• Nie Znaleziono Wyników

View of Gotycka rzeźba ze Skrzynna w gronie polskich Pięknych Madonn

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "View of Gotycka rzeźba ze Skrzynna w gronie polskich Pięknych Madonn"

Copied!
12
0
0

Pełen tekst

(1)

R O C Z N I K I H U M A N I S T Y C Z N E T o m XXVI I I, zeszył 4 — 1980

BARBARA FLEJSZER

G O T Y C K A R Z E Ź B A Z E S K R Z Y N N A W G R O N IE P O L S K IC H P IĘ K N Y C H M A D O N N

G o tycka rzeźba M adonny z D zieciątkiem , zn ajdująca się w kaplicy Przem ienienia Pańskiego kościoła parafialnego św. Szczepana w Skrzy n n i . , m im o w ybitnych w a­ lorów artystycznych nie doczekała się żadnego opracow ania. W iadom ości archiw al­ ne i historyczne dotyczące Skrzynna pozw alają n a p o d an ie ogólnych i tylko hipotetycznych okoliczności pow stan ia rzeźby. Szczegółowe inw entarze kościoła o raz probostw a w Skrzynnie, sporządzone przez rządow ych kom isarzy w 1841 i 1851 roku, pozw alają przypuszczać, że w yszczególniona pod pozycją 102 sta tu a Najświętszej M arii Panny zn ajd o w ała się w ów czas w kościele parafialnym ". W iadom ości historyczne nie pozw alają n ato m ia st d o k o n ać bliższych ustaleń w ar­ tości obiektu. D opiero d o k ład n a analiza inw entaryzacyjna i form alno-porów naw cza n a tle polskiej i zachodnioeuropejskiej rzeźby um ożliw ia ocenę jej wysokiej w artości artystycznej, charakterystycznych cech treściow ych o raz rozw ażenie problem u m iejsca pow stania i kultu, jak im się cieszyła3

Rzeźba w ykonana je st w drew nie lipow ym , pow szechnie używ anym w snycer­ stwie gotyckim , łatw ym w obróbce i tanim . Niewielkie rozm iary dzieła um ożli­ wiły w ykonanie figury z jednego kloca. W olno stojąca i pełnoplastyczna poli­ chrom ow ana figura 97,5 cm wysokości przedstaw ia M aryję u k azującą p o dtrzym y­ w ane oburącz nagie Dziecię. W ysoka i sm ukła p o stać M adonny" ustaw iona je st w w yraźnie zaznaczonym kontrapoście, podkreślonym b o g ato u d rap o w an ą szatą. Jej głow a ozdobiona k o ro n ą pochyla się ku D zieciątku. M ło d a tw arz M adonny została

1 Skrzynno — miasto położone w woj. radom skim , należące do diecezji sandomierskiej. 2 Inwentarz kościoła i „fundi instructi" probostwa w mieście Skrzynnie w powiecie i okręgu opo­

czyńskim w guberni radomskiej położonej w Arch. Par. W Skrzynnie (nr 817 z 1841 r. i n r 4786 z 1841 r., n r

1 ¡(K) z 1851 r., nr 1018 z 1851 r.). Inwentarz obejmował okresy od 22 VIII do 10 X 1841 roku i od 16 VIII do 22 VIH 1851 roku. Opis ten znajduje się w posiadaniu proboszcza ze Skrzynna. Z najdawniejszych dokum entów uległy zniszczeniu podczas Pow stania W arszawskiego w 1944 r. ak ta wizytacji dekanatu skrzyńskiego z XVI1-XVIII w. W iadomość zaczerpnięta z informacji ks. prof. S. Librowskiego, dotycząca danych o aktach wizytacji dekanatu skrzyńskiego.

■’ Artykuł podejmuje zagadnienia rozważane w pracy magisterskiej autorki artykułu na temat:

Gotycka rzeźba Pięknej Madonny w Skrzynnie, powstałej pod kierunkiem ks. prof. W. Smolenia na Sekcji

(2)

14 B A RB ARA F LEJSZLR

u fo rm o w an a z w ysokim czołem , wyrazistym i oczym a, o delikatnej karnacji i sub­ telnych rysach o raz ledw o dostrzegalnym półuśm iechu. N a ciem noczerw oną suknię n arz u co n y jest niebieski i bo g ato sfałdow any płaszcz. U w ydatniają się n a nim szeroka fałda m isow a i głęboka fałda agrafow a oraz splot fałd rurkow ych — spły­ w ających harm onijnie spod ręki podtrzym ującej Dzieciątko — podkreślające sub­ telną p ostać M arii.

