• Nie Znaleziono Wyników

Władze kościelne na polskich ziemiach inkorporowanych do Rzeszy Niemieckiej (1939-1945)

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Władze kościelne na polskich ziemiach inkorporowanych do Rzeszy Niemieckiej (1939-1945)"

Copied!
20
0
0

Pełen tekst

(1)

Kazimierz Śmigiel

Władze kościelne na polskich ziemiach inkorporowanych do Rzeszy Niemieckiej (1939-1945)

Prawo Kanoniczne : kwartalnik prawno-historyczny 14/3-4, 149-167

1971

(2)

P ra w o kanoniczne 14 (1971) n r 3—4

W ŁAD ZE K O ŚCIELN E N A P O L SK IC H Z IEM IA CH IN K O R PO R O W A N Y C H DO R ZESZY N IEM IEC K IEJ 1939— 1945

T reść: W stęp. I. W ładze kościelne przed 1 w rz eśn ia 1939 r. II. O rd y - n a riu sz e-em ig ran ci. III. H ie ra rc h ia w k ra ju . V. P oczątkow e p ro je k ty zm ian. V .. T ym czasow e zm iany organ izacy jn e: 1. P om orze, 2. P ru s y W schodnie, 3. K ra j W arty, 4. Śląsk. Z akończenie.

W stęp

Obszar Polski, okupow any przez hitlerow sk ie Niemcy, zostai podzielony na dw ie zasadnicze części: w schodnie tere n y otrzym ały nazw ę G eneralnej G uberni, ze zachodnich zaś i północno-w schod­

nich o kup an t utw orzył tzw. ziemie inkorporow ane, k tó re dekretem F ü h re ra i kanclerza H itlera z dnia 8 X 1939 r. zostały w łączone do Rzeszy N iem ieckiej. Na teren ach zachodnich utw orzono dw ie zu­

pełnie now e jednostki adm inistracyjne, m ianow icie Reichsgau D an­

zig — W estpreusen (obejm ujący W. M iasto Gdańsk, woj. pom orskie i część przedw ojennych Niemiec w okolicy K w idzynia) oraz R eichs- gau W arth elan d (należało woj. poznańskie oraz frag m en ty w oje­

w ództw a łódzkiego, pom orskiego i warszaw skiego). O bszary pół­

nocno-w schodnie graniczące z przedw ojennym i N iem cam i ok up ant w łączył do prow incji P ru s W schodnich, południow y zachód obej­

m ujący w ojew ództw o górnośląskie, część w ojew ództw a k rak o w ­ skiego i kieleckiego został włączony do prow incji śląskiej. Opi­

sany obszar otrzym ał nazw ę „eingegliederte O stgebiete” b

P rzedw ojenna organizacja diecezjalna zachodniej Polski znalazła się w now ych granicach adm inistracyjnych bądź w całości, bądź też we fragm entach. Do tych diecezji, k tó ra znalazły się w całości należały: gnieźnieńska i poznańska, chełm ińska, katow icka i w ło- Ks. K A ZIM IE R Z ŚM IG IE L

1 P o s p i e s z a l s k i K. M., P o lsk a p o d n ie m ie c k i m p r a w e m 1939—

1945. Z i e m i e Z a ch o d n ie, P oznań 1946 s. 9—11; P o s p i e s z a l s k i K .M ., H i t l e r o w s k i e „ p r a w o ” o k u p a c y j n e w Polsce. W y b ó r d o k u m e n t ó w . Cz. 1 Z i e m i e „ w c ie l o n e ”, P oznań 1952 s. 84—92; J a n o w i с z J., U s tr ó j a d m i ­ n i s t r a c y j n y z i e m p o ls k ic h w c i e l o n y c h do R z e s z y N i e m i e c k i e j 1939—1945.

T z w . o k r ę g i K r a j u W a r t y i G d a ń s k a — P r u s Zachodnic h, P oznań 1951 s. 7—9.

(3)

cław ska, częściowo zaś: w iększe p a rtie diecezji częstochowskiej, łódzkiej i płockiej, część diecezji warszawskiej,· łom żyńskiej oraz nieznaczne frag m en ty diecezji krakow skiej i kieleckiej 2.

Zakres m erytoryczny a rty k u łu stanow ią w pierw szym rzędzie w ładze kościelne tych diecezji, których stolice znajdow ały się na obszarze inkorporow anym , albow iem hitlerow ska p olityka koś­

cielna lokalnych w ładz państw ow ych w yw ierała bezpośredni w pływ na ukształtow anie nowych, tym czasowych form praw nych.

W dalszym polu w idzenia znajd u ją się pozostałe frag m en ty die­

cezji, przedzielone od m acierzystych granicam i ad m inistracji n ie­

m ieckiej. Poza ty m in tere su ją nas tylko w ładze Kościoła Rzym ­ skokatolickiego .

P roblem aty ką kościelną obszarów inkorporow anych do Rzeszy niejednokro tnie interesow ali się badacze okupacji hitlerow skiej.

Sp raw y Kościoła K atolickiego trak to w a li w łączności z zagadnie­

niam i praw nym i, p o lity c zn y m i3 lub poświęcali im odrębne prace 4.

Do ostatniej g ru p y należą także przyczynki o ch arakterze lokal­

nym 5. Dzieje organizacji kościelnej traktow ano dość ogólnikowo, pom ijano w ew nętrzne rządy w poszczególnych diecezjach, nie wnoszono nowych ustaleń. N egatyw ną stroną wcześniejszych prac by ła w m niejszym lub w większym stopniu przypadkow ość w do­

borze podstaw y źródłow ej. Te prace nie opierając się w dostatecz­

nej m ierze na archiw aliach, w w iększym zakresie w ykorzystyw ały relacje pam iętnikarskie. D ecydującym faktem dla badań nad dzie­

jam i Kościoła w okresie okupacji było udostępnienie polskich a r­

chiw ów państw ow ych i większości diecezjalnych zasobów arch i­

w alnych oraz opublikow anie dokum entów archiw um K ongregacji dla N adzw yczajnych S p raw Kościelnych i S ek re ta riatu S tan u ,,Le

2 F a l c o n i C., II silenzio d i Pio X II , M ilano 1965 s. 142; L e S a in t S iè g e e t la s i tu a t io n re lig ie u se en P o lo g n e e t d a n s le s p a y s B a ltes, wyd.

P ie r r e B let i in., C ittà dei V aticano 1967 s. 30 oraz m a p a diecezji na obszarze anektow anym .

3 P o s p i e s z a l s k i K .M ., P o ls k a p o d n ie m ie c k i m prawem ·, B r o ­ s z a t M., N a tio n a lso zia listisch e P o le n p o l it ik 1939—1945, S tu ttg a rt 1961.

4 S t a s i e w s k i В., D ie K ir c h e n p o l it ik der N a tio n alsozialisten im W a r t h e g a u 1939—1945, V ie rte lja h rh e fte f ü r Z eitg esch ich te 7 (1957) H. 1 s. 46—74; L u b i c z J., W o l i ń s k i J., P o l i t y k a o k u p a n ta n ie m ie c k ie g o w o b e c w y z n a ń r e l ig i jn y c h w P o lsc e w la tach 1939—1945. W: B iuletyn G łów nej K om isji B ad an ia Z b ro d n i H itle ro w sk ich w Polsce, t. 9, W a r­

szaw a 1957 s. 71—112; B o r o w s k i W., „ O b o w i ą z e k n ie m ie c k ie g o b is k u ­ p a ”. D u c h o w i e ń s t w o n i e m ie c k i e i o k u p a c ja P o ls k i 1939—1945, W arszaw a

1966. Z aw ie ra nieścisłości i je s t ten d en c y jn e. P o m ija m liczną lite ra tu rę n a te m a t m a rty ro lo g ii duchow ieństw a.

5 S m i g i e 1 Κ., W a lk a w ł a d z h it le r o w s k ic h z k a to l ic k i m k u l t e m r e l i g i j n y m na te r e n ie a r c h i d ie c e z j i g n ie ź n ie ń s k i e j w latach 1939—1945.

W: S tu d ia historyczne, L u b lin 1968 s. 251—385. N iek tó re o p raco w an ia na te m a t m a rty ro lo g ii d u ch o w ień stw a za w ie ra ją w zm ian k i o rz ą d a c h w e ­ w n ętrz n y ch w diecezjach.

6 L e S a in t Siège, s. 923—929 (załącznik: h ie ra rc h ia k a to lic k a 1939—

1945) oraz elenchy diecezjalne.

(4)

[3] W ładze kościelne 1939—1945 151

S aint Siège et la situation religieuse en Pologne e t dans les pays Baltes 1939—1945”. Ta edycja źródeł posiada fu n dam entaln e zna­

czenie dla tego opracow ania. Na uw agę także zasługuje w stęp do w spom nianej publikacji, k tó ry zaw iera najw ięcej inform acji odno­

szących się do organizacji Kościoła K atolickiego na ziem iach in- korporow anych. W praw dzie już historycy zachodnioniem ieccy B. Stasiew ski i M. B roszat w ykorzystali n iek tó re m ateriały, k tó re zaw iera archiw u m niem ieckiego M inisterstw a S praw Zagranicz­

nych, lecz było to tylko część dokum entów w relacji W atykan — rząd niem iecki. W ięcej św iatła na rozwój lokalnej organizacji koś­

cielnej, zwłaszcza instan cji zastępczych ordynariuszy ziem ink or- porow anych m ogłyby rzucić diecezjalne zasoby archiw alne, lecz te albo nie posiadają kom petentnych źródeł, albo też są one w stanie szczątkowym. Te b raki, spowodowane niesłychanie ciężką sytuacją Kościoła, są już w w ielu przypadkach nie do napraw ien ia przez stw orzenie m ateriałó w o charak terze w tórnym .

