• Nie Znaleziono Wyników

Uwagi o działalności konserwatorskiej Sławomira Odrzywolskiego w Oświęcimiu

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Uwagi o działalności konserwatorskiej Sławomira Odrzywolskiego w Oświęcimiu"

Copied!
7
0
0

Pełen tekst

(1)

Hanna Górska

Uwagi o działalności

konserwatorskiej Sławomira

Odrzywolskiego w Oświęcimiu

Ochrona Zabytków 37/1 (144), 50-55

1984

(2)

ulegającą sieciowainiu 5. Poszczególne g a tu n k i handlo­ we mogą je d n a k zachow yw ać się odm iennie. W ia­ domo, że alk alia (zaw ierają je g a tu n k i otrzym yw ane w w yniku hydroilizy zasadowej) pow odują żółknię­

cie, a sole chrom u siecio w an ie6. Odporność cieplna polialkoholu w inylow ego je s t dość m ala. Żywica ta zaczyna żółknąć podczas 'Ogrzewania w tem pera­ tu ra c h wyższych od 80°С i sieciować w tem p eratu ­ rach powyżej 100°C. R eakcje te k atalizu ją zw iążki niektórych m etali, np. miediZi, żelaza i chrtomu. Po­ lialkohol w inylow y należy do g ru p y żywic m ało od­ pornych na działanie m ikroorganizm ów ze w zględu n a stosunkow o dużą łatw ość chłonięcia (wody. Sulb- staincje używ ane do jego zm iękczania (gliceryna', g li­ kole) zmniejiSzają dodatkow o tę i ta k niew ielką od­ porność. W arto tu jed n ak podkreślić, że rów nie nis­ ką odporność m ikrobiologiczną w ykazuje m etyloce­ luloza, a jeszcze niższą skrobia, i żelaty n a'7.

6. Zastosowanie

P olialkohol w inylow y stosow any je st w przem yśle papierniczym , tekstylnym , kosm etycznym , w p rz e ­ m yśle tw orzyw sztucznych i w łókien, w przem yśle ppakow ań i innych. W konserw acji zabytków uży­ w an y jest do u trw a la n ia w arstw m alarskich w m a­

larstw ie sztalugow ym i ś c ie n n y m 8, do uzupełniania ubytków w maiowidłaich (spoiwo kitów) 9, do wzmac­ n ia n ia p a p ie r u 10 i t k a n i n 11. Ja k o spoiwo najlepsze są g atu n k i o m ałym istopniu hydrolizy, c h a ra k te ry ­ zujące się dobrą przyczepnością do m ateriałów h y- drofilojwych. W w ypadku, gdy w ym agana je s t o dpor­ ność spoiny n a działanie Wody, do polialkoholu w i­ nylow ego dodaje się form aliny. S tężonych roztw orów p olialkoholu w inylow ego, zawierająicych od 'kilku do k ilk u n astu p ro cen t gliceryny, używ a się do u su w an ia n aw arstw ień z irzeżb k am ienn ych i g ip so w y c h 12, a także, w połączeniu z żyw icam i jonow ym iennym i, do u su w an ia soli m iedzi (zaplam ień) z pow ierzchni m a r m u r u 13. In ny m zastosow aniem polialkoholu w in y ­

lowego są la k ie ry służące do izolow ania pow ierzchni przedm iotów p rz ed 'działaniem rozpuszczalników organicznych. Żywica ta użyWana jest także jiabo do­ d atek do k lejów em ulsyjnych (inp. polioctanow ych) oraz ja k o spoiwo fa rb d ru k a rsk ic h i .a k w a re l14. W połączeniu ze zmięikczalczami stosów ano polialko­ hol w inylow y jak o m asę dulblażOwą 15.

dr Jerzy Ciabach In sty tu t Z a b y tk o zn a w stw a i K on se rw a to rs tw a

U M K w Toruniu

5 Głównym efektem działania prom ieniowania n adfiole­ towego jest pękanie łańcuchów z utw orzeniem m n iej­ szych cząsteczek (degradacja) — J. C i a b a c h , Badania nad przem ia nam i ż y w ic term oplastycznych pod w p ł y w e m promieniowan ia nadfioletowego, Wyd. UMK w Toruniu, Toruń 1982.

* M ieszaniny polialkoholu w inylow ego z dwuchromianem am onowym w ykorzystyw ane są w senigrafii (metoda sza­ blonów św iatłoczułych).

7 H. R o s a , A. S t r z e l c z y k , „Acta U niversitatds N. Copernioi”, Zabytkoznawstwo i Konserw atorstw o, 91, s. 119, 1979.