Półleżące pulchne D zieciątko o proporcjonalnej budow ie trzym a w rączce ja b łk o . Pospolitością rysów ko n trastu je z u rodą M arii. Obydwie postacie tw orzą

b o g atą plastycznie, p roporcjonalnie i harm onijnie zestaw ioną kompozycję. B adania stratygraficzne wykazały, że ja k o gruntów pod polichrom ię użyto w arstw y klejow o-kredow ej. Pierw otna polichrom ia rzeźby polegała n a nasyceniu gruntów przez położenie cynobru i cieńszej w arstw y czerwieni krapow ej na pła­ szczyznę sukni, a błękitnego azurytu na pow ierzchnię płaszcza. W arstw ę czerwieni cynobrow ej z reguły laserow ano krapem dla uzyskania większej intensywności koloru. D o p odm alow ań użyto bieli ołow ianej oraz ugrów i ziemi zielonej. Mieści się to w aspekcie technologicznym i estetycznym właściwym XV-wiecznym poli­ chrom iom . Zw łaszcza obecność szarozielonych podm alow ań łączy się ze sjeneńską techniką verdacio, przeszczepioną poprzez Czechy do E uropy Środkow ej4. D la osiągnięcia efektu emalii barw iki zostały sporządzone szczególnie pieczołowicie i zapuszczone żywicą. K arnacji odkrytych p artii ciała, m alow anych w XIV wieku n a k o lo r kości słoniowej, n a d a n o w przy p ad k u rzeźby Skrzyneckiej5 barw ę naturalną. E fekt ten uzyskano przez zastosow anie techniki olejno-żywicowej. Z arów no tech­ niką, ja k i technologią polichrom ow ania rzeźby Piękna M ad o n n a Skrzynecka ujaw nia typow ą przynależność do średniow iecznych w arsztatów rzeźbiarsko-m a- larskich. Przy w ykończeniu rzeźby zastosow ano kaw ałki p łó tn a ja k o radykalny środek dla zabezpieczenia polichrom ii przed n aturalnym i rucham i drew na oraz w celu przykrycia sęków. W ykazano to przy pracach konserw atorskich6.

Rzeźbę Skrzynecką przem alow yw ano kilkakrotnie w ciągu wieków, a naw ar­ stwiające się latam i farby zacierały precyzję i w yrazistość form plastycznych. A na­ liza naw arstw ień barw ików i zapraw w skazuje, iż pierwsza renow acja rzeźby prze­ p ro w ad zo n a była w XVI wieku, kiedy to silnie ju ż zniszczoną i p rzetartą azurytow ą polichrom ię płaszcza M adonny p o k ry to w arstw ą sm alty, barw ika używanego w E uropie od o k oło 1529 ro k u 7.

N astęp n ą renow ację rzeźby dato w ać m ożna na wiek XV II. Jej stan wymagał już w tedy ponow nego położenia nowej zapraw y i polichrom ii z użyciem smalty.

4 B. S la n s k y . Technika malarstwa. Tłum. T. Aleksandrowicz, S. Gawłowski. T. 1. Warszawa 1951 s. 64, 323-331; T. 2. Warszawa 1965 s. 369, 375; C. C e n n in i. Rzecz o malarstwie. Tłum. S. Tyszkiewicz. Wrocław 1955 s. 64; B. H o p liń s k i. Farby i spoiwa malarskie. Wrocław 1959 s. 83, 85, 91.

5 Używam przym iotnika „Skrzynecka”, aby odróżnić Skrzynno od leżącej obok miejscowości Skrzyńsko.

6 Próbki do badań pobierała autorka artykułu. Badania przeprow adzono pod kierunkiem prof. R. Kozłowskiego w Zakładzie Technologii i Konserwacji KUL.

(3)

G O T Y C K A RZEŹBA Z E S K R Z Y N N A 15

Ponieważ sm alta należy do najm niej o dpornych n a św iatło i wilgoć atm osferyczną barwików, m usiała zapew ne w krótkim czasie ulec zniszczeniu i w ym agała pokrycia now ą w arstw ą farby. Przem alow ana została ponow nie błękitnym azurytem .

O statnie z istniejących przem alow ań dato w ać należy n a okres przed połow ą wieku X V III, na co w skazuje użycie now ych pigm entów , stosow anych dopiero w tym czasie8. Są to ślady przem alow ań X IX -w iecznych, k tó re usunięto podczas ostatnich prac konserw atorskich w latach 1949-1955, prow adzonych w pracow ni prof. G reina w W arszaw ie9. Z astosow ano wtedy zasadę konserw acji purystycznej. Polegała ona na zabiegach zabezpieczających z zew nątrz stru k tu rę rzeźby bez rek o n ­ strukcji ubytków snycerskich i kolorystycznych. K onserw acja obejm ow ała cztery etapy: dezynsekcję, utrw alenie drew na, usunięcie przem alów ek i odsłonięcie o ry ­ ginalnej polichrom ii oraz przytw ierdzenie o d p adających jej p artii d o podłoża. O statnim etapem prac było zabezpieczenie oryginalnej polichrom ii m asą enka- ustyczną.