I. Władze kościelne przed 1 września 1939 r.

W szyskie diecezje, znajdujące się na późniejszym obszarze w łą­

czonym do Niemiec, były w m om encie inw azji obsadzone przez polskich prałatów . A rchidiecezją gnieźnieńską i poznańską rządził kard. A ugust Hlond, chełm ińską — bp S tan isław Okoniewski, płocką — abp. A ntoni Ju lia n Nowow iejski, łódzką — bp W łodzi­

m ierz B ronisław Jasiński, katow icką — bp S tan isław Adamski, w łocław ską — bp K aro l Radoński. P odobnie przedstaw ia się sytuacja, gdy idzie o frag m en ty diecezji włączonych do ziem in - korporow anych, poza archidiecezją w arszaw ską, k tó rą zarządzał w ikariusz k ap itu ln y abp S tanisław Gall. We w szystkich diecezjach znajdow ali się biskupi su frag an i pełniący fu nk cje w ikariuszów ge­

n eraln ych ®, za w yjątkiem archidiecezji gnieźnieńskiej, gdzie sta­

nowisko to piastow ał kanonik m iejscowej k ap itu ły ks. E d w ard van B lericq 7.

II. Ordynariusze-emigranci

Uchodząc przed zbliżającym i się w ojskam i niem ieckim i, n a w e­

zw anie lokalnych czy centralnych w ładz państw ow ych kard. Hlond 8, bp R adoński *, bp O k o n iew sk i19 opuścili swoje rezydencje, a na­

7 Ś m i g i e l Κ., W alka w ł a d z h itle r o w s k ic h , s. 254.

8 E b o r o w i c z W., P r y m a s H lo n d w e w r z e ś n i u 1939. Z d z ie n n ik a K a r d y n a ła , Hom o D ei 27 (1958) 826—930; Ż y w c z y ń s k i M., Hlond.

W: P olski S łow nik B iograficzny, t. 9 s. 545.

9 Bp R adoński do P iu sa X II d n ia 9 X I 1939 r., L e S ain t Siège, s. 91.

10 Ibid. oraz bp O koniew ski do P iu sa X II dn ia 22 X II 1939 r., ibid.

s. 163.

(5)

stępnie granice k raju . Bp R adoński via R um unia, W ęgry, Ju go sła­

wia, P alesty n a d o tarł do L ondynu 11. Bp O koniew ski przez Rzym doszedł do P ortu galii, gdzie w ro k u 1944 z m a r ł12. Tułacza droga kard. H londa prow adziła przez Rzym, F ran c ję do Niemiec; ostatni frag m en t drogi przeszedł k ard y n ał jako intern o w an y w ładz nie­

m ieckich 13. Zatem trzy stolice biskupie zostały w praw dzie n ie de iure, lecz de facto pozbaw ione rządców. P o w rót biskupów , którzy znaleźli się na em igracji, do k ra ju , aby objąć bezpośrednie rządy w swoich diecezjach, został w ykluczony przez rząd Rzeszy u .

O rdynariusze, k tó rzy opuścili swoje rezydencje, z w ielką troskli­

wością postarali się o zarząd zastępczy diecezji. P rzykładem w y­

jątkow o w ielkiej przezorności mogą służyć decyzje ordynariusza archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej kard. Hlonda. P rzew id u­

jąc możliwość w yjazdu dekretem z dnia 3 w rześnia 1939 r. w ypo­

sażył swoich w ikariuszów generalnych: bpa W. D ym ka i kan. E. van B lericqua w up raw n ien ia biskupów diecezjalnych, obdarzając ich nadto w szystkim i posiadanym i przez siebie w ładzam i, k tó re był im kom petentny przekazać. Oprócz w spom nianych w ikariuszów generalnych zam ianow ał tego samego dnia dalszych zastępców (dla Poznania: ks. F. Jedw abski i ks. F Ruciński; dla Gniezna: ks. A.

B rasse i ks. F. Styczyński), k tórzy m ieli obejm ować u rząd jeden po drugim . K iedy dwóch spośród zastępców zostało aresztow anych, desygnow ał jeszcze dalszych kan d y d ató w dla obu archidiecezji.

O statnie decyzje w ydał w czasie pobytu w Rzymie, przesyłając wiadomość do k ra ju przez k u r i e r a 15. Bp R adoński pozostaw ił w k ra ju w ikariusza generalnego bpa M ichała Kozala, ponadto opuszczając W łocławek zam ianow ał dwóch dalszych w ikariuszów generalnych: ks. St. K ulińskiego, proboszcza w Brześciu K u jaw ­ skim, dla północnej części diecezji i ks. St. M artuzalskiego, pro ­ boszcza w Kaliszu, dla południow ej części d ie c e z jiie. Bp Okoniew -

11 Poza p ism am i b p a R adońskiego do P iu sa X II i k ard . M aglione o zm ian ach pobytu, itin e ra riu m b ardzo d okładnie odzw ierciedla: In d e x m issaru m c e le b ra ta ru m ab exo rd io b elli 1939, A rc h iw u m D iecezjalne (skrót: AD) W łocław ek, A k ta bpa R adońskiego, pers. sygn. 280.

12 Po w yjeździe z k r a ju b p O koniew ski p rze b y w a ł w R u m unii, Italii, F ra n c ji, H iszpanii, P o rtu g alii. Z m a rł w L izbonie 1 V 1944 r.; C z a p i e w ­ s k i P., Sp. Stanisław Wojciech Okoniewski, biskup chełmiński, O ręd o w ­ n ik D iecezji C hełm ińskiej i G dań sk iej 84 (1946) 137.

13 Le Saint Siège, s. 12; Ż y w c z y ń s k i M., op. cit., s. 545—546.

14 N ota am b asad y Rzeszy w R zym ie z dnia 17 X 1939 r., Le Saint Siège, s. 101 oraz k a rd . M aglione do b p a R adońskiego d n ia 12 X II 1939, ibid. s. 146—147.

15 K ard. H lond do k ard . M aglione d n ia 8 I 1940 r., Le Saint Siège, s. 188— 189.

16 Bp R a doński do P iu sa X II dn ia 1 V II, Le Saint Siège, s. 264 oraz r e la c ja u stn a ks. St. M artu zalsk ieg o z dnia 3 X I 1969 r., k tó ry tw ie rd z i, że o trzy m ał no m in ację telefonicznie b ezpośrednio od o rd y n a riu sz a w dzień w y jaz d u z W łocław ka, to je s t 6 IX 1939 r. R a p o rt b p a O rsenigo do k a rd .

(6)

[5] W ładze kościelne 1939—1945 153

ski, niezależnie od kom petencji w ikariusza generalnego bpa K on­

stan ty n a Dom inika, przed swoją ew akuacją z P elp lin a poszerzył upraw nienia w szystkich dziekanów. W razie w akansu dziekana po­

szerzone upraw n ien ia posiadali starsi w iekiem k a p ła n i17.

S praw a ciągłości w ew nętrznych rządów w diecezjach oraz za­

kres upow ażnień był przedm iotem szczególnej tro ski Stolicy Apo­

stolskiej. Dzięki relacjom biskupów wiem y, że istn iał zastępczy zarząd, k tó ry w m iarę możliwości działał.

III. Hierarchia w kraju

Spośród sześciu interesu jących nas ordynariuszy trzech pozo­

stało w k ra ju : abp A ntoni Nowowiejski, bp W łodzim ierz Jasińsk i i bp S tanisław Adamski.

N ajo k ru tn iej obeszli się hitlerow cy z biskupem płockim. Abp No­

wow iejski, liczący w chw ili w ybuchu w ojny 81 lat, był n ajp ierw in ternow any w Słupnie, a później w ięźniem obozu w Działdowie, gdzie w m aju lub czerwcu 1941 r. strac ił życie 18.

O rdynariusz łódzki W łodzim ierz Jasiński od początku okupacji by ł intern o w an y n ajp ierw w sw ojej rezydencji w, od 7 m aja 1941 r.

w miejscowości Szczawin k. Zgierza n a teren ie diecezji łó d z k ie j20, M aglione z dnia 20 V 1940 z a w iera nieścisłości, bow iem m ów i o p rz e k a ­ zan iu za rząd u diecezji przez su fra g a n a bp M. K ozala. Ibid. s. 243. Tę sam ą nieścisłość w odniesien iu do ks. St. K ulińskiego popełn ia ks. St. L ib r o w - s к i, O jia r y z b r o d n i n ie m ie c k i e j spo ś ró d d u c h o w ie ń s t w a d ie c e z ji w ł o ­ c ł a w s k i e j 1939—1945, W łocław ek 1947 s. 85. Ks. St. K u liń sk i został a re sz ­ to w an y w. p aź d ziern ik u 1941 r. i zesłany do obozu k o n ce n trac y jn eg o w D achau. Ks. St. M a rtu z alsk i opuścił 7 II 1941 r. placów kę w K aliszu, uszedł do G en e ra ln ej G u b ern i przed m asow ym are szto w a n iem księży.