* W. Ku i r p i i k , M ateria ły Muzeum Budow n ictw a Ludo­ wego w Sanoku, nr 7, 1968, s. 53.

PROPERTIES AND THE USE OF POLYVINYL ALCOHOL The article discusses basic properties o f PVA such as solubility, m isoibility w ith plastidizens, behaviour during heating and resistan ce to ageing. Trade names and

9 D. F a 1 V e y, ICOM Com m itee for Conservation, 6th Triennial Meeting, Ottawa 1981, 81(2)13.

10 S.K. B h o w m i k , „Bulletin Museum and Picture Gal­ le ry ”, Baroda, vol. 21, 1969; N.S. B a e r , N. I n d i e t o r , A. J o e l , „Restaurator”, nr 2, 1972, s. 5.

11 R.D. N e e d h a m , „M ilitary Collector and H istorian”, vol. 22, 1969, is. 103.

12 E. S c h a f f e r , ICOM Com m itee for Conservation, 78(3)7.

13 M.K. N i к i t i n, O.O. W a s i 1 i e w a, T.P. G o l u b t s o - w a, S.A. S z a d r in , ICOM C om m itee for C on serva­ tion, 81(10)2.

14 E. de W i t t e , op. cit.

15 W. S i e d e r s, J.W. U y t e n b o g a e r t , J.E. L e n e, „Studies in Conservation”, nr 4, 1956, s. 161.

producers, exam ples of m ajor applications and detailed literature on th e use of PVA have also been given.

HANNA GÛRSKA

UWAGI O DZIAŁALNOŚCI KONSERWATORSKIEJ SŁAWOMIRA ODRZYWOLSKIEGO W OŚWIĘCIMIU

W zw iązku z wydainą niedaw no cenną publik acją T. C hrzanow skiego i M. K orneckiego pt. S ztu ka Z ie­

m i K r a k o w s k ie j1 p rag nę w yjaśnić pew ne nieścisłości

dotyczące roli S ław om ira O drzyw olskiego w re sta u ra ­ cji zespoiłu podomiinilkańslkiego w Oświęcimiu. B azu­ jąc na niedo kładn ych danych, A utorzy rolę tę oce­ n ili negatyw nie, tw orząc fałszyw y otoraz działań k o n ­

serw ato ra p rzy tym óbiefccie, co w ym aga k ró tk iej choćby k o re k ty .2

Pisząc na s. 518, iż O drzy wolski „w latach 1899—

1906 przeprow adził bardzo nieudaną restaurację po- dom inikańskiego zespołu w O św ięcim iu”, popełniono

p rzede w szystkim pom yłkę w datow aniu. Działalność konserw atorska; Odrzywalslkiego w O święcim iu roz­

(3)

1. Zespól podomin ikański w O­ św ięcim iu w latach sześćdziesią­ tych X I X w. w g W. Łuszczkie- wicza

1. Post-Dominican com plex at A u sc h w itz in the sixties of the 19th century

poczęła się bow iem już w 1894 г., a etap prac, któ­ rym i kierow ał, zakończył się w 1901 г., o czym św iadczą m a te ria ły archiw alne, з L ata 1901— 1906 — to okres n iefo rtu n n ej przebudow y zespołu dokonanej przez w łoskiego arch itek ta M ario C eradiniego, k tó re ­ m u inw esto r pow ierzył w 1901 r. w ykonanie p ro­ je k tu re sta u ra c ji po odstąpieniu oid częściowo już zrealizow anej koncepcji Odrzywólskiego.

A by odpiciwiedzieć na pytanie, czy prace konserw a­ torskie prow adzone przez samego Odrzywolskiego

w latach 1894— 1901 Określić m ożna jialko restaiuraicję „bardzo n ieu d an ą”, naileży przedstaw ić to zagadnie­ nie nieco szerzej.

W chw ili rozpoczęcia prac k o n serw ato rsk ich w 1894 r. gotycki kościół piodominikański znajdow ał się w /stanie ru in y — bez diachów i sklepień, któ ry ch re lik ty zalchowały się ty lko w iprezbiteriium. Pozo­ stałością zabudow ań klasztornych była kaplica Św. Jacka (daw ny k apitularz), zam ieniona na m agazyn. Odrz у wolski pozpioiczął re sta u ra c ję zespołu w łaśnie

1 T. C h r z a n o w s k i , M. K o r n e c k i , S ztuka Ziemi K r a k o w sk ie j, Kraków 1982.

1 Problem atykę restauracji zespołu podomim kańskiego om awiam /szerzej w m ojej pracy doktorskiej pt. Naukowe m e to d y restauracji i konserw acji z a b y tk ó w a rchitektu ry w działalności S ławom ira O drzywolskiego (1846—1933), napisanej w 1983 r. w Instytucie Historii A rchitektury

Sztuki i Techniki Politechniki W rocławskiej pod kierun­ kiem prof. E. Małachowicza.

