• Nie Znaleziono Wyników

Analiza pyłkowa osadów interglacjału mazowieckiego w Malicach (Wyżyna Woźnicko-Wieluńska)

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Analiza pyłkowa osadów interglacjału mazowieckiego w Malicach (Wyżyna Woźnicko-Wieluńska)"

Copied!
6
0
0

Pełen tekst

(1)

Analiza py³kowa osadów interglacja³u mazowieckiego w Malicach

(Wy¿yna WoŸnicko-Wieluñska)

Ma³gorzata Nita

1

Pollen analysis of Mazovian deposits in Malice (WoŸniki-Wieluñ Upland). Prz. Geol., 56: 1061–1066. A b s t r a c t. The paper shows results of pollen analysis of organic sediments from the site Malice (M1). The dia-gram includes 11 local pollen zones representing Mazovian Interglacial. Forest landscape in the vicinity of the site has changed together with the climate amelioration. In the beginning of the interglacial, birch and pine forests pre-dominated in this area. Later, they were replaced by alder, spruce and yew communities, and next by multispecies deciduous forests and fir woods. Warm and humid climate of this interglacial is indicated for instance by high per-centage of Taxus pollen (49%). According to Janczyk-Kopikowa, 1991 at the beginning of the pollen period III the pollen curves show that an intrainterglacial climate cooling might have taken place what has also been recorded in many pollen diagrams of this interglacial in Poland. Pollen succession from Malice, apart from features charac-teristic for the succession of Mazovian Interglacial, also shows many local features caused by differentiation of habitats, and vari-ous hydrological and microclimatic conditions. Similar features are also revealed from the succession at the site Konieczki located nearby. Despite the fact that the influence of oceanic climate in Mazovian Interglacial reached farther eastwards than it is now, the forest landscape of Poland was also regionally differentiated, although not as distinctly as it is today.

Keywords: pollen analysis, pollen succession, Mazovian Interglacial, WoŸniki-Wieluñ Upland

Stanowiska interglacja³u mazowieckiego s¹ licznie reprezentowane na terenie Polski, ale ich rozmieszczenie nie jest równomierne. Najwiêcej wystêpuje ich na obszarze pó³nocno-wschodniej i wschodniej Polski, a tylko nie-liczne w po³udniowej Polsce (Krupiñski, 1995a, 2000; Mamakowa, 2003). Na obszarze Wy¿yny WoŸnicko-Wie-luñskiej, która stanowi pó³nocno-zachodni¹ czêœæ Wy¿yny Œl¹sko-Krakowskiej (Kondracki & Richling, 2000), znaj-duj¹ siê, oprócz stanowiska Malice prezentowanego w ni-niejszym artykule, jeszcze tylko dwa stanowiska osadów organicznych tego interglacja³u zbadane metod¹ analizy py³kowej: Konieczki (Nita, 1996, 1999) oraz KuŸnia Borecka (Kuszell, 1986, 1998), profil opracowany eksper-tyzowo.

Stanowisko Malice le¿y w œrodkowej czêœci Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej, oko³o 20 km na po³udniowy wschód od Konieczek (ryc. 1). Badania osadów organicz-nych w Malicach zosta³y zapocz¹tkowane przez Mosso-czego (1952), który przypisa³ im wiek interglacja³u wielkiego. Œwiadectwem istnienia w tym miejscu niewiel-kiego zbiornika s¹ mu³ki organiczne i gytie, miejscami przykryte przez torfy, których strop le¿y na g³êbokoœci oko³o 0,5 m od powierzchni terenu. Wed³ug autorów

Szcze-gó³owej mapy geologicznej Polski w skali 1 : 50 000,

arkusz Boronów (Haisig i in., 1983) w czêœci pó³nocnej osady organiczne zalegaj¹ pod glin¹ zwa³ow¹ zlodowace-nia odry (ryc. 2). Utwory reprezentuj¹ce œrodkow¹ czêœæ zbiornika zosta³y rozciête erozyjnie i w tej czêœci osadzi³y siê piaski i ¿wiry holoceñskie (Haisig & Wilanowski, 1981).

Osady organiczne w profilu Malice 1 le¿¹ na g³êbo-koœci 2,39–4,41 m pod powierzchni¹ terenu. S¹ to na-przemianleg³e warstwy ciemnoszarych mu³ków i gytii, w górnej czêœci z niewielk¹ domieszk¹ piasku. Na osa-dach organicznych zalegaj¹ piaski o mi¹¿szoœci oko³o 2 m, przewarstwione cienkimi wk³adkami szarych mu³ków ilastych.

Próbki do badañ metod¹ analizy py³kowej zosta³y przy-gotowane z wykorzystaniem roztworów: 10% KOH, 10% HCl, 40% HF oraz acetolizy Erdtmana. Wyniki przedsta-wiono na diagramie py³kowym wykonanym w programie komputerowy Polpal (Walanus & Nalepka, 1994, 1999).