O dtąd stra c ił k o n ta k t z p ra c u ją c y m i k a p ła n a m i w diecezji. W edług c y to ­ w anego r a p o rtu ab p a O rsenigo oraz re la c ji ks. B. K unki, k a n c le rz a k u rii w łocław skiej, z 1947 r. istn ieli jeszcze in n i delegaci w yposażeni w u p r a w ­ n ie n ia do za rząd z an ia diecezją. A k ta K u rii D iecezjalnej w e W łocław ku.

17 Bp O koniew ski do P iu sa X II d n ia 22 X II 1939 r., Le S a in t Siège, s. 163.

18 U m i ń s к i J., A r c y b i s k u p A n to n i Julian N o w o w i e j s k i , b is k u p p ło c k i (1858— 1941), N asza P rzeszłość 1 (1946); J e z u s e k W., M ę c z e ń sk i k on iec a r c y b i s k u p a A. J. N o w o w i e j s k i e g o — b is k u p a pło ck ieg o 1858—

1941, M iesięcznik P a s te rs k i P łocki 35 (1946) n r 7— 8 oraz 36 (1947) n r 1—2,

6—7; P a c u s z k a C., A r c y b i s k u p A n to n i N o w o w i e j s k i — w ię z i e ń D z i a ł ­ d o w a , A ten eu m K ap ła ń sk ie 45 (1946) n r 4; G u m k o w s k i T., O b ó z h i ­ t l e r o w s k i w D z ia ł k o w i e . W: B iu lety n G łów nej K om isji B a d an ia Z brodni H itle ro w sk ich w Polsce, t. 10 W arszaw a 1958. W edług ks. W. J e z u sk a zgon ab p a N ow ow iejskiego n a s tą p ił 20 VI 1941. W k o resp o n d e n cji d yplom acji w a ty k a ń sk ie j b łę d n a in fo rm ac ja: A rc y b isk u p m iałb y um rzeć 28 V 1941.

J e z u s e к W., op. cit., M iesięcznik p a s te rsk i P łocki 36 (1947) 226—227.

18 K ard. M aglione do ab p a O rsenigo d n ia 5 I II 1940, L e S ain t Siège, s. 225.

20 Bp J a s iń s k i do k a rd . M aglione dn ia 20 V II 1941, L e S a in t Siège, s. 417; C y g a ń s k i M., Z d z i e j ó w o k u p a c ji h it l e r o w s k i e j w Ł odzi, Łódź 1965 s. 97.

(7)

a 13 sierpnia 1941 r. został przew ieziony z najbliższym otoczeniem, m iędzy innym i w ikariuszam i generalnym i bpem K azim ierzem Tom czakiem do Biecza pow. Jasło 21. W roku 1944 władze niem iec­

kie pozw oliły ordynariuszow i przenieść się do Piotrkow a, a więc na obszar frag m en tu diecezji w G eneralnej G ubernii

Obydw aj p rałaci zadbali o ciągłość w ew nętrznego zarządu die­

cezji. Bp Jasińsk i podczas in tern o w an ia w Szczawinie zam ianow ał w ikariuszy generalnych, m iędzy innym i ks. J a n a Cesarza, probosz­

cza p arafii św. S tanisław a K ostki w Ł o d z i28. P rzebyw ając na w y ­ siedleniu w Bieczu kontaktow ał się z diecezją przez w ikariusza generalnego i przez k o re sp o n d en cję**. Abp Nowow iejski jako in ­ ternow any w ładz niem ieckich w Słupnie, obaw iając się, że u traci bezpośredni k o n tak t z diecezją zam ianow ał 6 m arca 1940 r. za­

stępców oprócz bpa L. W etm ańskiego: ks. p ra ła ta St. Figielskiego i kanonika W. Jezuska и .

O statni z h ierarch ów ziem inkorporow anych bp S tan isław A dam ­ ski rządził bezpośrednio diecezją do 28 lutego 1941 r., tzn. do mo­

m entu w ysiedlenia do G eneralnej G u b e rn ii2S. Później kon tak ty z diecezją u trzy m y w ał przez zam ianow anych w ikariuszy g en eral­

nych: ks. F ranciszka S trzyza i ks. Franciszka W o sn itzaэт. Zresztą sytuacja kościelna na Śląsku była inna w stosunku do pozostałych adm in istracji lokalnych ze w zględu na specyficzną kw estię n aro­

dowościową.

IV. Początkowe projekty zmian

Dla ordynariuszy, k tó rzy znaleźli się na em igracji, jak już po­

wiedziano, możliwość pow rotu do k ra ju została w ykluczona przez Rząd Rzeszy. W stosunku do kard. Hlonda i bpa Okoniewskiego

21 A bp O rsenigo do k a rd . M aglione dnia 26 X I 1941 r., Le S a in t Siège, s. 469.

22 Bp Ja siń sk i do P iu sa X II d n ia 28 X I 1944, ibid. s. 887.

23 Bp Ja siń sk i do k ard . M aglione d n ia 20 V II 1951, ibid. s. 418. W tym piśm ie stw ie rd z en ie ogólne o w ik ariu sz ac h gen eraln y ch . N ato m iast o n o ­ m in a c ji ks. J a n a C esarza w zm ian k u je ra p o rt ab p a O rsenigo do k ard . M aglione dn ia 26 IX 1941 r., ibid. s. 468. Ks. J. C esarz zo stał areszto w an y

6 X 1941 r. D o m a g a ł a J., Ci k ó tr z y prze szli p rze z Dachau, W arszaw a 1957 s. 82.

24 Bp Ja siń sk i do P iu sa X II d n ia 28 X I 1944, L e S a in t Siège, s. 888. Po are szto w a n iu ks. C esarza, zo stał m ian o w an y w ik ariu sz em g en e raln y m ks. R. R aj chert. W P io trk o w ie T ry b u n a lsk im rez y d o w a li w ik ariu sz e g e n e ra ln i dla części diecezji w GG: n a jp ie rw ks. J . Goździk, później ks. J. K rzyszkow ski. Ż d ża rsk i J., D zieje K u rii B iskupiej diecezji łódzkiej, W iadom ości D iecezji Ł ódzkiej 41 (1967) s. 141.

25 J e z u s e k W., op. cit., M iesięcznik P a ste rs k i P łocki 35 (1946) 130.

25 R a p o rt b p a A dam skiego z czerw ca 1941 r., L e S a in t Siège, s. 411—

412.

27 Ibid.; r a p o r t b p a A dam skiego z w rz eśn ia 1942 r., ibid. s. 639—640.

(8)

[7] W ładze kościelne 1939—1945 155

wypow iedziano zastrzeżenia n a tu ry politycznej co do osoby bpa Radońskiego rząd zajął nieprzychylne stanow isko nie podając m o­

tyw acji ^ Pozostali biskupi — ordynariusze, chociaż przebyw ali w kraju , byli ograniczeni w pełnieniu obowiązków pasterskich lub też w prost uniem ożliw iano im podjęcie w szelkiej działalności koś­

cielnej. Podobny los spotkał biskupów sufraganów , którzy pełnili fu nkcje w ikariuszy generalnych. Bp M ichał Kozal w e W łocławku aresztow any 7 listopada 1939 r., zm arł w D achau 30. Bp Leon W et- m ański, su frag an płocki, aresztow any, zginął w D ziałdo w ie31.

Bp K azim ierz Tom czak z Łodzi n ajp ierw internow any, później w y ­ siedlony do G eneralnej G u b e rn i32. Bp W alenty Dym ek in tern o ­ w any w P oznaniu 33. Bp. K onstanty Dom inik, su frag an chełm iński, intern o w an y i w ysiedlony do Gdańska, gdzie 7 m arca 1942 r.

z m a r ł34. Bp Juliu sz Bieniek w ysiedlony z K atow ic 35. Z całą słusz­

nością można stw ierdzić, że przedw ojenna h iera rch ia została roz­

bita, przynajm niej w odniesieniu do tych, którzy byli zw yczajnym i piastunam i władzy. Hipoteza, że przebyw ający n a em igracji b i­

skupi, gdyby pozostali w k ra ju , nie unik n ęlib y aresztow ania, w y ­ daje się m ieć dużo cech praw dopodobieństw a 3S.

Już od pierw szych dni w ojny 1939 r., zarów no lokalne w ładze adm inistracyjne, ja k i reso rty Rzeszy, zwłaszcza m inisterstw o dla sp raw kościelnych, dokonyw ały w ym iany poglądów i w ysuw ały ko n k retn e propozycje na tem at organizacji kościelnej podbitych terenów zachodniej P o ls k i37. 17 października 1939 r. rząd Rzeszy przekazał w atykańskiem u sekretarzow i stan u kard. M aglione su­

gestie w stosunku do stolic biskupich: Gniezna i Poznania, P el­

plina i K atow ic, któ rych rządcy znaleźli się n a em igracji. Co się

28 N ota am b asad y Rzeszy w R zym ie do k a rd . M aglione dn ia 17 X 1939 r., ibid. s. 101.

29 K ard. M aglione do b p a R adońskiego d n ia 12 X I I 1939 r., ibid.

s. 146—147.