3 Liber Memorabilium Ecclesiae Parochialis in Oświęcim, s. 34, 36 (Archiwum kościoła parafialnego w Oświęcimiu): Teka Grona K on se rw atorów Galicji Zachodniej, t. 1, Kra­ ków 1900, s. 407.

(4)
(5)

СКЮШУ. PVorfHT. DOI

W I D O K 8 V D Y W K а с

b i

2. M. Ceradini, pro je k t p r z e b u d o w y zespołu podominikańskiego w Oświęcimiu, ok. 1901 r. (ze zbiorów archiw alnych Zakładu OO. S alezjanów w Oświęcimiu): a — rzu t całości założenia, b — przekrój podłu żny kościoła, с — w i ­ dok zespołu od str ony wschodniej

2. M. Ceradini plan for the reconstruction of the Post-Dominican com plex at Auschwitz, about 1901: a) v ie w of the whole com plex, b) longitudinal section of the church, c) v ie w of the com plex from the east

od niej. Jeg o zam ierzeniem było zachow anie ist­ n iejącej k o n stru k cji m urów i sklepień or aa uzupeł­ nienie elem entam i dostosow anym i do ch a rak teru sty­ lowego zaibytku. Doprojelktowamie takich elem entów konieczne było dila stw arzania .artystycznie zam knię­ tej całości i ze względów użytkow ych, gdyż postano­

wiono przyw rócić obiektow i funkcję sak raln ą. W trak cie prac zastąpi.ono uszkodzone frag m en ty m u ru now ą cegłą, zaoholwUjąe ten sam w ątek, pozo­ stałości zaś m urów łączących daw niej kaplicę z in ­ nym i zabudow aniam i przetw orzono w dwusfcofcowe

skarpy, w yraźnie odróżniające się od autentycznych narożnych skarp wschodnich. N aw iązując do cha­ rak terystyczny ch cech g ru p y gotyckich kościołów m a ­ łopolskich, do któ rej Odrzywołsiki zaliczył zespół ośw ięcim ski,4 kam ienia użyto w czasie re stau racji tylko do części konstru k cy jn y ch i dekoracyjnych. W kom pozycji b ry ły odnaleźć m ożna pew ne analo­ gie z kościołem dom inikanów w K rakow ie, w yraź­ ne zwłaszcza w fasadzie. Prócz szczytów wzbogaco­ nych w nękam i o łuku półkolistym now ym elem en­

4 Teka Grona K o n s e r w a to r ó w ..., t. 2, s. 398. 5 Ibidem, t. 1, s. 461.

tem była dobudow ana do fasady knuahma zachodnia, a w ew n ątrz neorenasansow y chór m uzyczny. Okna k ap licy zam knięto łukam i odcinkowym i, nie w prow a­ dzono też maiswerków, pozostaw iając ich n eu tra ln y c h a rak ter w stosunku do cech stylow ych budow li. Do dziś nie został w y jaśniany problem szesnasto- wiecznej polichrom ii ściennej ze scenam i z życia św. Jacka, k tó ra zachow ała się we w n ętrzu kaplicy do czasu restau racji. C;zy zastała usuniętta jeszcze w okresie kierow nictw a Odrzyw olskiego i czy jej śla­ dy zachow ały się pod w arstw ą ty n k u — w obec­ nym stanie badań stw ierdzić nie można.

Z w yjątk iem owej kw estii decyzje Odrzyw olskiego n a tle ówczesnych poglądów k o nserw atorskich re p re ­ zentow ały postępowe, naukow e m eto dy działania. P rp jek t kouserwattorski poprzedziła analiza cech sty­ low ych obiektu, n a podstaw ie której a rc h ite k t naw ią­ zał w uzupełnianych elem entach dio c h a ra k te ru archi­ te k tu ry regionu M ałopolski (ceglano-fcamienne tw o­ rzywo, szczyty schodowe itp.).