Wyniki badañ

W diagramie py³kowym wydzielono 11 lokalnych poziomów py³kowych, które s¹ sygnowane pierwsz¹ liter¹ nazwy stanowiska (M1) i kolejnym numerem (ryc. 3). Krótki opis tych poziomów zosta³ przedstawiony w tabeli 1, a ich korelacjê z okresami py³kowymi, wed³ug Krupiñ-skiego (1995a, 2000), zamieszczono na rycinie 3. Wœród paleobotaników nie ma obecnie zgodnoœci co do kryteriów wydzielania II i III okresu py³kowego. Przedmiotem dys-kusji jest pozycja poziomu z du¿ymi wartoœciami py³ku cisa (Taxus) oraz pozycja poziomu, który cechuje intra-interglacjalny wzrost udzia³u py³ku sosny (Pinus). Podzia³ mazowieckiej sukcesji py³kowej na cztery okresy py³kowe (MI–MIV), zaproponowany przez Janczyk-Kopikow¹ (1988, 1991), nawi¹zuje do podzia³u Szafera (1953) na cztery piêtra. Granica miêdzy II i III okresem py³kowym przebiega w tym podziale poni¿ej wzrostu py³ku graba (Carpinus) i jod³y (Abies). Krupiñski (1995a, 2000) prze-sun¹³ tê granicê ni¿ej i zaliczy³ poziom cisowy do III okre-su py³kowego (ryc. 3).

W profilu Malice 1 osady inicjalnej czêœci interglacja³u mazowieckiego nie s¹ reprezentowane. Historia roœlin-noœci zapisana w osadach rozpoczyna siê dopiero w czasie panowania zwartych lasów sosnowo-brzozowych (M1-1

Pinus-Betula). W rejonie stanowiska rós³ ju¿ wtedy œwierk

(Picea abies), a na siedliska podmok³e wkracza³a olsza (Alnus). Pod koniec poziomu M1-2 Betula-Alnus-Picea w zbiorowiskach leœnych zwiêkszy³a siê przejœciowo rola brzozy (Betula alba t.). Wzrost wartoœci jej py³ku jest te¿ widoczny w profilu z Konieczek (Nita, 1999). Du¿e warto-œci py³ku Alnus (38%), notowane w starszej czêwarto-œci II okre-su py³kowego (M1-3 Alnus-Picea-Fraxinus), wskazuj¹ na istotn¹ rolê zbiorowisk olszowych, prawdopodobnie o

cha-1

Wydzia³ Nauk o Ziemi, Uniwersytet Œl¹ski, ul. Bêdziñska 60, 41-200 Sosnowiec; malgorzata.nita@us.edu.pl

(2)

WARSZAWA KRAKÓW WIELUÑ RADOMSKO CZÊSTOCHOWA KATOWICE RYBNIK KIELCE Wis³a Warta Pilica Odra Stanowice Goœciêcin Konieczki Malice 1 Kolonia Dubidze Folwark Kuców Sewerynów Barkowice Mokre Zakrucze Bia³e £ugi Karsy KRAKÓW Cracow-Czêstochowa Upland S i l e s i a n U p la n d W y ¿ y n a M a ³ o p o l s ka Ma ³ o p o l s k a U pl a n d 0 20 40km

Stanowiska interglacja³u mazowieckiego: Mazovian Interglacial sites:

Zasiêg zlodowacenia (wg Marksa i in., 2005; Bera, 2006): Ice sheet limits (after Marks et al., 2005; Ber, 2006):

odry Odranian warty Wartanian badane studied inne other

Ryc. 1. Lokalizacja stanowiska Malice (M1) na tle innych stanowisk interglacja³u mazowieckiego: Fig. 1. Localization of the Malice (M1) site against the background of other Mazovian sites:

Goœciêcin (Œrodoñ, 1957); Stanowice (Sobolewska, 1977); KuŸnia Borecka (Kuszell, 1986, 1998); Konieczki (Nita, 1999); Kolonia Dubidze, Radziechowice (Borówko-D³u¿akowa, 1980, 1981); Sewerynów (Jurkiewiczowa & Mamakowa, 1960); Folwark (Balwierz i in., 2006); Kuców (Krzyszkowski, 1989); Barkowice Mokre, Olszewice (Sobolewska, 1952, 1956); Zakrucze (Lindner & Ziembiñska-Tworzyd³o, 1974; Lindner & Rzêtkowska-Orowiecka, 1998); Bia³e £ugi (Ludwikowska-Kêdzia & Nita, 2002); Karsy (Kosmowska-Suffczyñska & Szczepanek, 1981)

piaski i ¿wiry rzeczne

fluvial sands and gravels

namu³y

fluvial muds

torfy

peat

piaski i ¿wiry rzeczne

fluvial sands and gravels

zwietrzelina glin zwa³owych

weathered tills

piaski i ¿wiry wodnolodowcowe

glaciofluvial sands and gravels

piaski i ¿wiry lodowcowe

glacial sands and gravels

glina zwa³owa

tills

i³y, mu³ki i piaski zastoiskowe

ice-dam clays, silts and sands

gytie i torfy

gyttja and peat

interglacja³ mazowiecki Mazovian Interglacial zlodowacenie odry Odranian Glaciation zlodowacenie wis³y Vistulian Glaciation plejstocen Pleistocene holocen Holocene 0 500 1000m

Ryc. 2. Mapa geologiczna okolic stanowiska Malice (Haisig & Wilanowski, 1981, zmieniona) Fig. 2. Geological map of the Malice region (Haisig & Wilanowski, 1981, modified)

(3)