30 B ibliografia p ra c o b isk u p ie K ozalu: L i b r o w s к i St., P ra ce p r z y g o t o w a w c z e do bio g r a fii sługi B ożeg o M ich a ła K o z a l a (1893—1943).

I W y k a z pra c d r u k o w a n y c h , A rchiw a, B iblioteki i M uzea K ościelne 19 (1969) 253—269.

31 J e z u s e k W., op. cit., M iesięcznik P a ste rs k i P łocki 36 (1947) s. 234;

G u m к o w s к i T., op. cit. s. 79.

- 32 K ard. M aglione do ab p a O rsenigo dn ia 5 I I I 1940, Le S a in t Siège, s. 225 oraz abp O rsenigo do k ard . M aglione d n ia 26 IX 1941 r. ibid. s. 469.

33 N o w a c k i J., A r c h id i e c e z j a p o z n a ń s k a w granicach h is to r y c z n y c h i j e j ustró j, P oznań 1964 s. 126.

34 G l e m m a T., Ś w i e t l a n e j p a m i ę c i ks. b is k u p a K o n s ta n t y n a D o m i ­ nik a, O rędow nik D iecezji C hełm ińskiej 85 (1947) 100— 101.

35 Abp- S ap ie h a do k a rd . M aglione d n ia 10 I I I 1941, L e S ain t Siè ge, s. 380.

36 P or. ibid. s. 12.

37 P or. B o r o w s k i W., op. cit. s. 70—74.

(9)

tyczy Katow ic, zak rad ła się pom yłka. Rząd Rzeszy zapew nił W a­

tyk an , że nie w ysunie zastrzeżeń, jeżeli zarząd archidiecezji gnieź­

nieńskiej i poznańskiej zostanie oddany w ręce p ra ła ta F ranciszka H artza, rządcy p ra e la tu ry nu llius w Pile, ad m in istracji diecezji chełm ińskiej bpow i K arolow i M arii S plettow i z G dańska i wreszcie k ard. Adolfowi B ertram ow i zarządu diecezji k a to w ic k ie j3S.

Podobny p u n k t w idzenia, przynajm niej co do m eritu m spraw y, reprezentow ał przedstaw iciel h ierarch ii niem ieckiej kard. B ertram z W rocławia, k tó ry interesow ał się polskim i diecezjam i ze względu na bezpośrednie sąsiedztw o. N ap raw ę stosunków kościelnych w i­

dział w oddaniu adm inistracji diecezji w ręce niem ieckich k ap ła­

nów czy biskupów . K a rd y n ał zastrzegał się, że jest to opinia od­

dolna, w ypływ ająca z kół inteligencji katolickiej. K ard. B ertram a bardziej in teresow ała diecezja katow icka, bo w tym k ieru n k u szły sugestie, a ściśle możliwość pogodzenia obowiązków p asterskich w dwóch w ielkich diecezjach. Lecz nie to było najw ażniejsze. N a­

p ra w d ę tru dność polegała n a możliwości pogodzenia obok przed­

w ojennej organizacji kościelnej niem ieckiej a d m in is tra c ji3S. Je d ­ nak przyszłość okazała się inna. Bp Adam ski, w praw dzie zam iano­

w ał niem ieckiego w ikariusza generalnego, ale jeszcze przez dłuższy czas utrzym y w ał bezpośrednie rządy diecezji.

V. Tym czasowe zm iany organizacyjne 1. Pomorze

Jeszcze w roku 1939 utw orzono niem iecką adm in istrację w die­

cezji chełm ińskiej. S p raw a nom inacji niem ieckiego p ra ła ta na sta ­ nowisko ad m in istrato ra n a b ra ła szczególnie niekorzystnego w y ­ dźw ięku dla polskiego Kościoła. Bezpośrednie okoliczności decyzji Stolicy Apostolskiej łączą się z rap o rtem nuncjusza w B erlinie abpa Cezara Orsenigo, k tó ry w piśm ie do sek retarza stan u kard.

M aglione z dnia 25 listopada 1939 r. przedstaw ił bardzo pow ażną sytuację w diecezij c h e łm iń sk ie j40. Groza położenia, nakreślona w raporcie, w pełni odpow iadała w rzeczywistości. Na tym ra p o r­

cie zn ajd u je się autog raf P iu sa X II, k tó ry napisał, że nom inacja bpa S pletta na ad m in istrato ra diecezji chełm ińskiej może przynieść korzyści, a Polakom trzeba w yjaśnić, że m a c h a ra k te r tym czasow y i spow odow ana została bardzo ciężką s y tu a c ją 41. P od autografem

38 L e S a in t Siège, s. 101—102.

39 Ibid. s. 150— 152.

49 Ibid. s. 132—133.

41 „29. X I. 39. S em b ra o p p o ru n to di n o m in are a m m in is tra to re apostolico ad n u tu m S. Sedis p er la diocesi di C ulm a il vescovo di D anzica, spie-

(10)

[9] W ładze kościelne 1939—1945 157

papieskim znajd uje się nota kard. M aglione: „Ojciec św. ta k zarzą­

dził, jeżeli nie ma innych zastrzeżeń” W ykonanie dyspozycji p a­

pieskiej zostało pow ierzone berlińskiem u nuncjuszow i, k tó ry otrzy­

m ał od sek retarza stan u polecenie, aby przekazał nom inację bpow i Splettow i, jeżeli nie będzie przew idyw ał p rz eszk ó d 43. N uncjusz m iał tylko w ątpliw ości co do strony form alnej d ek retu nom ina­

cyjnego i ew entualnego pow iadom ienia r z ą d u 44. W ątpliw ości roz­

strzygnął sam papież, k tó ry polecił w ydać dekret, a n astępnie po­

w iadom ić w ładze św ieckie o dokonanej n o m in a c ji45. 5 g ru d n ia 1939 r. bp S p le tt został m ianow any adm in istrato rem diecezji cheł­

m ińskiej ad n u tu m S. Sedis 46. G łów nym inform atorem a także w y ­ konaw cą postanow ień Stolicy Apostolskiej był nuncjusz w B erlinie.

W ładze niem ieckie z zadow oleniem przy jęły wiadom ość o nom ina­

cji bpa S p le tta 47. N atom iast przeciw ko tej nom inacji rząd polski w Londynie w ystosow ał A ide-m em oire za pośrednictw em polskiej am basady w W atykanie dnia 18 g ru d n ia 1939 r. A m basador powo­

łał się na art. IX ko nkordatu zaw artego pom iędzy rządem Polski a Stolicą Apostolską w roku 1925 4S. W spom niany a rty k u ł posiadał następujące brzm ienie: „Żadna część Rzeczypospolitej Polskiej nie będzie zależała od biskupa, którego siedziba znajdow ałaby się poza granicam i P ań stw a Polskiego”. A rty k u ł w ym ienia h ierarch ię pol­

skiego Kościoła i na zakończenie stw ierdza: „Stolica Św ięta nie przedsięw eźm ie żadnej zm iany w powyższej h ierarch ii lub w roz­

graniczeniu prow incji i diecezji, jak tylko w zgodzie z Rządem Polskim , z w yjątk iem drobnych sprostow ań granic, w ym agnych dla dobra dusz” 49. W edług stanow iska rządu polskiego dokonane zm iany w zakresie organizacji kościelnej na Pom orzu są sprzeczne z postanow ieniam i k o nko rdatu °5. W odpowiedzi na notę am basady kard. M aglione przytoczył znane już m otyw y, dla których papież podjął decyzję i zapew nił, że stan p ra w n y diecezji chełm ińskiej nie uległ żadnej zm ianie. Zdanie zaw arte w nocie sek retarza stanu:

gando e v e n tu a lm e n te ai P olacchi che si tra tte r e b b e di p ro w e d im e n to p ro v v iso rio in caso di estre m a nécessita, q u ale d a l ra p p o rto del N unzio p are essere 1’a ttu a le .” Ibid. s. 134.

42 Ibid.

4S K ard. M aglione do ab p a O rsenigo dn ia 1 X II 1939 r., ibid. s. 139.

44 A bp O rsenigo do k ard . M aglione d n ia 2 X II 1939 r„ ibid.

45 „4. X II. 39. E x a u d ie n tia Em . m i (Ex a u d ie n tia SS. mi): faccia il d e ­ creto e poi ne faccia p a ro la al G overno”. Ibid.

46 A bp O rsenigo do k ard . M aglione d n ia 7 X II 1939 r., ibid. s. 143. D e­

k re t n o m in acy jn y został opublikow any: A m tliches K irc h e n b la tt fü r die D iözesen D anzig u n d C ulm n r 1 z 1940 r.

47 A bp O rsenigo do k ard . M aglione dnia 7 X II 1939 r„ L e S a in t Siège, s. 143.

48 Ibid. s. 156.

49 AAS 17 (1925) n r 8. T łum aczenie w y d an e przez B iuro E p isk o p a tu P olskiego w W arszaw ie.

50 Le S a in t Siège, s. 156.

(11)

„M ógłby być m ianow any adm in istratorem apostolskim jakiś polski p ra ła t, jeśliby takiego m ożna było znaleźć” — trzeba potraktow ać tylko jako form ułę dyplom atyczną S1.