Rzeźba ze Skrzynna wskazuje na doskonałego M istrza o niezwykle głębokiej i twórczej osobow ości, a także dużej biegłości w dążeniu d o przestrzennego u k azan ia postaci i opracow ania szat. Jest więc rzeczą zrozum iałą, że M ad o n n a ze Skrzynna ma wiele cech typow ych dla ówcześnie stosow anych kan o n ó w stylu m ięd zy n aro d o ­ w ego10. W rzeźbie znalazły odbicie wpływy zachodnie, w tym fran cu sk ie11, czeskie i śląskie.

Pięknej M adonnie ze Skrzynna bliskie są w alory plastyczne szkoły m alarstw a czeskiego. U w idocznia się bowiem w naszym dziele, ja k i w rzeźbach Pięknych M adonn z kościoła św W ita w Pradze oraz z R oudnic, p o dobnie finezyjny rysunek ciała, układ postaci M arii, położenie D zieciątka, k orpulentność m ałego Jezusa, wdzięczne pochylenie M atki, m iękki i bogaty m odelunek draperii sz a t12.

8 Tamże t. 2 s. 1-5.

v Informacje uzyskane od konserwatora rzeźby Jolanty Łączyńskiej z Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie.

111 K. C la s c n . Die Schönen Madonnen. Königstein 1951 s. 131-237; W. P in d e r . Zur problem der

Schönen Madonnen um 1400. „Jahrbuch für Preussischen K unstsam lungen” T. 44:1923 s. 148: te n ż e . Die Deutsche Plastik des 15. Jahrhunderts. M ünchen 1925 s. 19. D. G r o s s m a n . Salzburger Anteil an den Schönen Madonnen. W: Schönen Madonnen 1350-1450. Salzburg 1965 s. 35, 40; W. P a a tz . Prolegomena zu einer Geschichte der deutschen spätgotischen Skulptur im 15. Jahrhundert. Heidelberg 1956 s. 10;

A. F e u ln e r. Der Meister der Schönen Madonnen. „Zeitschrift des Deutschen Vereims für Kunstwissen­ schaft" 10:1943 s. 31; A. K u ta l. (Jeske gotiske Socharslvi. Praha 1962 s. 80, 88, 94, 95, 96, 173; L. K a lin o w s k i. Z e studiów nad Mistrzem Pięknych Madonn. „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” T. 51:1950 nr 8 s. 488; V. D e n k s te in , F. M a to u s . Die schönen Madonnen vom Süd­

böhmen. Der schöne S til im das Jahr 1400. W: Südböhmische Gotik. Prag 1955 s. 94, 96.

11 Przykładem mogą służyć wcześniejsze rzeźby M adonny z [le-de-France. Rzeźby te wykonane z piaskowca znajdują się w Victoria and A lbert M useum w Londynie. W. R o th e s . Die Madonna in ihrer

Verherrlichung durch die Bildende Kunst aller Jahrhunderte. Köln 1909 s. 121-125.

12 A. S p r in g e r . Powszechna ilustrowana historia sztuki. Tłum. K. Broniewski. T. 2. W arszawa 1902-1904 s. 18, 19; A. B ro sig . Rzeźba gotycka 1400-1450. Poznań 1928 s. 1-9; P a a tz . Prolegomena s. 10, 36; K. G la se n . Die preussischen Werslätten des Löwenmadonnenstoles und ihre Auswirkung a u f die

(4)

16 BA R B A R A F LE JS ZER

C ała rzeźba Skrzynecka, zam knięta w jed n y m bloku, zachow uje zw artą formę o raz d o sk o n ałą rów now agę w układzie kom pozycyjnym . Bryłę rzeźby cechuje h a r­ m onia i zrów now ażenie, z podkreśleniem jej sm ukłości i jednolitości. Podobnie rzeźby z T o ru n ia, W rocław ia, B onn, S tralsundu, S ternbęrgu reprezentują dużą h arm o n ię form y, m onum entalność i blokow ość przy zw róceniu uwagi na finezyjne o p raco w an ie detalu. R zeźba Skrzynecka w p o ró w n an iu je d n a k z to ru ń sk ą jest bardziej reliefow a i więcej ro zb u d o w an a przestrzennie. Reliefowość ta o raz układ sutych szat i sposób prezentacji D zieciątka p o dobnie oddaje rzeźba z W rocławia.

W ystępują także pew ne podobieństw a cech M ad o n n y Skrzyneckiej do rzeźby z D u sseld o rfu 13. M otyw fałdy agrafow ej w rzeźbie z D usseldorfu wydaje się być prze­ ję ty i zastosow any przez M istrza w rzeźbie wrocławskiej, a percepcja ta występuje rów nież w m odelunku fałd rzeźby Skrzyneckiej.

Rzeźby ze Skrzynna i A lten m ark tu w ykazują podobieństw o, w idoczne zwłaszcza w układzie draperii. F ałdy płaszcza okryw ającego M adonnę ze Skrzynna uniesione są p o d lewe ram ię M arii, tw orząc w ten sposób poprzeczną, szeroko rysującą się fałdę m isow ą, co pow oduje spływ ającą z lewego biodra kaskadę fałd. Ten zestaw fałd rów now ażą z praw ego boku stopniow o pogłębiające się fałdy misowe, z których o sta tn ia rysuje się w form ie agrafow ej. U sytuow anie D zieciątka w ram ionach M atki i pełna sw oboda w podkreśleniu urody M arii zbliżają d o siebie rzeźby ze Skrzynna i A lte n m a rk tu 14.