Litologia: Lithology: gytia gyttja mu³ek organiczny organic silt 250 300 350 400 Litologia Lithology G³êbokoœæ [m] Depth [m] AP NAP 0 100% 30% 30% 30% M1-1 Pinus-Betula M1-2 Betula-Alnus-Picea M1-3 Alnus-Picea-Fraxinus M1-4 Taxus-Alnus M1-5 Pinus-Picea-Carpinus M1-6 Pinus-Carpinus-Abies M1-7 Carpinus-Abies M1-8 Abies-Taxus-Quercus M1-9 Abies-Carpinus--Buxus M1-10 Pinus-Alnus M1-11 Pinus-Larix Pte-Pic Al-Qu Fra-Ti Be-Pi Ta Lokalne poziomy py³kowe

Local pollen assemblage zones

py³kowe wg

Pollen period after

Janczyk-Kopikowa

(1991) Krupiñski (1995a)

Herbs and dwarf shrubs

30% Malice 1 I II III IV IV III II I Picea abies Larix Salix Betula alba typ

Alnus Ulmus Quercus Cor

ylus Tilia platyphyllos typ Fagus Acer

Fraxinus Taxus Carpinus Abies Celtis Ligustrum Frangula Sambucus

alnus

Vitis

Buxus Viscum Ericaceae Calluna

vulgaris

Artemisia Poaceae Cyperaceae Thalictrum Chenopodiaceae

Pterocar ya Apiaceae Heldera helix Viburnum Eunymus Pinus sylvestris typ T ilia cordata typ

Ryc. 3. Procentowy diagram py³kowy z profilu Malice 1 Fig. 3. Percentage pollen diagram from Malice 1

Tab. 1. Uproszczony opis lokalnych poziomów py³kowych wydzielonych w profilu Malice 1 (L PAZ) Table 1. Simplified description of local pollen zones distinguished in the Malice 1 profile (L PAZ)

Nazwa poziomów py³kowych

Name of L PAZ

Opis lokalnych poziomów py³kowych L PAZ

Description of local pollen zones (L PAZ)

M1-11 Pinus-Larix Spadek udzia³u py³ku drzew i krzewów (AP) (77–87%); dominuje py³ek Pinus sylvestris typ (42–51%), dosyæ du¿y udzia³ Betula alba typ (25–36%), wzrost wartoœci Larix do 2%

Decrease in pollen content of trees and shrubs (AP) (77–87%); Pinus sylvestris type (42–51%) is dominant, relatively high frequency of Betula alba type (25–36%), rise of Larix (to 2%)

M1-10 Pinus-Alnus AP — 84–96%, wzrost wartoœci Pinus sylvestris typ (maks. 54%) i Betula alba typ (maks. 34%), ma³y udzia³ Alnus (3–8%) i Picea abies (2–7%)

AP — 84–96%, rise of Pinus sylvestris type (max. 54%) and Betula alba type (max. 34%), low values of Alnus (3–8%) and Picea abies (2–7%)

M1-9 Abies-Carpinus-Buxus Niewielki wzrost wartoœci py³ku Abies (31%) i Carpinus (15%), ci¹g³a krzywa Buxus, notowany py³ek Pterocarya (1%)

Slight rise of Abies (to 31%) and Carpinus pollen (to 15%), continuous curve of Buxus (max. 2%), presence of Pterocarya (1%)

M1-8 Abies-Taxus-Quercus Wzrost wartoœci Abies (maks. 26%) i Taxus (maks. 10%), najwiêksze wartoœci Quercus (11%) i Corylus (9%), spadek Carpinus (5–14%)

Rise of Abies (to 26%) and Taxus (to 10%), highest values of Quercus (11%) and Corylus (9%), fall of Carpinus (5–14%)

M1-7 Carpinus-Abies Niewielki wzrost wartoœci Carpinus (15%) i Abies (19%) w dolnej czêœci poziomu, wzrost Alnus do 37%, ma³y udzia³ Quercus (7%) i Corylus (5%)

Slight rise of Carpinus (to 15%) and Abies (to 19%) in the lower part of the zone; rise of Alnus (to 37%), low values of Quercus (7%) and Corylus (5%)

M1-6 Pinus-Carpinus-Abies Niewielki wzrost udzia³u Pinus sylvestris typ (29%), Carpinus (13%) i Abies (16%), spadek wartoœci Picea abies (9–12%)

Slight rise of Pinus sylvestris type (to 29%), Carpinus (to 13%) and Abies (to 16%), fall of Picea abies (9–12%) M1-5 Pinus-Picea-Carpinus Wzrost wartoœci Pinus sylvestris typ do 23%, dosyæ du¿y udzia³ py³ku Taxus (10%) i Alnus (24%), ci¹g³a krzywa

Carpinus (maks. 8%) i Abies (maks. 3%)

Rise of Pinus sylvestris type to 23%, relatively high Taxus (10%) and Alnus (24%), continuous curve of Carpinus (max. 8%) and Abies (max.3%)

M1-4 Taxus-Alnus Maksymalne wartoœci py³ku Taxus (49%), du¿y udzia³ Alnus (maks. 27%), ma³y Quercus (5%) i Corylus (6%) Maximum of Taxus pollen (49%), high Alnus (27%), low Quercus (5%) and Corylus (6%)

M1-3 Alnus-Picea-Fraxinus Maksymalne wartoœci py³ku Alnus (25–38%), du¿y udzia³ Picea abies (17–25%); Fraxinus (4%), wzrost wartoœci Taxus do 8%

Maximum of Alnus pollen (25–38%), high frequency of Picea abies (17–25%); Fraxinus (4%), rise of Taxus to 8% M1-2 Betula-Alnus-Picea Wzrost udzia³u py³ku Alnus (do 19%) i Picea abies (do 17%), niewielki wzrost udzia³u Betula alba typ (do