Podobne założenia przyśw iecać m iały odbudowie ru in kościoła, k tó rej p ro je k t przedstaw ił Odrzywolaki n a posiedzeniu G rona K onserw atorów G alicji Zachod­ niej. 5 P ro jek t nie zachował się, lecz podstaw ow e jego założę nia — hali trójnaw ow ej — m ożna odtw o­

(6)

rzyć ma podstaw ie m ateriałó w archiw alnych. 6 Pnące rozpoczęto w 1899 r. od prezbiterium , gdzie z w iel­ ką dbałością o w ierność wobc form autentycznych przyw rócono pierw o tn y k sztat Okien i na podlsrtalwie zachow anych re lik tó w zrekonstruow ano skle/pienia i maswerlki okienne. W 1900 r. prace te ukończono, p rz ek ry w a jąc p re z b ite riu m dachem dwuspadow ym . Na tym zakończył Się etap popraw nej reistauraicji obiektu, a talkże bezpośreidmi udział OdrzywolSkiego w p racach przy zespole oświęcimskim. Po zmianie w zarządzie oświęcim skiego zakładu salezjańskiego odrzucono bowiem jego p ro je k t .restauracji korpusu naiwiowego, forsując koncepcję przebudow y przygoto­ w aną przez Ceradimilego. Była to propozycja nie tylko obca trad y cjo m polskiego gotyku, ale zaprzeczająca elem en tarn y m zasadom re stau racji zabytków . Z tego też pow odu nie zaakceptow ał jej O drzy wolski, w ystę­ p ujący zgodnie ze srwymi upraw nieniam i konserw a­ to ra O kręgow ego,7 a także inni konserw atorzy g a­ licyjscy. 8 C eradini zakładiał mim. w prow adzenie fi­ larów przyśoiemmych dla podtrzym ania em por i w y­ o dręb n ien ia rzędu płytkich kapliic, zm ianę kształtu Skarp, a także usunięcie w ieżyczki dawnego lekto­ rium i nowej k ru o h ty kaplicy Sw. Jack a dla w

pro-4. Prezbiterium kościoła podominikańskiego w O św ięci­ miu, stan obecny (fot. H. Górska)

4. P re s b y te r y of P ost-Dominican church at A u schwitz, present condition

w adzenia krytego krużgan ka. N ajw iększy p ro test śro­ dow iska konserw atorskiego w zbudził p ro je k t kolo­ salneg o oktogonu — podstaw y wieży przy daw nej elew acji zach o d n iej. W piśm ie do salezjan ó w O drzy- wolslki zalecił, aby p ro je k ta n t w łoski zapoznał się z cecham i polskiego goitytku z autopsji', rów nocześnie zaś słał pismo do odpow iednich urzędów , zabiegając o w strzym anie realizacji projek tu . 9 Mimo protestów całego krakow skiego środow iska konserw atorskiego, p op artego przez w iedeńską k k . Zentriałkommiissdon zur E rforschung u nd E rh a ltu n g der B audenkm äler, p ro je k t Ceradimiego został częściowo zrealizow any. Nie pow iodła się n aw et próba zachow ania c h a ra k te ru po praw nie przez OdrzywolSkiego odrestaurow anego p rezb iteriu m — w jego w schodniej ścianie przebito otw ór w ejściow y, czyniąc z daw nego p rezbiterium nawę.

W szystkie te posunięcia doprow adziły do znacznego zn iekształcenia zabytkow ego obiektu. T ru d n o jedn ak

3. K aplica Sw. Jacka po restauracji S. OdrzywolSkiego, stan p rze d 1901 r. (fot. archiwalna ze zbio rów Archiw um Salezjańskiego In spektoratu w K r a k o w ie)

3. S t Jack’s Chapel after restoration b y S. Odrzywols- ki, condition before 1901

6 Pism o S. OdrzywolSkiego do zarządu klasztoru OO. S a­ lezjanów z dn. 5.VI.1902 r. (Archiwum Salezjańskiego In­ spektoratu w K rakowie, sygn. A 32).

7 OdrzywółSki pełnił >od 1887 r. funkcję konserwatora zabytków sztuki II okręgu G alicji Zachodniej.

8 Pism o S. OdrzywolSkiego do zarządu klasztoru..., k. 1. 9 Teka Grona Konserwatorów..., t. 2, s. 407—408, 415.

(7)

5. Zespół podominikański w O­ św ięcim iu w 1901 r. (fot. archi­ walna ze zbiorów A r ch iw u m S a ­ lezjańskiego Inspektoratu w K r a ­ kowie)

5. Post-Dominican com plex at A u sc h w itz in 1901

w inić za to Gdirzywdlsikiego, k tó ry — ja/k w ynika z m ateria łó w archiwailnyidh — dla rato w an ia za­ bytkow y ch w artości airchitektury kościoła gtamał się w ykorzystać wszyisitlkie mioiżliiiwoiścd ćLziiaiłainia, zarów no w ram ach przepisów praw nych, j(ak na drodize oso­ bistej interw encji oraz pode/milki p ra s o w e j.10

