers w e n n er erm ä ch tig t w ird , d ie v e r b rech erisch e T at zu verü b en , d a n n -trägt d a fü r sogar in B ezu g a u f d ie S a n k tio n d ie gan ze G em ein sch a ft d ie V era n tw o rtu n g . D as K o lleg iu m k a n n d a rü b er h in a u s w e g e n der fa lsc h e n W ah l sein es P ro k u ra to rs K on seq u en zen tra g en . — In n o zen z der IV. stim m t a u ch m it d e m frü h er erw ä h n ten P rin zip ü b erein , n ach dem d ie V ern a ch lä ssig u n g d er P flic h ­ te n durch d ie o b e n g e n a n n te n V ertreter d e s G em ein sch a ft auoh e in e n G rund fü r die B estra fu n g d e r g a n zen K o lleg iu m s b ild e n k an n .

Cytaty

Powiązane dokumenty

The system identification block will use the control action results from the controller block and the measured course angle as input and then begin estimating the system’s param-

Prace ofiarowane Kazimierzowi Wóycickiemu — Wilno 1937. Wóycickiego) — a znamienna przez to, że hołd, którego jest wyrazem, złożony jest nie tylko przez

Jeśli zaś — jak to autor stwierdza — „wszelkie metody na- turalistyczne, a z nimi i Taine, odzyskują częściowo swe upraw­ nienia“ (s. 159), to jest to

Podlachy o miniaturach i malatu- rach Psałterza’, i ona właściwie żadnej nowizny nie wniosła, bo wyraźnie zaznaczył autor, że jego dawniejsze wywody

In the North Sea, at location 1 in Figure 7 and Figure 8, the differences in wave heights and spectra are mainly caused by the differences in boundary conditions,

Zamierzoność natom iast znaków językow ych łączy się z ich funkcją sym boliczną, która wysuw a się na pierwszy plan w wypowiedziach innych niż artystyczne.. W

De aanwezige kabels, leidingen en vreemde objecten dienen t e worden getoetst aan de volgende leidraden van de Technische Adviescommissie voor de

The streamwise cross-correlation function between the large- and small-scale motions can be represented as an iso-contour map, as shown in figure 1a, where the time lags indicate