44%), spadek Pinus sylvestris typ (25–29%)

Rise of Alnus (to 19%) and Picea abies pollen (to 17%), slight rise of Betula alba type (to 44%,), fall of Pinus sylvestris type (25–29%)

M1-1 Pinus-Betula AP — 97%, Pinus sylvestris typ 46%, Betula alba typ 38%. Ma³e wartoœci py³ku Picea abies i Alnus (6% i 3%) AP — 97%, Pinus sylvestris type 46%, Betula alba type 38%, low frequency of Picea abies and Alnus (max. 6% and 3%)

(4)

rakterze wspó³czesnych olsów. W drzewostanach olszo-wych czêsto pojawia³ siê jesion (Fraxinus), móg³ rosn¹æ wi¹z (Ulmus), a czasem tak¿e œwierk (Picea abies). Bardzo du¿y udzia³ olszy oraz czêste wystêpowanie jesionu by³o typow¹ cech¹ krajobrazu leœnego w tej czêœci interglacja³u mazowieckiego. W rejonie stanowiska rós³ ju¿ d¹b

(Quer-cus), wyraŸnie zwiêkszy³a siê te¿ rola œwierka. Przejœciowo

równie¿ brzoza i sosna sta³y siê czêstszymi sk³adnikami zbiorowisk leœnych. Zwiêkszenie udzia³u brzozy jest te¿ notowane w profilu z Konieczek (ryc. 4). Jest to jednak zja-wisko lokalne, poniewa¿ w stanowiskach spoza obszaru Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej wzrost wartoœci py³ku

Betula nie jest obserwowany.

Przebudowa zbiorowisk leœnych m³odszej czêœci II okresu by³a zwi¹zana z wkroczeniem cisa (Taxus). Na obszarze Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej cis bardzo siê rozprzestrzeni³. By³ prawdopodobnie sk³adnikiem wielu ró¿nych zbiorowisk leœnych, a tak¿e móg³ tworzyæ samo-dzielne lasy cisowe (Krupiñski, 1995a; Nita, 1996). Bardzo du¿e wartoœci py³ku cisa, osi¹gaj¹ce maksymalnie 49% w profilu z Malic 1 (M1-4 Taxus-Alnus) i 62% w profilu z Konieczek (ryc. 4), a tak¿e obecnoœæ Buxus i Vitis (Nita, 1999) potwierdzaj¹, ¿e klimat tej czêœci interglacja³u by³ nie tylko ciep³y, ale te¿ ³agodny, a obszar wy¿yny pozosta-wa³ w zasiêgu wyraŸnych wp³ywów oceanicznych.

Wzrost wartoœci py³ku Pinus sylvestris t. w poziomach M1-5 Pinus-Picea-Carpinus i M1-6 Pinus-Carpinus-Abies (maks. 29%) wskazuje na zmiany w krajobrazie leœnym zwi¹zane z przejœciowym pogorszeniem warunków klima-tycznych, spowodowanym najprawdopodobniej wzrostem kontynentalizmu. Oba poziomy py³kowe s¹ korelowane z intrainterglacjaln¹ oscylacj¹ klimatyczn¹, która w diagra-mach py³kowych wielu stanowisk z obszaru Polski jest interpretowana na podstawie podobnego lub nieco wiêk-szego wzrostu udzia³u py³ku sosny (Krupiñski i in., 1986, 1988, 2004; Biñka i in., 1987; Krupiñski, 1988, 1995a,b, 1997; Krupiñski & Lindner, 1991; Krupiñski &

Nitycho-ruk, 1991; Biñka & NitychoNitycho-ruk, 1995, 1996; Pidek, 2003). Równoczeœnie ze wzrostem znaczenia sosny w rejonie Malic zmniejszy³a siê rola olszy (Alnus), œwierka (Picea

abies) oraz cisa (Taxus).

Stopniowo czêstszym sk³adnikiem lasów stawa³ siê grab (Carpinus), który wraz z dêbem (Quercus), lip¹ (Tilia

cordata t.), wi¹zem (Ulmus) i leszczyn¹ (Corylus)

wcho-dzi³ w sk³ad wielogatunkowych lasów liœciastych zbli-¿onych prawdopodobnie do wspó³czesnych gr¹dów. Na obszarze Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej pojawi³a siê te¿ jod³a (Abies), której znaczenie ros³o systematycznie wraz z popraw¹ klimatu (M1-6 Pinus-Carpinus-Abies).

Krzywe py³kowe z Konieczek w tej czêœci profilu, któ-ra jest korelowana z intktó-rainterglacjaln¹ oscylacj¹ klima-tyczn¹, maj¹ nieco inny przebieg ni¿ w profilu z Malic. Wzrost wartoœci py³ku Pinus (maks. 30%) jest poprzedzo-ny bardzo wyraŸpoprzedzo-nym wzrostem udzia³u Betula (maks. 35%), któremu towarzyszy spadek wartoœci Taxus (min. 1%),

Quercus (min. 2%), Carpinus (1%) oraz Corylus (min. 2%)

(ryc. 4). Taki obraz py³kowy sugeruje przejœciowy rozwój zbiorowisk z udzia³em brzozy i sosny oraz niemal zupe³ne wycofanie siê drzew ciep³olubnych oraz cisa. Oba stano-wiska s¹ po³o¿one w odleg³oœci oko³o 20 km od siebie, dlatego wydaje siê ma³o prawdopodobne, aby zbiorowi-ska leœne w ich s¹siedztwie ró¿ni³y siê tak bardzo miêdzy sob¹. Przyczyn¹ rozbie¿noœci w obrazie py³kowym mo¿e byæ niedostatecznie gêste opróbowanie profilu z Malic (co 2–3 cm) lub niekompletny w tym miejscu profil litologicz-ny. Podobny jak w Konieczkach wzrost wartoœci py³ku brzozy jest tak¿e notowany w profilach z obszaru Podlasia: z Ossówki (Krupiñski, 1995a) oraz z Woskrzenic (Biñka & Nitychoruk, 1995).