W iele cech form alnych, a zwłaszcza kom pozycja szat, wiąże rzeźbę ze Skrzynna z M a d o n n ą krum low ską, to ru ń sk ą i w rocław ską. D raperie szat M adonny Skrzynec­ kiej ograniczają się do jednego festonu, który o p a d a z lewego b o k u M arii, przy czym fałdy rurkow e spływ ają k askadow o w dół, podobnie ja k prezentują to figury M a d o n n z T o ru n ia i W rocław ia, B onn, S tralsu n d u i S tern b erg u 15. U kład fałd rzeźby Skrzyneckiej, ja k też w rocławskiej został na zasadzie negatyw u pow tórzony w rzeźbie Pięknej M ad o n n y z T orunia. T utaj bardziej je d n a k rozbudow ano go prze­ strzennie z finezyjnym wykończeniem fałd m isowych i agrafowej.

U kład płaszcza M a donny Skrzyneckiej, ja k i wrocławskiej jest rów now ażony przeciw staw nym i fałdam i m isowym i z lewej i szerszymi oraz dłuższymi wiązkami fałd z praw ej strony. Pewne pokrew ieństw a w koncepcji szat wykazuje również „liryczna” Pieta w kościele św. Elżbiety we W rocław iu i Pieta w krakow skim

Nachborr'àume. W: Die Hohe Strasse. Breslau 1938 s. 87, 88; M. M o r e lo w s k i. S ztuka na Śląsku.

W rocław 1949 s. 21-23.

13 K u ta ] , jw. s. 80, 96; A. K u ta l. Ceske Umeni Gotickb. Praha 1949 s. 80.

14 K u ta l. Cesk'e gotické s. 80, 106; te n ż e . O mistru Krumlowskie .Madonny. „Um eni” 5:1957 s. 29-63. L'art européen vers 1400. Vienne 1962 s. 272-312.

15 Wiele analogii znajdujemy vyśród rzeźb M adonn czeskich i francuskich, powstałych współcześnie z rzeźbą Skrzynecką, w przeciwieństwie do M adonn niemieckich, z którymi tak bliskich powiązań w tym czasie nie odnajdujemy. Odbiegają one bowiem głównymi założeniami od typu Pięknych M adonn. Pozbawione są chociażby owego szyku, elegancji, młodzieńczego wdzięku i lekkości. Przedstawiano je ja k o starsze, poważne.

(5)

1. Skrzynno (kościół parafialny). Piękna Madonna z Dzieciątkiem 1420 r. Stan po konserw acji 1955 r.

2. Skrzynno. Madonna z D zieciąt­ k iem . Stan po konserwacji

3. Skrzynno. Madonna z Dzieciąt­ kiem. Prawa strona rzeźby

(6)

4. Skrzynno. Madonna z Dzieciąt­ kiem 1420 r. Lew a strona rzeźby

5. Wrocław. Madonna z Dzieciąt­

kiem przed 1400 r. 6. Toruń. Madonna z Dzieciątkiem ok. 1390 r.

(7)

7. Krumlow. Madonna z D zieciąt­ kiem ok. 1400 r.

8. Pilzno. Madonna z Dzieciątkiem 1395 r.

9. Altenmarkt. Madonna z Dzieciąt­ kiem 1393 r.

(8)

G O T Y C K A RZ EŹB A Z E S K R Z Y N N A 17

kościele św. B arbary, które łączą n a d to z rzeźbą Skrzynecką i w rocław ską subtelność oraz mistrzowskie opanow anie fo rm y 16. P am iętać przy tym trzeba, że w rzeźbie ze Skrzynna pow tórzone zostały wszystkie zasadnicze elem enty rzeźby w rocławskiej w odniesieniu do układu postaci M arii, D zieciątka o raz rozw iązań stylow o-form al- nych układu draperii.

Rzeźbę ze Skrzynna łączy wiele cech realistycznych z M ad o n n ą krum low ską, stanow iącą szczytowe osiągnięcie stylu m iękkiego. Z nam ionuje je d o k ład n o ść o p ra ­ cow ania szczegółów i bogactw o szat, k tó re w obiekcie Skrzyneckim swymi m ocno rozbudow anym i form am i m askują niem al niem aterialne kształty samej postaci. Skrzynecka rzeźba m a fałdę agrafow ą u łożoną na nodze dźwigającej ta k , ja k krum low ską i w rocław ska postać M arii17.