N ajbardziej zainteresow any p rałat, o rdynariusz diecezji cheł­

m ińskiej S tan isław O koniew ski m iał dowiedzieć się o statni o do­

konanych zm ianach adm inistracyjnych. 15 g ru d n ia 1939 r. k a rd y ­ n a ł sek retarz stan u w piśm ie do kard. Hlonda prosił o pow iado­

m ienie ordynariusza chełm ińskiego o w ydanym dekrecie. S ek re ta­

ria t S tanu skorzystał z pośrednictw a kard. Hlonda, k tó ry był m e­

tropolitą sufrag anii chełm ińskiej, a m iejsce pobytu ordynariusza nie było z n a n e 52. To co nastąpiło później jest p rzyn ajm n iej dziwne.

22 gru d n ia 1939 r. bp O koniew ski napisał z Rzym u list do papieża.

P rzedstaw ił sytu ację w diecezji, k tó ra z p u n k tu w idzenia cura anim arum , zdaniem biskupa, nie daje powodu do obaw, ponieważ liczba k leru jest w ystarczająca P om yłka ordynariusza jest prze­

rażająca. Większość m ordów n a bezbronnym duchow ieństw ie cheł­

m ińskim została dokonana w ostatnich m iesiącach 1939 r. Rzeczy­

wistość przedstaw iała się tragicznie, ale o tym biskup nie w ie­

dział 54. O rdynariusz pom ija kom pletnym m ilczeniem dokonane przez Stolicę A postolską zm iany. P rzypom ina papieżowi, że pozo­

staw ił w k ra ju w ikariusza generalnego bpa Dom inika, któ ry w praw dzie jest chory, lecz przebyw a w diecezji. Na stanow isko ad m in istrato ra apostolskiego przedstaw ił 6 kandydatów spośród duchow ieństw a rezydującego w P e lp lin ie 55. Tylko jeden z nich ks. F ranciszek Saw icki żył, inni zostali już zam o rd o w an i5IJ. P ropo­

zycje bpa Okoniew skiego są tylko w yrazem stanow iska, jakie zaj­

m ow ał w interesu jącej nas spraw ie.

Biskup gdański S p lett rozciągnął jeszcze ju ry sd y k cję n ad frag ­ m entem diecezji płockiej, należącym do okręgu G dańsk — P ru sy Zachodnie. B yły to p arafie w dekanacie rypińskim i część parafii w dekanacie dobrzyńskim w powiecie Lipno. Abp Nowow iejski przekazał ad m in istrację kościeliną bpow i S plettow i pism em z dnia 15 lipca 1940 r.S7. Żądania unifik acji zarządu kościelnego w okręgu Gdańsk — P ru sy Zachodnie spow odow ały prośbę bpa S p letta z dnia 5 lipca 1940 r. skierow aną do zarządu diecezjalnego w e W łocławku o udzielenie ju ry sd y k cji n ad fragm entem diecezji w powiecie

51 N ota k a rd . M aglione z d n ia 18 X II 1939 r., Ibid. s. 155—156.

52 Ibid. s. 148 (także nota).

53 Ib id . s. 162— 163.

54 P or. Męczeństwo duchowieństwa pomorskiego. Straty wojenne die­

cezji chełmińskiej, P e lp lin 1947.

55 B yli to: ks. J. B artk o w sk i, ks. F. Saw icki, ks. F. R óry ń sk i, ks. B.

P a rty k a , ks. B. D ąbrow ski, ks. W. S ch ü tt, Le Saint Siège, s. 163.

56 P or. Męczeństwo duchowieństwa pomorskiego.

57 AD P elplin, sygn. A4; J e z u s e k W., op. cit., M iesięcznik P a ste rs k i P łocki 35 (1946) 125— 126.

(12)

[11] W ładze kościelne 1939—1945 159 L ip n o 5S. Nie znam y odpowiedzi kom petentnych czynników koś­

cielnych z W łocław ka ani nie można wyśledzić, kto faktycznie spraw ow ał adm inistrację nad parafiam i diecezji w łocław skiej w okręgu G dańsk — P ru sy Zachodnie. Nie jest też w ykluczone praw dopodobieństw o, że bp S p lett przejąłb y rządy nad częścią a r­

chidiecezji gnieźnieńskiej znajdującej się w tym okręgu, gdyby gnieźnieński w ikariusz g eneraln y nie ustanow ił oddzielnej adm i­

n istracji kościelnej dla p arafii archidiecezji w okręgu G dańsk — P ru sy Zachodnie, m ianując kap łan a narodow ości niem ieckiej ks.

Alojzego K aluschke arcybiskupim oficjałem z p raw am i w ikariusza generalnegoż A rcybiskupi oficjalat obejm ow ał p arafie położone w powiecie bydgoskim , toruń skim i w yrzyskim 59.

W pływ bpa S p letta na życie kościelne i religijne, i ocena dzia­

łalności duszpasterskiej jako ad m in istrato ra apostolskiego stanow i już odrębne zagadnienie.

2. P rusy W schodnie

T ereny włączone do prow incji P ru s W schodnich z p u n k tu w i­

dzenia kościelnego należały do diecezji płockiej, łom żyńskiej i w a r­

szaw skiej. Na tych obszarach działała polska adm inistracja koś­

cielna. Tu podjęto próbę zorganizow ania duszpasterstw a katolików n iem ieck ich №. Dopóki działalność duszpasterska kapłanów podle­

głych biskupow i w arm ińskiem u M aksym ilianow i K ałlerow i m iała ch a ra k te r niezorganizow any, w ładze policyjne nie staw iały tru d ­ ności. K iedy bp K a ller chciał stw orzyć form y zorganizow ane i za pośrednictw em · Stolicy Apostolskiej uzyskać ju ry sdy kcję dla n ie­

m ieckich katolików na całym obszarze w łączonym do P ru s W schod­

nich, niem ieckie w ładze policyjne odm ówiły bpowi K ałlerow i ja ­ kichkolw iek kom petencji n a polskim tery to riu m a także w ypow ie­

działy się przeciw ko w yposażeniu niem ieckich kapłanów w u p ra w ­ nienia kościelne od polskich prałatów , którzy byli gotow i udzielić jurysdykcji*51. K a rd y n ał — sek retarz stan u z uw agi na tru d n e i delikatn e okoliczności zalecił zachow anie statu s quo 62.

3. K ra j W arty

N ajw ażniejsze zm iany organizacyjne n astąp iły w K ra ju W arty.

Był to najw iększy okręg pod względem pow ierzchni i zam ieszku­

jącej go ludności, około 4 m iliony w ogrom nej większości Polacy,

68 AD P elp lin sygn. A4.

59 P or. Ś m i g i e l Κ., W a lka w ła d z h itlero w skich , s. 255.

90 K ard. M aglione do ab p a O rsenigo d n ia 6 I 1943, L e S a in t Siège s. 707.

61 A bp O rsenigo do k ard . M aglione d n ia 15 I 1943, ibid. s. 720—721.

92 K ard M aglione do ab p a O rsenigo d n ia 29 I 1943, ibid. s. 726—727.

(13)

W K ra ju W arty znajdow ały się cztery stolice biskupie: w Gnieź­

nie, Poznaniu, Łodzi i W łocławku, nadto frag m en ty diecezji czę­

stochow skiej, płockiej i w arszaw skiej. Ogólna liczba p arafii w yno­

siła 10196S. Wszyscy ordy nariu sze poza biskupem Łodzi byli na em igracji. Tym w ielkim okręgiem zarządzał nam iestnik Rzeszy A r­

tu r G reiser. Nie jest jeszcze dostatecznie w yjaśniona geneza sto­

sunku G reissera do w yznań religijnych, w każdym razie lokalna p olityka kościelna n apaw ała szczególnym niepokojem w szystkich zainteresow anych ludzi Kościoła: papieża i jego agendy, biskupów polskich i episkopat niem iecki, k tó ry z obaw ą o przyszłość nie­

mieckiego Kościoła śledził rozwój sytuacji. B rak okoliczności, aby analizow ać w yjątkow o tru d n e położenie Kościoła na płaszczyźnie k u ltu religijnego, p otraktow an ia polskiego duchow ieństw a i w in ­ nych dziedzinach °4. Zm iany, k tóre przeprow adzono w zakresie or­

ganizacji kościelnej, łączyły się z próbą n ad ania w yznaniom re li­

g ijnym now ych form praw nych, stw orzonych przez lokalne u sta ­ wodawstw o. W praw dzie na początku okupacji, podobnie jak na Śląsku i Pom orzu, istn iał p lan zastąpienia m iejscow ej hierarch ii niem iecką adm inistracją. Np. w ysuw ano k an d y d a tu ry p ra ła ta H artza z Piły, byłego biskupa gdańskiego E dw arda O’R ourke na m iejsce kard. H lo n d a 65, ta k samo w korespondencji dyplom acji w atykańskiej poruszano spraw ę ad m inistracji diecezji w łocław ­ skiej 66. W szystkie sugestie nie w yszły poza sferę planów.