M³odsza czêœæ interglacja³u mazowieckiego to okres dominacji jod³y (Abies) w krajobrazie leœnym Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej. By³a ona sk³adnikiem mieszanych lasów liœciastych o charakterze gr¹dów, ale du¿y udzia³ jej py³ku œwiadczy równie¿ o mo¿liwoœci formowania przez

1000 lat 1000 years IV III II I Okresy py³kowe Pollen period Janczyk-Kopikowa (1991) czas time Krupiñski (1995a) Malice 1 Picea abies Betula alba typ

Alnus Ulmus Quercus Cor

ylus

Fraxinus Taxus Carpinus Abies Buxus Pterocar

ya Pinus sylvestris typ T ilia cordata typ 30% 30% 30% 30% Konieczki IV III II I Okresy py³kowe Pollen period Janczyk-Kopikowa (1991) Picea abies Betula alba typ

Alnus Ulmus Quercus Cor

ylus

Fraxinus Taxus Carpinus Abies Buxus Pterocar

ya Pinus sylvestris typ T ilia cordata typ 30% 30% 30% 30%

Ryc. 4. Diagramy py³kowe z Malic 1 i Konieczek (Nita, 1999) Fig. 4. Pollen diagrams from Malice 1 and Konieczki (Nita, 1999)

(5)

lasach liœciastych dominowa³ grab (Carpinus), ros³a jod³a (Abies), a tak¿e wiele innych drzew, takich jak d¹b

(Quer-cus), wi¹z (Ulmus), lipy (Tilia cordata t., T. platyphyllos

t.), klon (Acer), cis (Taxus), a tak¿e leszczyna (Corylus) (poziom M1-7 Carpinus-Abies). Bardzo ma³e wartoœci py³ku Pinus sylvestris t. (poni¿ej 10%) wskazuj¹, ¿e sosna nie odgrywa³a ju¿ ¿adnej roli w rejonie stanowiska. Na sie-dliskach podmok³ych wystêpowa³y nadal lasy olszowe zbli¿one do wspó³czesnych olsów, w których mog³y rosn¹æ równie¿ jesion (Fraxinus) i œwierk (Picea abies).

Wzrost wartoœci py³ku Abies w poziomie M1-8 Abies--Taxus-Quercus dokumentuje rosn¹ce znaczenie jod³y na obszarze Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej. W lasach za-chodzi³y te¿ inne przemiany. Przejœciowo zmieni³ siê sk³ad zbiorowisk gr¹dowych. Grab przesta³ byæ drzewem domi-nuj¹cym, wzros³a natomiast rola dêbu, sporadycznie zacz¹³ pojawiaæ siê buk (Fagus). Bardzo ma³e, szczególnie w pro-filu z Konieczek, wartoœci py³ku Carpinus (min. 0,8%) sugeruj¹ nawet, ¿e drzewo to by³o w tym czasie jedynie sporadycznym sk³adnikiem zbiorowisk leœnych. Dosyæ du¿e, jak na tê czêœæ interglacja³u, wartoœci py³ku Taxus (10%) podkreœlaj¹ wci¹¿ istotn¹ rolê cisa w krajobrazie leœnym. Dalszy wzrost udzia³u py³ku Abies (maks. 31%) w poziomie M1-9 Abies-Carpinus-Buxus potwierdza du¿e znaczenie jod³y. W drzewostanach olszowych pojawia³ siê skrzyd³orzech (Pterocarya), ale ma³e wartoœci jego py³ku wskazuj¹ na sporadyczn¹ obecnoœæ w rejonie sta-nowiska.

W najm³odszej czêœci interglacja³u rozprzestrzeni³y siê zbiorowiska sosnowe i brzozowe (M1-10 Pinus-Alnus i M1-11 Pinus-Larix). Niewielki wzrost udzia³u py³ku roœlin zielnych (NAP) wskazuje na pocz¹tek procesu rozluŸnia-nia struktury lasów w nastêpstwie pogarszaj¹cych siê warunków klimatycznych. Drzewa liœciaste o wy¿szych wymaganiach cieplnych, takie jak d¹b, grab i lipa, a tak¿e jod³a i cis, wycofa³y siê z rejonu stanowiska.