M ad o n n a ze Skrzynna jest spokrew niona z M ad o n n am i z Pilzna (ok. 1395 r.), z Trzebonia (ok. 1400 r.), ze S tarachow ic (ok. 1420 r.) i z V im perku (1400 r.), k tó re m ożna zaliczyć do w ariantów M adonny krum low skiej, ja k rów nież z figurą z Krużlowej. Z auw aża się pokrew ieństw a, zwłaszcza w odniesieniu do niepospolitej urody M arii, występującej szczególnie u M adonny krużlow skiej, prezentacji D zie­ ciątka, rytm iki układu szat i w alorów plastycznych. Elem entem bowiem p o d k reśla­ jącym dalece w ysublim ow aną harm onijność ub io ru M ad o n n y ze S krzynna jest

festonow ato p o trak to w an y m aforion, okalający z obydw u stro n tw arz d robnym i wiązkami fałd. W ertykalny układ kaskadow o spływ ających fałd M adonny Skrzynec­ kiej, zarów no chusty ja k i uniesionego płaszcza, rów now aży, p o dobnie ja k i u krużlowskiej, m ocno rysująca się niem al poziom o głęboka fałda m isow a w zdłuż prawego ram ienia, a także rów nolegle d o niej układające się fałdy sukni okalające stopy M adonny.

Podobieństw o łączące dzieło ze Skrzynna z wysokiej klasy rzeźbam i Pięknych M adonn polskich i zachodnioeuropejskich staw ia nasz ob iek t n a rów ni z nimi. Szereg cech czyni dzieło ze Skrzynna odrębnym i bogatszym od rzeźby n a przykład z Pilzna i Vimperku.

W rzeźbie z Pilzna spotykam y się z oszczędnym trak to w an iem fałd m isowych, zaś ułożenie płaszcza na przodzie figury u p o d a b n ia ją do rzeźby drugiej połow y XIV wieku, a tym sam ym różni od M ad o n n y Skrzyneckiej i wrocławskiej. F ig u ra M adonny ze Skrzynna, w przeciwieństwie d o rzeźby z V im perku zarysow ana w wyraźnym kontrapoście, tw orzy charakterystyczną linię zbliżoną do litery S. Prze­ gięcie postaci M adonny nie stw arza w rażenia nadm iernego ruchu. W yczuw a się dużo swobody i m iękkości w ustaw ieniu całej sylwetki, pełnej elegancji i subtelnego wdzięku.

Rozwiązanie problem u w arsztatu, w k tórym pow stała rzeźba ze Skrzynna, należy rozw ażać na tle ożywionych k o n tak tó w , jak ie istniały od schyłku w ieku XIV

16 M. P iw o c k a . Pieta w polskiej rzeźbie gotyckiej. „Nasza Przeszłość” 1966 t. 24 s. 36, 37, 40; T. D o b r o w o ls k i. S ztuka Krakowa. K raków 1971 s. 158.

17 P a a tz , jw. s. 36.

(9)

18 B A R B A R A FL E JS Z E R

m iędzy F rancją, C zecham i, W ęgram i i Niem cam i. Polska została w łączona w prze­ m iany artystyczne E u ro p y poprzez żywą wym ianę rzeźbiarzy i związane z tym przerzuty stylowe. R zeźby zaw dzięczają swe pow stanie głównie intensywnej migracji m alarzy i rzeźbiarzy z terenów Ś ląska n a przełom ie X IV i XV wieku, a przez to w zajem nym infiltracjom m iędzy Śląskiem a M a ło p o lsk ą18. W arsztaty rodzim e zasi­ lane były przez arty stó w w ędrow nych, często osiedlających się tu n a stałe19. M iało to zapew ne wpływ n a pow staw anie w M ałopolsce rzeźb w yjątkow o wyeksponow anych p o n a d przeciętny poziom p ro d u k cji20. M im o niew ątpliw ych wpływów obcych nie m a podstaw d o przyjęcia pochodzenia dzieła z im portu. R ola bowiem im portu na terenach M ałopolski była ograniczona, nie m iała decydującego znaczenia dla for­ mującej się sztuki miejscowej21. Stąd w grupach rzeźb typu krakow skiego znalazły odbicie zaró w n o wpływy obce, ja k i tw órczość rodzim a.

J. E. D utkiew icz, zajm ując się klasyfikacją rzeźb w M ałopolsce, w prowadził system ich podziału n a typy i g ru p y 22. O Skrzyneckim obiekcie w swojej publikacji je d n a k nie w spom ina. R zeźba ze Skrzynna nosi zn am iona zbliżające j ą do trzeciej, a naw et do czw artej grupy rzeźb ty p u krakow skiego. Zespół ten grupuje obiekty należące d o stylu m iękkiego, a swym zasięgiem obejm uje południow ą i północną M ałopolskę. M o żn a przypuszczać, że figury Pięknych M ad o n n należące do czwartej grupy krakow skiej pow stały w większości ja k o interpretacje rzeźb cieszących się ówcześnie pow odzeniem , p o dobnie ja k i przedstaw ienia w m alarstw ie tego okresu. C echą fo rm aln ą rzeźby om aw ianego typu jest jej m ałow ym iarow ość i przeznaczenie d o og ląd an ia z bliska.