Już od roku 1940 zaczęła się rysow ać now a koncepcja w ładzy kościelnej. W pierw szej fazie chodziło o rozdział narodow ościow y na płaszczyźnie duszpasterskiej. Łączył się on z ogólną izolacją Niem ców od Polaków, k tó ra została usankcjonow ana przepisam i k a r n y m i97. Na przełom ie roku 1940/41 izolacja kościelna weszła w stadium zorganizow ane 68, a od 13 w rześnia 1941 r. otrzym ała ce­

chy ustrojow e z p u n k tu w idzenia zarządzeń w ładzy okupacyjnej.

Głośne zarządzenie o zw iązkach i zrzeszeniach religijnych („Ver­

ordnung des R eich sstatth alters im W artheland ü b er religiöse Ve­

reinigungen un d R eligionsgesellschaften im Reichsgau W a rth elan d ”) z dnia 13 w rześnia 1941 r. rozdzieliło dotychczasowy Kościół K ato­

licki n a dw ie organizacje: Kościół R zym skokatolicki Narodowości Niem ieckiej w K ra ju W arty, k tó ry otrzym ał osobowość praw n ą praw a pryw atnego, co było ograniczającym novum , oraz Kościół

63 Ś m i g i e 1 Κ., Kościół Katolicki w Kraju Warty (w przygotow aniu).

u Por. L u b i c z J., W o l i ń s k i J., o p. cit., s. 8095; por. Ś m i ­ g i e l Κ., Walka władz hitlerowskich.

65 B r o s z a t M., op. cit., s. 165.

ю A bp O rsenigo do k ard . M aglione dn ia 13 I 1940, Le Saint Siège, s. 191— 192 oraz abp O rsenigo do k a rd . M aglione d n ia 24 V 1940 r., ibid.

s. 245.

67 Ś m i g i e l Κ., Walka władz hitlerowskich, s. 323—325.

« Ibid. s. 324.

(14)

[13] W ładze kościelne 1939—1945 161

K atolicki Narodowości Polskiej, k tó ry w praw dzie we w zm ianko­

w anym zarządzeniu nie otrzym ał osobowości praw nej, lecz mógł się o nią ubiegać №. Izolacjonizm — to tylko jed na z cech nowego porządku kościelnego. Istotniejsze znaczenie posiadały postanow ie­

nia dotykające s tru k tu ry ustrojow ej Kościoła Katolickiego. Na m iejsce h ierarch ii — zarząd („V orstand”), przynależność u w a ru n ­ kow ana pełnoletnością, narodow ością, m iejscem zam ieszkania, n ie­

uznaw anie organizacji n adrzędnej w stosunku do lokalnego K oś­

cioła. O statnia zasada została w yrażona w tzw. 13 p un k tach p ro ­ g ram u p olityk i kościelnej w ładz narodow osocjalistycznych. W alka o m ożliwą do przyjęcia dla Kościoła form ę p ra w n ą w ypełniała n a­

stępne lata okupacji i nie doprow adziła do żadnego r e z u lta tu m.

N atom iast została zrealizow ana zasada izolacji. Stolica A postolska ustanow iła u rząd ad m in istrato ra apostolskiego w K ra ju W arty dla katolików niem ieckich i . drugie podobne stanow isko apostolskiego a d m in istrato ra dla katolików Polaków . N a u rząd ad m in istrato ra apostolskiego dla katolików niem ieckich został pow ołany ks. Józef Paech, kanonik K ap itu ły M etropolitalnej w Poznaniu, a kiedy u stą ­ pił, jego następcą został m ianow any 2 m aja 1942 r. O. H ilary B rei- tinger, fran ciszk anin z poznańskiego k o n w e n tu 71. Kościół K atolicki N arodowości Niem ieckiej stanow ił organizację ponaddiecezjalną, obejm ow ał Niem ców w granicach ad m in istracji państw ow ej. D rugą, podobną organizację ustanow iła Stolica A postolska dla Polaków.

Na jej czele m iał stanąć polski p ra ła t. W ybór osoby n a to stano­

wisko pozostawiono nuncjuszow i w B erlinie, któ ry pow ołał 9 kw ietnia 1942 r. bpa W alentego Dym ka, su frag an a poznańskiego, na stanow isko apostolskiego ad m in istrato ra dla katolików — P o­

laków z K ra ju W arty 72 Był to jedyny biskup, k tó ry w ty m czasie p rzebyw ał w K ra ju W arty. N om inacja bpa D ÿm ka m iała c h a rak ter w arunkow y. W ykonanie d ek retu uzależnił nuncjusz od decyzji no­

m inata, k tó ry jednak do końca okupacji nie opublikow ał zarządze­

nia Stolicy A postolskiej. Bp D ym ek nie ogłosił sw ojej nom inacji, ponieważ, jak w ynika z listu do nuncjusza z dnia 26 sierpnia 1942, nie chciał u tru d n iać rozmów prow adzonych pom iędzy niem iecką organizacją kościelną a lokalną w ładzą państw ow ą w spraw ie sta ­ tutów , k tóre m iały być w zorem dla stanow iska praw nego kato li­

ków — Polaków , a przede w szystkim bp D ym ek nie cieszył się wolnością, gdyż b y ł in ternow any w P o z n a n iu 73. W edług opinii ks. J. Nowackiego bp Dym ek nie w ykonał dek retu nom inacyjnego, poniew aż nie chciał także łam ać dotychczasowego porządku die­

»» Ibid. s. 259—261.

то Ibid. s. 258—260.

77 Ibid. s. 261.

72 K ard. M aglione do ab p a O rsenigo dn ia 15 X 1941 r., L e S a in Siège, s. 485 i abp O rsenigo do k ard . M aglione d n ia 11 IV 1942 r., ibid. s. 563.

73 Ibid. s. 646—647, przyp. 1.

11 — P r a w o k a n o n i c z n e n r 3— 4

(15)

cezjalnego 74. Praw dopodobnie b ra k porozum ienia w spraw ie sta ­ tu tó w był zasadniczym powodem niew ykonania d ekretu. Zatem jury sd y k cja polskich p rałató w i ich praw om ocnych zastępców fa k ­ tycznie nie uległa zawieszeniu.

Podobnie jak było z nom inacją bpa S pletta, tak i teraz podnie­

siono protesty. P ierw szy zaprotestow ał polski biskup n a em igracji, ordynariusz diecezji w łocław skiej K arol Radoński. W piśm ie do sek retarza stanu, datow anym 14 w rześnia 1942 r., w yraził ubole­

w anie z pow odu niefortunnej decyzji. P rzypom niał postać papieża P iusa X, k tó ry w olał w akans n a stolicy arcybiskiej gnieźnieńskiej i poznańskiej, aniżeli powołać niem ieckiego p ra ła ta 75.

Rząd londyński w ypow iedział się później w nocie pro testacyjn ej z dnia 12 listopada 1942 г., pow ołując się na za w arty w 1925 roku konkordat, w szczególności n a art. IX dotyczący organizacji pol­

skiego Kościoła, z którą, w edług opinii rządu, były nie do pogodze­

nia dek rety Stolicy Apostolskiej, oraz na art. X III reg ulu jący sp ra ­ w ę zm iany języka w publicznej służbie Bożej, z czym kolidow ały niem ieckie nabożeństw a w kościołach podlegających O. B reitinge- r o w i7e.

Stanow isko Stolicy A postolskiej zaw ierają: odpowiedź kard . M a­

glione n a notę p ro testacy jn ą rządu polskiego z dnia 20 g rud nia 1942 r.77, pismo do bpa R adońskiego z dnia 9 stycznia 1943 r.78, i dw ie noty urzędow e streszczające rozmow y z am basadorem Polski w Rzym ie K. Papée; jedną sporządził kard . M aglione dnia 9 października 1942 r.79, d ru g ą m g r T ard in i dnia 19 października 1942 r.80. Z tych dokum entów w ynika jasno, że Stolica Apostolska nie m iała zam iaru naruszać ko nkordatu, k tó ry zachow uje nad al moc praw ną. Z m iany organizacyjne, dokonane w K ra ju W arty m ają ch a ra k te r tym czasow y i zostały spowodowane bardzo ciężką sytuacją duszpasterską. Celem ich było dobro duchow e katolików narodow ości niem ieckiej i polskiej. Takich w łaśnie decyzji dom a­

gali się także od Stolicy Apostolskiej lokalni prałaci: bp W. Dym ek z P oznania i k anonik E. van B lericq z Gniezna oraz przedstaw iciele katolików "niemieckich, którzy w tym rozw iązaniu w idzieli jedyny środek rato w ania Kościoła w W ielkopolsce 81.

74 N o w a c k i J., op. cit., s. 126.

75 Le Saint Siège, s. 633—636.

76 Ibid. s. 671—673.

77 Ibid. s. 702.

73 Ibid. s. 713—717.

79 Ibid. s. 656—657.

89 Ibid. s. 657—658.

81 Pism o polsk ich p ra ła tó w do P iu sa X II d n ia 26 IX 1941, ibid. s. 474—

476 oraz pism o p rze d staw ic ie li n iem ieckich katolików : ks. A. S teu era, ks. J. P ae c h a i O. H. B re itin g e ra do P iu sa X II d n ia 26 IX 1941 r., ibid.

s. 476—479. Por. M a r t i n i A., Apelli alla S. Sede della Polonia durante la seconda guerra mondiale, Civilta Cattolica, A pr. 7 1962 s. 3—14.