Podsumowanie

Mimo bardzo ma³ej mi¹¿szoœci osadów organicznych (2 m) spektra py³kowe w badanym profilu reprezentuj¹ wszystkie cztery okresy py³kowe interglacja³u mazowiec-kiego. Mi¹¿szoœæ osadów z Malic 1 jest niewielka nie tylko w porównaniu z profilami stratotypowymi z Ossówki na Podlasiu (oko³o 20 m) (Krupiñski, 2000) czy z Krêpca na Wy¿ynie Lubelskiej (oko³o 25 m) (Janczyk-Kopiko-wa, 1981), ale nawet w porównaniu z s¹siednim profilem z Konieczek, w którym osady o mi¹¿szoœci 7,5 m reprezen-tuj¹ niemal pe³n¹ sukcesjê tego interglacja³u (Nita, 1999). Mo¿e siê zatem nasuwaæ podejrzenie, ¿e profil osadów interglacjalnych nie jest kompletny. Na podstawie szacun-kowej oceny czasu, w którym odbywa³a siê sedymentacja osadów organicznych korelowanych z poszczególnymi regionalnymi poziomami py³kowymi (Krupiñski, 1995a, 2000), sukcesje py³kowe z Malic i Konieczek zosta³y przedstawione w przybli¿eniu w tej samej skali czasowej (ryc. 4). Wyniki porównania obu sukcesji wskazuj¹, ¿e przebieg krzywych py³kowych w obu profilach jest bardzo podobny, a to oznacza, ¿e mimo bardzo ma³ej mi¹¿szoœci badanych osadów zapisa³y siê w nich wszystkie istotne zmiany, którym podlega³y zbiorowiska leœne w tej czêœci Polski.

Sukcesja py³kowa z Malic ma wszystkie podstawowe cechy, które charakteryzuj¹ sukcesje interglacja³u

mazo-pojawiania siê i kulminowania py³ku poszczególnych drzew, obecnoœæ cisa (Taxus), intrainterglacjalny wzrost wartoœci sosny (Pinus), wspó³wystêpowanie du¿ych war-toœci py³ku graba (Carpinus) i jod³y (Abies) w m³odszej czêœci interglacja³u oraz obecnoœæ taksonów wskaŸniko-wych, takich jak np. Pterocarya i Celtis.

Oprócz cech typowych sukcesja z Malic wykazuje te¿ wiele cech odró¿niaj¹cych j¹ od sukcesji stratotypo-wych, które s¹ wynikiem zró¿nicowania warunków lokal-nych (gleb, stosunków hydrologiczlokal-nych, mikroklimatu). Do takich cech nale¿y np. niewielki wzrost wartoœci py³ku

Betula alba t. w m³odszej czêœci I okresu py³kowego,

widoczny tak¿e w profilu z Konieczek (ryc. 4). Podobnie lokalny charakter ma równie¿ wzrost wartoœci brzozy (Betula alba t.) i sosny (Pinus sylvestris t.) w m³odszej czêœci poziomu M1-3 Alnus-Pices-Fraxinus (II okres py³kowy), nienotowany w stanowiskach po³o¿onych poza obszarem Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej. Równoczesny spadek udzia³u py³ku olszy (Alnus) mo¿e sugerowaæ, ¿e wzrost znaczenia obu tych drzew jest wynikiem osuszenia niektórych siedlisk w nastêpstwie zmian hydrologicznych. W profilu z Malic s¹ notowane bardzo du¿e wartoœci py³ku

Taxus (49%), niewiele mniejsze ni¿ w Konieczkach (62%).

Œwiadczy to o wyj¹tkowej roli cisa na obszarze Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej w porównaniu z innymi rejonami kraju. Kolejn¹ lokaln¹ cech¹ jest spadek udzia³u py³ku

Carpinus, który nastêpuje po spadku wartoœci Tilia cordata t.

i jest równoczesny ze wzrostem Taxus (M1-8 Abies-Taxus--Quercus), obserwowany równie¿ w profilu z Konieczek (min. 0,8%).

Du¿e wartoœci cisa (22% w Konieczkach), notowane w III okresie py³kowym, potwierdzaj¹ znaczenie tego drzewa na obszarze Wy¿yny WoŸnicko-Wieluñskiej tak¿e w m³odszej czêœci interglacja³u mazowieckiego. W profi-lach z innych rejonów Polski udzia³ py³ku cisa w tej czêœci interglacja³u jest niewielki, na ogó³ nie przekracza 5–7%, wyj¹tkowo 10% w profilu z Ossówki (Krupiñski, 1995a). Prawdopodobnie klimat oraz w du¿ym stopniu równie¿ warunki lokalne umo¿liwi³y tak znaczny rozwój zbioro-wisk z udzia³em cisa w tej czêœci Polski.

Autorka dziêkuje prof. dr hab. Teresie Kuszell z Uni-wersytetu Wroc³awskiego za przekazanie do badañ kilkunastu próbek osadów z Malic i zgodê na kontynuowanie wierceñ w tym stanowisku.

Literatura

BALWIERZ Z., GODZIK J. & MARCINIAK B. 2006 — Palino-logiczne i diatomoPalino-logiczne badania osadów interglacja³u mazowieckie-go z ods³oniêcia w kopalni Be³chatów. Prz. Geol., 54, 1: 63–67. BER A. (red.) 2006 — Mapa glacitektoniczna Polski w skali 1 : 1 000 000. Pañstwowy Instytut Geologiczny, Warszawa. BIÑKA K., MARCINIAK B. & ZIEMBIÑSKA-TWORZYD£O M. 1987 — Analiza palinologiczna i diatomologiczna osadów interglacja³u mazowieckiego w Adamówce (Kotlina Sandomierska). Kwart. Geol., 31, 2/3: 453–474.