R o zp atry w an e w zw iązku z w ydarzeniam i ogólnym i zjaw iska lokalne środow i­ ska m ałopolskiego ukazują w yraźnie m ożliw ość pow stania w arsztatu w kręgu k ra ­ kow skim z d o m in a n tą artystów śląskich. W K rakow ie pracow ali w ostatniej ćwierci X IV i pierwszej połow ie XV w ieku rzeźbiarze: Ja k u b z W rocław ia, W awrzyniec C zech i m alarz M ikołaj z W rocław ia23. M ogli oni tu stw orzyć w arsztaty na p o d ­ stawie m acierzystych dla nich pracow ni. T ru d n o ustalić, czy w arsztat, w którym 18 E. W iese. Z ur Datierung der Schönen Madonnen. „Zeitschrift für bildende K unst” 1927/28 s. 350, 364; T. D o b r o w o ls k i. Rzeźba i malarstwo w województwie śląskim. Katowice 1937 s. 12-28; M. G ę b a r o w ic z . Stosunki artystyczne Śląska z innymi dzielnicami polskimi. W: Polski Śląsk. Katowice 1935 s. 21.

19 Pochodzenie artystów w K rakow ie byto bardzo zróżnicowane. J. D u tk ie w ic z . Małopolska

rzeźba średniowieczna 1300-1450. K raków 1949 s. 83; M. W a lic k i. Po wystawie polskiej sztuki gotyckiej.

„N ike” T. 2:1937 s. 63; T. D o b r o w o ls k i. Nowy Sącz czy Kraków. W: Sztuka i historia. Warszawa 1966 s. 78-87.

20 O środek małopolski, a w szczególności sam K raków, odgrywał rolę nadrzędną. Przyjmuje się jednak istnienie paralelnych centrów, które tw orzą trójkąt topograficzny obejmujący Śląsk — Wielko- polskę — K raków , M. W a lic k i. Z e studiów nad plastyką X I V wieku w Polsce. „Biuletyn Historii Sztuki” R. 2:1933-1934 Cz. 1 n r 1.

21 M. G ę b a r o w ic z . W sprawie badań nad historią sztuki i kultury wczesnego średniowiecza. Poznań 1925 s. 10.

22 Jw. s. 48-51. 23 D u tk ie w ic z s. 39.

(10)

G O T Y C K A RZEŹBA ZE SK R Z Y N N A

19

pow stała M ad o n n a ze Skrzynna założył sam M istrz Pięknych M adonn. Znam ienny jest fakt w ykonania przez niego w K rakow ie ' bard zo wartościow ej rzeźby Pieta, znajdującej się w kościele św. Barbary.

Rzeźbę Skrzynecką mogli także w ykonać uczniow ie m istrza w jeg o krakow skim w arsztacie, czy też inni w spółpracow nicy przybyli n a stałe do m iasta, ja k n a p rzy ­ kład w spom niani artyści. Stąd o statn im okresem tw órczości M istrza m ogłaby się okazać działalność w K rakow ie, a nie we W rocław iu i pobliskich C zechach, ja k przypuszczał K. H. Clasen . O kolicznością sprzyjającą stw orzeniu now ego w ar­ sztatu byłaby działalność innych w arsztatów na terenie K rak o w a, k tó re pow staw ały szczególnie n a początku XV w ie k u ” p o d wpływem środow iska śląskiego lu b tworzyły z nim w spólną konwencję” 7.

Nie bez znaczenia rów nież dla m ożliwości pow stan ia w arsztatu M istrza w K rakow ie lub w jego pobliżu je st w spółczesna ożyw iona działalność innych ośrodków zw iązanych z pojaw ianiem się Pięknych M ad o n n . W spom ina o tym np. T. D obrow olski uw ażając, że M a d o n n a z K rużlow ej p ow stała bez w ątpienia w K rakow ie w pierwszych latach XV wieku, przynależąc do krakow skiej odm iany stylu m iędzynarodow ego28.

Rozwój zatem stosunkow o licznych i prężnych w arsztatów w K rakow ie n a przełom ie XIV i XV stulecia, w którym krzyżow ały się wpływy obce z rodzim ym i i stabilizow ała się w spółpraca artystów pochodzących z zew nątrz z M istrzam i miejscowymi, tw orzył klim at i w arunki dla założenia w arsztatu przez rzeźbiarzy śląskich. Znaleźć by to m ogło bliższe potw ierdzenie w stw orzeniu przez nich wcześniejszej rzeźby M adonny na lwie z K rak o w a (w łasność M ehofferów ), k tó rą Dutkiew icz uznał za replikę wrocławskiej M adonny na lwie z kościoła M arii M agdaleny”'. P odobne okoliczności mogły uform ow ać obiekt ze Skrzynna.

Skoro zważymy, że M a d o n n a Skrzynecka, m ająca tyle cech w spólnych z M ad o n n ą w rocław ską, reprezentuje tę sam ą konw encję, to w zw iązku także z ew entualnością prow adzenia w arsztatu przez M istrza Pięknych M ad o n n w K ra ­ kowie może nasunąć się przypuszczenie, iż rzeźba ze S krzynna stanow i replikę w arsztatow ą rzeźby w rocławskiej30.