(16)

[15] W ładze kościelne 1939—1945 163

Polem ika, a n aw et napaści toczyły się dalej w p rasie k o n spira­

cyjnej i na em igracji, obniżając w świadom ości Polaków au to ry te t papieża i agend w atykańsk ich S2.

Decyzje Stolicy Apostolskiej niew ątpliw ie p op raw iły sytuację niem ieckich katolików , k tórych przedstaw iciele w yrazili opinię, że gdyby izolacja nastąp iła wcześniej, korzystniej potoczyłyby się losy katolików niem ieckich w K ra ju W arty 83. Kościół Polaków nie skorzystał wcale, bow iem w chw ili nom inacji bpa D ym ka adm ini­

strato re m apostolskim ad n u tu m S. Sedis b y ł już praw ie doszczęt­

nie rozbity, a o jakiejś re sta u rac ji życia kościelnego w ogóle nie było mowy. S ytuacja Kościoła Niem ców była bez porów nania ko­

rzystniejsza, lecz i tę organizację wciąż ograniczał hitlerow ski a p a ra t rządzenia, reżim w y w ierał nacisk na katolików , aby zerw ali z Kościołem, a w dalszej p ersp ek ty w ie groził tem u Kościołowi p a r­

tykularyzm , zerw anie z Rzymem, o czym niedw uznacznie daw ali do zrozum ienia przedstaw iciele adm inistracji. O. B reitinger, oba­

w iając się o przyszłość Kościoła katolików niem ieckich, prosił 23 listopada 1942 r. Ojca św. o zw iązanie swojego obszaru ju ry s ­ dykcyjnego więzią m etropolitalną z jakąkolw iek z m etropolii nie­

mieckich, poniew aż w takim zw iązku w idział i polepszenie sytuacji, i zagw arantow anie p rzyszłościS4. Na tę propozycję w ogóle nie otrzym ał odpowiedzi.

4. Ś lą s k

Pod w zględem geopolitycznym prow incja śląska w chłonęła te ­ reny należące do w ojew ództw a śląskiego w raz z Zaolziem oraz części w ojew ództw a kieleckiego i krakow skiego. Z prow incji ślą­

skiej utw orzono 20 g ru d n ia 1940 r. dw ie prow incje: G órny Śląsk i Dolny Śląsk 85. Z p u n k tu w idzenia organizacji kościelnej znalazły się w prow incji śląskiej: cała diecezja katow icka, adm inistracja parafii Zaolzia pow ierzona biskupow i katow ickiem u, 77 p arafii diecezji częstochow skiej86, fragm enty diecezij kieleckiej oraz k ra ­ kow skiej 87.

82 P or. W a r s z a w s k i J., A k c ja a n ty p a p ieska w Polsce podczas I I w o jn y św ia to w e j, L ondyn 1966.

83 „W ir sind d er A nsicht, dass viele dieser W unden d er K irch e e r ­ s p a rt g eblieben w ären , w en n h ie r eine vom A postolischen S tu h l m it V ollm achten a u sg e sh a ttte te P ersö n lic h k eit gew esen w äre, die m i der nötigen A u to ritä t un d u n ab h ä n g ig vom p o lnischen B ischof allen diesen sta a tlic h e n M a ssn ah m en h ä tte begegnen k ö n n en .” K anonicy A. S teuer, J . P ae c h i O. H. B re itin g e r do P iu sa X II dnia 26 IX 1941, L e S a in t Siège, s. 477—478.

84 Ibid.* s. 681—684.

85 P o s p i e s z a l s k i K. M., P olska pod n ie m ie c k im p ra w em , s. 10;

J a n o w ic z J., op. cit., s. 8.

86 D iecezja często ch o w ska — szk ic h isto ryc zn y. W: K atalog kościołów i d u ch o w ień stw a diecezji częstochow skiej 1958, C zęstochow a 1958, s. 8; P a t y k i e w i c z W., O ku p a cja 1939—1945, m aszynopis w AD C zęsto­

(17)

N ajw cześniej zostały dokonane zm iany ad m inistracyjn e 28 p a­

rafii Zaolzia. Od 4 listopada 1938 r. znajdow ały się w adm in istracji biskupa katowickiego. Z dniem 1 stycznia 1940 r. p arafie Zaolzia zostały włączone do m acierzystej archidiecezji w ro c ław sk iej8S.

Przeobrażenia w ew nętrznoorganizacyjne w diecezji katow ickiej odbyły się w dwóch fazach. W pierw szym etapie chodziło o powo­

łan ie do w spółrządów diecezji niem ieckiego duchow nego n a sta­

now isko w ikariusza generalnego, w drugim zaś pow stała pośrednia fo rm a pom iędzy sedes im pedita a swobodnym w ykonyw aniem ju ­ ry sd y k cji przez ordynariusza.

F ak to ram i pierw szego stadium byli reso rt dla sp raw kościelnych o raz ordynariusz katow icki. Bp H. W ienken, kierow nik k om isariatu konferencji biskupów w Fuldzie, został poinform ow any 19 g ru d n ia 1939 r. w m inisterstw ie Rzeszy dla sp raw kościelnych, że resort dom aga się, aby zam ianow ać niem ieckiego w ikariusza generalnego w diecezji katow ickiej i że ta nom inacja może doprow adzić do sanacji stosunków na płaszczyźnie kościelnopolitycznej. N astęp­

nego dnia bp W ienken zw rócił się do kard. B ertram a, zaw iadam ia­

jąc go o stanow isku m inisterstw a oraz p rzedstaw ił do rozw ażenia celowość i sposób poinform ow ania o tym zainteresow anego o rdy­

nariusza S9. K ard. B ertram podjął się m isji pośredniczenia i z kolei poinform ow ał bpa A dam skiego o okolicznościach, k tó re się w y­

tw orzyły. Z astrzegł się jednak, że jego pośrednictw o m a c h a rak ter ściśle p rzy w atn y i prosił nie trak to w a ć tej interw en cji jako próby m ieszania się do w ew nętrznych sp raw diecezji k a to w ic k ie j9®. O r­

d ynariusz katow icki zdecydował się spełnić roszczenia m in isterstw a dla sp raw kościelnych. P rzedstaw ił stan spraw y dotychczasowem u w ikariuszow i generalnem u bpow i J. Bieńkowi, k tó ry złożył rezy­

g n ację z urzędu. Na jego m iejsce pow ołał z dniem 8 stycznia 1940 r.

ks. F ranciszka S trzyza n .

Zarów no bp Adam ski, jak i berlińska n u n cjatu ra apostolska łą­

czyli z tą zm ianą organizacyjną nadzieje na polepszenie sytuacji Kościoła na Śląsku ш.

chow a, s. 3; P a t y k i e w i c z W., Przynależność okupacyjna parafii die­

cezji częstochowskiej, AD C zęstochow a.

87 Mitteilungen betr. die Diözesen Kulm, Posen — Gnesnen, Kattowitz und sonstige... (bpa A dam skiego), A rch iw u m A rch id iecezjaln e (skrót: AA) W rocław , sygn. I A 25 d 7.

88 K ard. B e rtra m do a b p a O rsenigo d n ia 9 X II 1939 r., Le Saint Siège, s. 150 oraz k ard . B e rtra m do p rezesa r e je n c ji w K atow icach d n ia 3 III 1940, AA W rocław , sygn. I A 25 g 63.

8® Bp W ienken do k ard . B e rtra m a d n ia 20 X II 1939 r., AA W rocław , sygn. I A 25 d 7.

80 K ard. B e rtra m do bpa A dam skiego d n ia 24 X II 1939 r., ibid.

M Bp A dam ski do k ard . B e rtra m a d n ia 3 I 1940 r., ibid.

92 Ibid.; abp O rsenigo do k ard . M aglione dn ia 27 1 1940 г., Le Saint Siège, s. 210.

(18)

[17] W ładze kościelne 1939—1945 165

W połowie 1940 roku posunęły się jeszcze dalej roszczenia rządu Rzeszy, k tó ry w y stąpił z w nioskiem do Stolicy A postolskiej, aby rządy diecezji katow ickiej oddać w ręce kard. B ertram a. W atykan odrzucił to żądanie 93.

K s. F ranciszek Strzyz p ełnił urząd w ikariusza generalnego przez okres dwóch i pół roku. P ierw szy rok piastow ał stanow isko u boku ordynariusza. K iedy bp A dam ski i bp B ieniek zostali usunięci z K atow ic dnia 28 lutego 1941 r., ks. p ra ła t S trzyz w ystąpił na początku m arca do nuncjusza w B erlinie z prośbą o zam ianow anie a d m n istrato ra diecezji katow ickiej bpa H. W ienkena. Zdaniem ks. S trzyza tylko biskup narodow ości niem ieckiej mógł uratow ać tru d n ą sy tuację kościelną na Śląsku u . K rok ks. S trzyza był przed­

wczesny, a przede w szystkim budzi w ątpliw ość lojalność w ik a riu ­ sza generalnego w stosunku do bezpośredniego zw ierzchnika. Mimo w ysiedlenia ordynariusza pozostał nadal w diecezji katow ickiej stan praw n y w ytw orzony na początku 1940 r o k u 95. Po śm ierci ks. S trzyza dnia 3 czerwca 1942 r. ordynariusz katow icki zam ia­

now ał ks. F ranciszka W osnitza w ikariuszem generalnym 99.