BIÑKA K. & NITYCHORUK J. 1995 — Mazovian (Holsteinian) lake sediments at Woskrzenice near Bia³a Podlaska. Geol. Quart., 39, 1: 109–120.

BIÑKA K. & NITYCHORUK J. 1996 — Geological and palaeobotani-cal setting of interglacial sediments at the Kali³ów site in southern Pod-lasie. Geol. Quart., 40, 2: 269–282.

BORÓWKO-D£U¯AKOWA Z. 1980 — Charakterystyka flory inter-glacja³u mazowieckiego w profilach z Radziechowic i Kolonii Dubi-dze. [W:] Przewodnik LII Zjazdu PTG w Be³chatowie. Wyd. Geol., Warszawa: 289–290.

(6)

BORÓWKO-D£U¯AKOWA Z. 1981 — Interglacja³ mazowiecki na Wy¿ynie Wieluñskiej. Biul. Inst. Geol., 321: 260–275.

HAISIG J., KOTLICKI S., WILANOWSKI S. & ¯UREK W. 1983 — Objaœnienia do Szczegó³owej mapy geologicznej Polski 1 : 50 000. Arkusz Boronów. Instytut Geologiczny, Warszawa.

HAISIG J. & WILANOWSKI S. 1981 — Szczegó³owa mapa geolo-giczna Polski w skali 1 : 50 000. Arkusz Boronów. Instytut Geologiczny, Warszawa.

JANCZYK-KOPIKOWA Z. 1981 — Analiza py³kowa plejstoceñskich osadów z Kaznowa i Krêpca. Biul. Inst. Geol., 321, 23: 249–258. JANCZYK-KOPIKOWA Z. 1988 — Palinostratygrafia. [W:] Zasady polskiej klasyfikacji, terminologii i nomenklatury stratygraficznej czwartorzêdu. Wyd. Geol., Warszawa: 34–38.

JANCZYK-KOPIKOWA Z. 1991 — Problemy palinostratygrafii gla-cjalnego plejstocenu Polski z uwzglêdnieniem wyników analizy py³kowej osadów interglacjalnych z Besiekierza (œrodkowa Polska). Ann. UMCS Sect. B, 46 Suppl. I: 1–26.

JURKIEWICZOWA I. & MAMAKOWA K. 1960 — Interglacja³ w Sewerynowie ko³o Przedborza. Biul. Inst. Geol., 150: 71–103. KONDRACKI J. & RICHLING A. 2000 — Mapa. Regiony fizyczno-geograficzne. [W:] Starkel L. (red.) Geografia regionalna Polski. WN PWN Warszawa.

KOSMOWSKA-SUFFCZYÑSKA D. & SZCZEPANEK K. 1981 — A new interglacial locality on the Sandomierz Upland. Fol. Quatern., 54: 25–41.

KRUPIÑSKI K.M. 1988 — Sukcesja roœlinnoœci interglacja³u mazo-wieckiego w Bia³ej Podlaskiej. Prz. Geol., 36, 11: 647–655.

KRUPIÑSKI K.M. 1995a — Stratygrafia py³kowa i sukcesja roœlinno-œci interglacja³u mazowieckiego w œwietle badañ osadów z Podlasia. Acta Geogr. Lodz., 70: 1–201.

KRUPIÑSKI K.M. 1995b — Wapienne osady jeziorne interglacja³u mazowieckiego w Ossówce na Podlasiu. Prz. Geol., 43, 2: 117–122. KRUPIÑSKI K.M. 1997 — The succession of interglacial vegetation at Mokrany Nowe in Podlasie. Acta Palaeobot., 37, 1: 81–93

KRUPIÑSKI K.M. 2000 — Korelacja palinostratygraficzna osadów interglacja³u mazowieckiego z obszaru Polski. Pr. Pañstw. Inst. Geol., 169: 1–61.

KRUPIÑSKI K.M. & LINDNER L. 1991 — Flora interglacjalna w Komarnie ko³o Bia³ej Podlaskiej, wschodnia Polska. [W:] Kostrzewski A. (red.) Geneza, litologia i stratygrafia utworów czwartorzêdowych. UAM Ser. Geogr., 50: 511–518.

KRUPIÑSKI K.M., LINDNER L. & TUROWSKI W. 1986 — Sedi-ments of the Mazovian Interglacial at Bia³a Podlaska (Eastern Poland). Bull. Pol. Acad. Sc. Earth Sc., 34, 4: 365–373.

KRUPIÑSKI K.M., LINDNER L. & TUROWSKI W. 1988 — Geolo-gical position setting of the Mazovian Interglacial sediments at Bia³a Podlaska (E Poland). Acta Palaeobot., 28, 1-2: 29–47.

KRUPIÑSKI K.M. & NITYCHORUK J. 1991 — Geologic setting and pollen analysis of interglacial organic sediments at Mokrany Nowe in Podlasie, Eastern Poland. Acta Palaeobot., 31, 1, 2: 227–243. KRUPIÑSKI K.M., ¯ARSKI M. & NAWROCKI J. 2004 — Reinter-pretacja geologiczno-stratygraficzna osadów interglacja³u mazowiec-kiego w Wylezinie ko³o Ryk. Prz. Geol., 52, 8,1: 683–692.

KRZYSZKOWSKI D. 1989 — The deposits of Mazovian (Holsteinian) Interglacial in the Kleszczów Graben (Central Poland). Bull. Pol. Acad. Sc. Earth Sc., 37, 1-2: 121–130.