24 Tamże s. 18; te n ż e . Rzeźba. W: Historia sztuki polskiej. Pod red. T. Dobrowolskiego. T. 1. Kraków 1962 s. 289, 290, 301; T. D o b r o w o ls k i. S ztuka na Śląsku s. 108-109, 145.

25 Die Schbnen Madonnert. Kónigstein 1951 s. 2-6.

26 Istniały bowiem i mniejsze pracow nie n a terenie M ałopolski o zbliżonych dążnościach plastycznych, w których działali artyści śląscy w końcu XIV i w 1 połowie XV stulecia (jak wnioskuje D u tk ie w ic z . Małopolska rzeźba s. 32-33, 35, 37-38).

21 Tamże s. 50-51.

2S S ztuka w Krakowie w latach 1350-1550. Muzeum N arodowe w Krakowie. Katalog wystawy w 600

rocznicę założenia Uniwersytetu Jagiellońskiego. K raków 1964 s. 135.

24 B ro sig . Sztuka gotycka s. 14; „{■ -1 n >c ulega wątpliwości, że w arsztat M istrza M adonn z lwem’ znajdował się na Śląsku we W rocławiu” . D u tk ie w ic z , jw. s. 37, 58.

* Pojęciem repliki warsztatowej zwykło się określać powtórzenie dzieła sztuki, wykonane w przeciwieństwie do kopii w pracowni twórcy oryginału i różniące się od oryginału często wymiarami,

(11)

20 B A RB A RA H .E JS Z E R

P rzeprow adzona zaś analiza podobieństw i uzależnień rzeźby Pięknej M adonny w Skrzynnie od po d o b n y ch jej obiektów w E uropie i Polsce, ja k i jej organiczny zw iązek z tw órczością w rocław skiego M is4rza Pięknych M ad o n n w jego ostatnim okresie tw órczości, pozw alają przypuszc:ać, że obiekt ten pow stał w 1420 roku.

W kręgu oddziaływ ania w arsztatów m ałopolskich znajdow ało się Skrzynno położone w północno-zachodniej części M ałopolski i należące za Jagiellonów do ziemi radom skiej, k tó rą obejm ow ał a rch id iak o n at krakow ski, skupiający w sto ­ sunku d o innych terenów M ałopolski najw iększą liczbę rzeźb31. M iasto posiadało duże znaczenie gospodarcze dzięki położeniu w obrębie dróg handlow ych o zna­ czeniu ogólnopolskim i m iędzynarodow ym 3". Dziedzice Skrzynna, wywodzący się ze znakom itego rodu D uninów , prow adzili znaczącą działalność dyplom atyczną na dw orze królew skim . P iotr z rodu D uninów pełnił w 1410 roku misję poselską do Czech, a w 1414 ro k u został podkanclerzym k o ro n n y m 33. Pełniąc tę funkcję, utrzy­ m ywać m iał żywy k o n ta k t z K rakow em 34. M ożna więc przypuszczać, że fundatorem rzeźby Pięknej M adonny dla Skrzynna był tenże podkanclerzy P iotr D unin lub ktoś z rodziny D uninów -M odliszew skich, którzy od początku XV wieku byli dobroczyń­ cam i kościoła św. Szczepana i budow niczym i siedm iu innych kościołów dla Skrzyn­ na, na miejscu których znajduje się obecnie siedem kaplic35. W podziem iach kaplicy kościoła św. Szczepana, gdzie znajdow ała się rzeźba Pięknej M adonny, D uninow ie grzebali swoich zm arłych p rzodków ob o k zm arłych proboszczów 36. W yposażyli b o g ato kościół w szaty i sprzęty liturgiczne37. O koliczności te pozw alają przy­ puszczać, iż rzeźba stanow iła przedm iot wyjątkow ego kultu.

O kulto w y m przeznaczeniu o b ie k tu św iadczyłaby trad y cja h istoryczna o wcześniejszym kulcie jakiegoś obrazu, przeznaczonego do zbudow anego w 1123

38 •

ro k u kościoła św. Szczepana . W ezw anie tego kościoła rozszerzono w XVI stuleciu drobnym i zmianami kompozycyjnymi, kolorytem, czasem techniką wykonania (według Słownika termi­

nologicznego sztuk pięknych. Pod red. S. Kozakiewicza. Warszawa 1976 s. 398) przy zachowaniu za­

sadniczego podobieństw a, opartego na wspólnej konwencji z oryginałem ( D u tk ie w ic z , jw. s. 50-51, 58). 31 Tamże s. 1, 66; J. Ż a r n e c k i. Z e studiów nad snycerstwem gotyckim w X IV -X V wieku północnej

Małopolski. „Prace Komisji Historii Sztuki PA U ” 1939 nr 2 s. 270-271, 274, 285.