Tak więc za ową .nieudaną re stau rację zespołu oświę­ cim skiego n ie jest Odpowiedzialny Odirzywoilskd,

któ-10 S. T o m k o w i e z, J, M u с z к o w s к a, L. L e p s z y F. К o p eir a, S. O d r z у w o 1 s к d, Z. H e n d e l , M. S o ­ k o ł o w s k i , T. S t r y j e ń s k a i in., O kościół podom i­ n ikański w Oświęcimiu, „Czas” (krakowski), nr 59, 1906.

ne,go praca konserwatorska ichanakteryziowała się su­ miennością w oidltwarzaniu foirm zabytkowych, wy­ pływającą z dość gruntownej na ofwe czasy znajo­ mości zabytkqwej archi/tektury polskiej, podibuidiofwa -nej autentycznym zamiłpwandem airchiitekta-hisitdry- ka. Dzieje odbudloWy tego zespołu są natomiast przy­ kładem rozbieżności' między intencją konserwatora reprezentującego naukowe metody restauracji zaby­ tków a nieznajomością rzeczy i nadmiernymi ambi­ cjami inwestora*

dr Hanna Górska I n sty tu t Historii A rc h ite k tu ry , S ztu k i i Techniki Politechniki W ro c ła w sk iej

N O T ES ON THE C O N SER V A T IO N A C T IV IT IE S OF SŁ A W O M IR O D R ZY W O LSK I A T A U SC H W IT Z

A recent p u b lication by T. Chrzanowski and M. Kor­ necki entitled „Sztuka Ziemi K rakow skiej” (“The Art of Cracow Land”) contained some inaccuracy on the role of Sław om ir Odrzywół ski, architect, in th e recon­ struction of the Post-D om inican com plex at A uschwitz. The dates o f the initiation and com pletion of th e stage of works supervised by Odrzywoiski w ere 1894— 1901 and not 1899—'1906 as w rongly stated in th e book and because of that he w as made responsible for an u nfor­ tunate reconstruction of the building carried out in the years of 1901—1906 after the design o f Mario Ce­ ra din i, an Italian architect.

The stage of works directed in fact by Odrzywoiski com prised a restoration o f St Jack’s Chapel and church’s presbytery. It was characterized by an endeavour to base works on scientific methods of operation m ani­

fested by preceding the restoration w ith a stylistic ana­ lysis of th e monument, exam ination of th e condition and also by a scrupulous reintegration of details. The reconstruction carried out after Ceradini’s design, fo ­ reign to the traditions of th e Palish Gothic, 'did not

pay -respect to those -right principles. The biggest pro­ test o f the then conservators’ profession was aroused by a design o f an enormous octagon — the b ase o f the tow er at a form er western elevation w hich had been dem olished to this end, as w ell as a decision to m ake an entrance in the eastern w all of the presbytery- p laying by then a function of the nave.

Odrzywoiski declared him self strongly against those changes, both w ithin a fram ework of legal regulations as w ell as through press discussions and personal in ­ terventions.

U nfortunately — without any results.

Cytaty

Powiązane dokumenty

rzutu swojego asystenta p. Gubrynowicza, że w przypadku wyboczenia szyn w płaszczyźnie poziomej nie uwzględniony został ciężar własny pręta, oraz że przyjęty

członka zasiądą pomału, sekretarza powiatu. skatbnika powiatu, kierownika jednostki organizacyjnej powiatu, osoby zarządzającej i członka organu zarządzającego powiatową

(produkty mleczne), soja (produkty sojowe i pochodne), sezam (i pochodne), jaja (i pochodne), orzechy (orzechy ziemne migdały) seler gorczyca łubin lub zawierające siarczany,

W dalszej części pracy zostanie zanalizowany w pływ zastosowanej m etody dostępu do m edium transmisyjnego CSMA/CD na param etry transmisji m ow y i jakość

ketchup, tomato paste, cured meats etc.) may contain trace levels of allergens: gluten, milk (including lactose), eggs, soy, nuts, celeriac and

+48 61 62 33 840, e-mail: biuro@euralis.pl www.euralis.pl • www.facebook.com/euralisnasiona • www.youtube.com/user/euralistv Prezentowane w ulotce wyróżniki jakości,

Dla realizacji Umowy Zespół zobowiązuje się do dołożenia wszelkich starań by zapewnić Przyjmującemu zamówienie pełny i nieodpłatny dostęp do środków i aparatury

Na podstawie art. Przedmiotem niniejszej umowy jest udzielenie świadczeń zdrowotnych związanych z czynnościami technicznymi z zakresu protetyki przez Przyjmującego