KUSZELL T. 1986 — Badania palinologiczne utworów czwartorzêdo-wych z rejonu KuŸnicy Boreckiej. Arch. Instytutu Geologicznego, Sosnowiec.

KUSZELL T. 1998 — Nowe stanowiska osadów interglacjalnych w po³udniowo-zachodniej Polsce. Biul. Pañstw. Inst. Geol., 385: 127–142.

LINDNER L. & RZÊTKOWSKA-OROWIECKA A. 1998 — New data on interglacial sediments at Zakrucze near Ma³ogoszcz, the Holy Cross Region. Geol. Quart., 42, 2: 201–208.

LINDNER L. & ZIEMBIÑSKA-TWORZYD£O M. 1974 — Osady interglacja³u eemskiego w Zakruczu ko³o Ma³ogoszcza. Kwart. Geol., 18, 3: 636–646.

LUDWIKOWSKA-KÊDZIA M. & NITA M. 2002 — Osady intergla-cja³u mazowieckiego w rejonie torfowiska Bia³e £ugi (Góry Œwiêto-krzyskie). Prz. Geol., 50, 10/1: 875–878.

MAMAKOWA K. 2003 — Plejstocen. [W:] Dybova-Jachowicz S. & Sadowska A. (red.). Paleobotanika czwartorzêdu. s. 235–266. MARKS L., BER A., GOGO£EK W. & PIOTROWSKA K. (red.) 2005 — Mapa geologiczna Polski w skali 1 : 500 000. Pañstwowy Instytut Geologiczny, Warszawa.

MOSSOCZY Z. 1952 — Nowe interglacja³y w okolicy Czêstochowy. Arch. Instytutu Geologicznego, Sosnowiec.

NITA M. 1996 — Palinostratygrafia i flory makroskopowe z dwóch stanowisk plejstoceñskich na Wy¿ynie Wieluñskiej. Biblioteka Wydzia³u Nauk o Ziemi UŒ, Sosnowiec.

NITA M. 1999 — Mazovian Interglacial at Konieczki near K³obuck (Silesian-Cracovian Upland). Acta Palaeobot., 39, 1: 89–135. PIDEK I.A. 2003 — Mesopleistocene vegetation history in the nor-thern foreland of the Lublin Upland based on palaeobotanical studies of the profiles from Zdany and Brus sites. Maria Curie-Sk³odowska University Press, Lublin.

SOBOLEWSKA M. 1952 — Interglacja³ w Barkowicach Mokrych pod Sulejowem. Biul. Pañstw. Inst. Geol., 66: 245–284.

SOBOLEWSKA M. 1956 — Wyniki analizy py³kowej osadów inter-glacjalnych z Olszewic. Biul. Inst. Geol., 100: 271–291.

SOBOLEWSKA M. 1977 — Roœlinnoœæ interglacjalna ze Stanowic ko³o Rybnika na Górnym Œl¹sku. Acta Palaeobot., 18, 2: 3–16. SZAFER W. 1953 — Stratygrafia plejstocenu w Polsce na podstawie florystycznej. Rocz. Pol. Tow. Geol., 22, 1: 1–99.

ŒRODOÑ A. 1957 — Flora interglacjalna z Goœciêcina ko³o KoŸla. Biul. Inst. Geol., 118: 7–60.

WALANUS A. & NALEPKA D. 1994 — POLPAL — Palinologiczna Baza Danych. Instrukcja obs³ugi. Instytut Botaniki im.W. Szafera Polskiej Akademii Nauk, Kraków.

WALANUS A. & NALEPKA D. 1999 — POLPAL. Program for counting pollen grains, diagrams plotting and numeral analysis. Acta Palaeobot., Suppl., 2: 659–661.

Praca wp³ynê³a do redakcji 24.06.2008 r. Po recenzji akceptowano do druku 21.10.2008 r.

Cytaty

Powiązane dokumenty

Mokicza oraz tandety na Pocieiowie, gdzie nabywało się meble do konserwacji — byli Żydzi, którzy mimo całego ryzyka przyjeż- dżali nawet aż ze Lwowa, przywożąc dzieła,

Takimi punk- tami są: dworce kolejowe, zwłaszcza wieczorem, kiedy przychodzą tu mieszkańcy rzeczywistości przenikający w dzień do symulacji; osiedla przeznaczonych do roz-

[r]

Tapani Rämö (gra- nity proterozoiczne), byli dr Mikko Nironen z Fiñskiej S³u¿by Geologicznej (granity proterozoiczne), dr Jaana Hal- la z Muzeum Geologicznego (sanukitoidy), dr

Wartość wymiany Indii z Ameryką Łacińską jest znacznie niższa niż Chin, ale tempo wzrostu handlu z regionem wyższe.. Indie są przede wszystkim importerem

Z działaniem tych środków wiąże się też wzmożone uwalnianie dopaminy, teoretycznie więc mogą one do pewnego stopnia hamować picie i jego nawroty

Wartoœci wspó³czynnika porowatoœci dla pokryw gliniastych mieszcz¹ siê w granicach od 0,17 do 0,35 (œrednio 0,28).Wartoœci wspó³czynnika porowatoœci dla zwietrzelin ziarnistych

Taka realizacja procesu spalania pozwala na zmniejszenie ob- ci¹¿enia cieplnego komory przedpaleniska cyklonowego i umo¿liwia stosunkowo proste zabudowanie go w istniej¹cym lub