32 D u tk ie w ic z , jw. s. 72-81; A. B o c h n a k . Historia sztuki średniowiecznej. Warszawa 1973 s. 323. 33 K. N ie s ie c k i. Herbarz polski. T. 3. Lipsk 1839 s. 438.

34 F. S o b ie s z c z a ń s k i. Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce. Warszawa 1847 s. 65. 300.

35 S. U r u s k i. Herbarz szlachty polskiej. T. 3. W arszawa 1906 s. 294. 34 Ks. J. W iś n io w s k i, Dekanat opoczyński. Radom 1913 s. 1, 162-163, 167.

37 H. K o z a k ie w ic z . Powiat opoczyński. W: Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 3 z. 8. Warszawa 1958 s. 34.

35 Nicsiccki w Herbarzu polskim (I. 3 s. 437-439) podał, że Piotr Wlostowicz doznał ran w wyniku inlryg na dworze królewskim, a po ich wyleczeniu ufundował obraz Najświętszej Maryi Panny w kościele „slarcgo Skrzynna" jak o votum wdzięczności, później laskami słynący; F. S o b ie s z c z a ń s k i. Kilkanaście

dni. s. 65-100; J. D łu g o s z . Liber benejiciorum dioecesis Cracoviensis. Wyd. A. P r z e ź d z ie c k i. T. 1-5

C racoviae 1863-1864 t. 2 s. 691, t. 5 s. 464-465; J. Ł a s k i. Liber benejiciorum archidioecesis Gnesnensis. Ed. ks. J. Łukowski. T. 1. G nesnae 1880 s. 544, 689-691 (od r. 1511-1520).

(12)

G O T Y C K A RZ EŹB A Z E S K R Z Y N N A 21

(św. P rokopa i św. U rszuli)39. R zeźba przetrw ała pożary kościoła w 1567 i 1708 ro k u 40. Renowacje, dokonyw ane w okresie od XVI do X X wieku, d o starczają d o ­ datkow ych dow odów n a specjalne zainteresow anie rzeźbą.

M ożna więc przypuszczać, że Skrzynecka rzeźba, p o dobnie ja k wiele innych rzeźb Pięknej M adonny w E uropie, stanow iła przedm iot szczególnego k u ltu reli­ gijnego dla dzisiejszego Skrzynna i jego okolicy* .

Przedstaw ione studium jest pierw szą p ró b ą ukazania problem ów zw iązanych z rzeźbą, dotychczas nie podejm ow anych. Podjęty szkic m onografii na podstaw ie ogólnych ustaleń form alnych, historycznych i kościelnych m oże stanow ić im puls do dalszych zainteresow ań tym cennym dziełem sztuki, pięknego okresu rzeźby i m alarstw a w Polsce.

* D łu g o s z , jw. t. 2 s. 465.

4(1 Inwentarz nieruchomości i kościoła Skrzynna sporządzony w okresie od 1866 do 1869 r. przez

burmistrza miasta Skrzynna i ławników. Archiwum Miejskie w Radom iu nr Apx 4254. Kodeks Mało­ polski. W: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 3. W arszawa 1888

s. 227, 228.

41 Na ten fakt wskazują tradycje utrw alone w społeczeństwie, potwierdzają to przeprowadzone wywiady: Alodia K arwat, nauczycielka — emerytka, zam. Skrzynno, PI 1000-lecia 9, Szubińskie — dwie siostry (lat ok. 90), rolniczki, zam. w Skrzynnie, W olański (lat ok. 90), rolnik, członek dawnego dozoru kościelnego, zam. w Skrzynnie.

Cytaty

Powiązane dokumenty

biarzowi temu przypisano także kilka dalszych dzieł w tym kościele oraz wymieniono rzeźby zachowane w innych miejscach. Ostatnim szerzej omówionym rzeźbiarzem z tego rodu jest

S zczęśliw ie się stało, że slaw iści i poloniści n ie-P olacy interesow ali się litera­ turą polską i że zgłosili szereg referatów, które mimo w szystko

Spór między zwolennikami psychologizmu i antypsychologizmu (a ściśle mówiąc, pojawie­ nie się nowych poglądów jako reakcja na kryzys, jakim dla filozofii okazała

Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania wyboru tekstów nadesłanych przez Autorów oraz dokonywania skrótów i zmian, nienaruszających ich zawar­ tości merytorycznej.

Analiza słów kluczowych najczęściej używanych przez użytkowników w celu znalezienia strony pozwoli określić, jakie są oczekiwa- nia odwiedzających co do strony i wykorzystać

Fazę zahamowania procesu to r­ fotwórczego, a być może i czasowej decesji torfu, trwającą w Łanach Małych przy­ puszczalnie do okresu subborealnego, dokumentuje próbka

Mieczysław Pakosz, Anna Bojanowska, Zarządzanie różnorodnością w kontekście dynamiki rynku pracy….. wersyfikowanego zespołu stanie się odczuwalny również na ukraińskim

At ULS, the strength of the structure will be evaluated without considering the crack width and the deformation, which makes the strain an important parameter for the