Dla fragm en tó w diecezji kieleckiej i krakow skiej zainteresow ani ordynariusze ustanow ili adm in istracje p arty k u la rn e. Abp A dam S apieha zam ianow ał ks. L eonarda Prochow nika, proboszcza w W a­

dowicach, w ikariuszem generalnym dla p arafii archidiecezji k ra ­ kow skiej w re je n cji k a to w ic k ie j97. Bp Czesław K aczm arek w yposa­

żył w u praw n ien ia ad m inistracyjne dla części diecezji kieleckiej w rejen cji katow ickiej ks. P io tra Mączkę, proboszcza w O lkuszu 98.

D iecezja częstochowska posiadła p arafie w rejencji katow ickiej i opolskiej. Dla tej części diecezji bp Teodor K ubina nie utw orzył w ik a ria tu generalnego, uw ażając go za zbędny M. N atom iast zam ia­

now ał tylko na życzenie katow ickich w ładz państw ow ych swoim kom isarzem ks. S tanisław a G rzyw aka, dziekana będzińskiego i p ro ­ boszcza w Zagórzu. Ks. G rzyw ak był rep rezen tan tem biskupa wo­

bec w ładz św ieckich 1β0.

93 Ibid. s. 7.

94 Ks. F. S trzyz do a b p a O rsenigo dn ia 3 I II 1941. K opia lis tu w p ły n ęła 2 I II do K u rii A rc y b isk u p ie j w e W rocław iu. AA W rocałw , sygn. I A 25 d 7.

95 „Die L eitu n g d er D iöcese w ird n ac h m e in e n A n w eisungen und I n ­ stru k tio n e n ausgeübt. H abe V erb in d u n g m it dem G en e ra l-V ik a r.” B p A dam ski w rap o rc ie z W arszaw y z czerw ca 1941 r., L e S a in t Siège, s. 411.

*® R a p o rt b p a A dam skiego z w rz eśn ia 1942 r., Le S a in t Siège, s. 640.

97 Bp A d am sk i do ab p a O rsenigo 12 V II 1940 r., AA W rocław , sygn.

! A 25 d 7.

88 Ibid.

99 Ibid.

190 P a t y k i e w i c z W., op. cit., s. 3.

(19)

Zakończenie

Na polskich ziem iach inkorporow anych do Rzeszy N iem ieckiej pow stało kilka kościelnych form praw no-adm in istracyjny ch. Na Pom orzu w diecezji chełm ińskiej piastunem w ładzy b y ł biskup są­

siedniej diecezji z u p raw nien iam i ad m in istrato ra apostolskiego.

W K ra ju W arty zostały ustanow ione dw ie oddzielne organizacje ponaddiecezjalne, każda z odrębną władzą. Na Śląsku w diecezji katow ickiej ordynariusz powołał niem ieckich duchow nych n a sta ­ nowisko w ikariuszy generalnych. Dla fragm entów diecezji, zn ajd u ­ jących się w odrębnych częściach polityczno-adm inistracyjnych, lokalni ordynariusze tw orzyli w ik aria ty generalne. W szystkie zm iany organizacyjne m iały c h a ra k te r tym czasowy.

F ak to ram i zm ian b yły w pierw szym rzędzie cen traln e i lokalne w ładze państw ow e, ordynariusze i Stolica Apostolska. W atykan akom odow ał zm iany organizacyjne do sy tu acji policzno-kościelnej.

ZU SAM M ENFASSUNG

Kirchenverwaltung in den eingegliederten Ostgebieten 1939—1945

D ie v o rliegende A rb e it v e rsu c h t die V e rän d e ru n g e n d arz u stellen , w e l­

che in der V erw altu n g d er w est un d n o rd p o ln isc h en Diözesen bzw. d ere n B ru c h te ile n sta ttg e fu n d e n , n ac h d em diese in d en J a h re n 1939—1945 ins D eutsche R eich e in g eg lied e rt w o rd e n w aren . D ie b ish e rig e L ite ra tu r sch en k te dem V e rw a ltu n g sre c h t dieses G ebietes w ie au ch d er in n e re n L eitu n g d er einzelnen D iözesen w enig B eachtung. D er V erfa sse r bed ien te sich h ie r ein er b e d e u ttu n g sv o llen Q uelle, n äm lic h d er vom A postolischen S tu h l v e rö ffe n tlic h te n P u b lik a tio n : „Le S a in t Siège e t la situ a tio n r e li­

g ieuse en P ologne e t d an s les p ay s B altes 1939— 1945” au s d er D ru c k ­ folge: „A ctes e t docum ents du S a in t Siège re la tifs à la seconde g u e rre m o n d ia le” u n d der S am m lu n g en ö rtlic h er D iözesanarchive.

Diese A rb e it b a h a n d e lt fe rn e r die O rg a n isa tio n d e r K irch e n b eh ö rd en in den G auen D anzig — W estp reu ssen , W a rth e la n d un d in den an O st- p reu sse n un d S chlesien angeschlossenen G ebieten. Infolge a u fg e zw u n ­ g en e r A b w esen h eit d er O rd in arien : des K a rd in a ls A u g u st H lond, d er B ischöfe K aro l R ad o ń sk i u n d S ta n isla w O koniew ski ta u c h te das P r o ­ b lem der V erw altu n g d re ie r D iözesen auf, die sich gänzlich in dem ein g eg lied e rte n G ebiete ein fa n d en . U n ab h än g ig vom k irc h lic h e n S ta n d ­ p u n k t w irk te n ih re n E influss a u f die N eu g estalltu n g der D iözesanver- w a ltu n g ein die K irch e n p o litik der R e ic h sre g ieru n g und das In te re sse d e r ö rtlic h en R eichsbehörden. In den J a h re n 1939—1945 b ild e te n sich 3 T ypen d er K irc h e v e rw a ltu n g : Im G au D anzig — W estp reu ssen eine apostolische T e rrito ria la d m in is tra tio n ad n u tu m S. Sedis fü r das B istu m C ulm , v erse h e n d u rch den O rd in a riu s d er N achbardiözese B ischof K. M.

S p le tt; im W a rth e la n d 2 K ath o lik en n a tio n a lo rg an isa tio n e n , jed e m it a p a r te r O b rig k eit an d er S pitze im R ang A postolischen A d m in istra to rs ad n u tu m S. S edis; zu r V erw ik lic h u n g gelang lediglich die D e u tsc h k a ­ th o lik en o rg an isatio n ; die p o lnische blieb ein tä u sch e n d es V orh ab en ; in

(20)

[19] W ładze kościelne 1939—1945 167

S chlesien b e rie f der K a tto w itz e ro rd in a riu s sukzessiv P rie s te r d eu tsc h e r H e rk u n ft zum A m t des G en e ra lv ik a rs. F ü r die B ru ch teile ü b rig e r D iö­

zesen e rric h te te n die z u stän d ig en O rd in a rie n beso n d ere G e n e ra lv ik a ­ ria te .

Die B eteiligung des A postolischen S tu h les an d er G estaltu n g der N eu o rd n u n g tr u g ein en v o rü b e rg e h e n d e n C h a ra k te r, b ild e te eine A n ­ p assu n g an die jew eilige k irch lich p o litisc h e Sachlage.

Cytaty

Powiązane dokumenty

Miasto rozrywki oznacza nowe rozumienie miasta jako miejsca podaży dóbr i nowe rozumienie atrakcyjności miasta – rozrywka i  jakość życia są dziś miastotwórcze..

Obserwując funkcjonow anie gospodarki morskiej wyodrębnić można następujące cztery węzłowe zagadnienia, w których rozwiązywaniu po­ żądany, a naw et konieczny

At lower Froude number (higher stratification rate) on figures 1(b) and (c), the large scales also exhibit anisotropy, but in these two cases energy concentration in the polar ring O

– strategie kreacji, takie jak posiadanie kosztownych, trudnych do zebrania zbio- rów danych lub zbudowanie takiej bazy danych w oparciu o efekt sieciowy; – strategie kontroli,

Celem opracowania jest ca³oœciowe zaprezentowa- nie okolicznoœci katastrofy, prowadzonych nastêpnie wielow¹tkowych dochodzeñ, które doprowadziæ mia³y do ujêcia sprawców dywersji,

Considering this, the aim of the article was to get a closer overview of the non-instructional meth- ods of the teaching-learning process of geogra- phy; more precisely, the

Zelfs de aanvankelijk felle verbeteraar Jan Schaefer schijnt weer in slopen te gaan geloven (05) Alleen om deze reden lijkt het al van het aller- grootste

Na pew no dzisiejszy czytelnik nie czuje zapachu niektórych woni, jak ie w bukiecie poezji Mickiewicza były w yczuw alne dla ludzi zżytych z tam ty m i stronam i,