• Nie Znaleziono Wyników

Szczątki roślin z II-III i VI-VII wieku n.e. znalezione na stanowisku I w Wyszemborku koło Mrągowa

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Szczątki roślin z II-III i VI-VII wieku n.e. znalezione na stanowisku I w Wyszemborku koło Mrągowa"

Copied!
13
0
0

Pełen tekst

(1)Lityńska, Maria Szczątki roślin z II-III i VI-VII wieku n.e. znalezione na stanowisku I w Wyszemborku koło Mrągowa Światowit 37,137-146 1993. Artykuł został zdigitalizowany i opracowany do udostępnienia w internecie przez Muzeum Historii Polski w ramach prac podejmowanych na rzecz zapewnienia otwartego, powszechnego i trwałego dostępu do polskiego dorobku naukowego i kulturalnego. Artykuł jest umieszczony w kolekcji cyfrowej bazhum.muzhp.pl, gromadzącej zawartość polskich czasopism humanistycznych i społecznych.. Tekst jest udostępniony do wykorzystania w ramach dozwolonego użytku.. P. MUZEUM HISTORII POLSKI.

(2) à ŚWIATOWIT Warszawa 1993. VOL. XXXVII. Maria Lityńska. SZCZĄTKI ROŚLIN Z D - HI i VI - VII WIEKU N.E. ZNALEZIONE NA STANOWISKU I W WYSZEMBORKU KOŁO MRĄGOWA*. Okresy wpływów rzymskich (I-V w. n.e.) i wędrówek ludów (V-VII w. n.e.) są w Polsce słabo zbadane pod względem archiobotanicznym, dlatego nowe materiały z pierwszych wieków naszej ery budzą zainteresowanie botaników i zasługują na opracowanie. Osadnictwo z tych okresów na Pojezierzu Mrągowskim było ostatnio przedmiotem intensywnych badań archeologicznych prowadzonych przez Instytut Archeologu Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem J. Okulicza. Prace wykopaliskowe w okolicy jeziora Salęt prowadzono na kilku stanowiskach. Szczątki roślinne opisane w niniejszej pracy pochodzą ze stanowiska I, które obejmuje osadę usytuowaną na wyspie jeziora1. Materiał paleobotaniczny zebrany został przez W. Nowakowskiego w latach 1974-1975. Datowanie oparte zostało na kryteriach archeologicznych, przede wszystkim na ceramice.. METODA BADAŃ W trakcie prac wykopaliskowych z każdego obiektu zebrano próby do badań paleobotanicznych. Materiał był częściowo płukany w terenie przez archeologów, a częściowo w laboratorium Zakładu Paleobotaniki Instytutu Botaniki PAN. Tylko z jam 39 i 39a otrzymałam próby ziemi, które sama przygotowałam laboratoryjnie. Z prób tych pobrano po 2 kg materiału i płukano na sitach * Praca została wykonana w Zakładzie Paleobotaniki Instytutu Botaniki PAN w Krakowie pod kierunkiem doc. dr. hab. Krystyny Wasylikowskiej, której składam serdeczne podziękowanie za "dzieloną mi pomoc. Inż. Zofii Tomczyóskiej dziękuję za pomoc przy oznaczaniu węgli drzewnych, dr Ewie Stworzewicz za oznaczenie ślimaków, a prof. dr. hab. Kazimierzowi Zarzyckiemu za udostępnienie materiałów nie publikowanych dotyczących liczb ekologicznych. . W. N o w a k o w s k i , Zum Problem der Besiedlungsfortdauer in der Masunchen Seenplatte un 1. Jahrtausend U. Z im Lichte vom Forschungsergebnissen hinsichtlich der Mikroregion der Salęt Seeuler, „Archaeologia Polona", t. XIX, 1980, s. 49-69..

(3) 138. María Lityńska. 0 średnicy oczek 0,5 i 0,2 mm, po uprzednim rozlasowaniu w wodzie. Uzyskany materiał segregowano pod lupą binokularną, a następnie oznaczono opierając się na zbiorze porównawczym owoców i nasion Zakładu Paleobotaniki IB PAN oraz na kluczach do oznaczania. Fragmenty węgli drzewnych oznaczono pod mikroskopem w świetle przechodzącym i odbitym z 3 przekrojów: podłużnego, poprzecznego i stycznego, lub też obserwując przełamy węgli pod lupą. Listę oznaczonych szczątków roślin wraz z ich występowaniem w obiektach archeologicznych przedstawiają tabele 1-3.. STAN ZACHOWANIA SZCZĄTKÓW MAKROSKOPOWYCH ROŚLIN Znaczna większość obiektów zawierała szczątki roślinne w postaci owoców, nasion i węgli drzewnych. Ponadto znajdowano nie spalone gałązki 1 korzenie bylin, galasy oraz szczątki zwierzęce: kręgi ryb, drobne kości długie, wylinki owadów, muszle ślimaków (tabela 4) i kokony. Szczątki roślinne są zachowane w różnym stanie. Wszystkie szczątki zbóż, część diaspor roślin dzikich i drewna są całkowicie spalone. Spalone ziarniaki zbóż wykazują różne deformacje w kształcie. Część z nich jest napęczniała z wylaną zawartością, a część pokurczona. Taki ich wygląd może być wynikiem różnych sposobów spalenia. Dość duży procent stanowią szczątki nie spalone, często w doskonałym stanie zachowania, np. Cannabis sativa, Plantago lanceolata. Niektóre nasiona są podkiełkowane, np. kilka okazów Raphanus raphanistrum. Na innych, np. na owocach Polygonum convolvulus zachowały się resztki białawego okwiatu. Część nasion jest uszkodzona mechanicznie (połamana, zgnieciona), np. Chenopodium cf. album. Na wielu okazach występuje perforacja w postaci drobnych, regularnych otworków, które mogą być wynikiem żerowania owadów. Różnorodność fosylizacji nasuwa podejrzenie, że diaspory nie są jednego wieku. Okazy spalone przetrwały na pewno z czasów badanych warstw kulturowych, natomiast określenie wieku szczątków nie spalonych może budzić pewne wątpliwości. Obiekty archeologiczne zachowały się w złożu suchym, a więc w warunkach, które zasadniczo nie sprzyjają konserwaq'i nie spalonych szczątków roślinnych. Szczątki te mogłyby być domieszką z późniejszych okresów, tym bardziej że na terenie objętym wykopaliskami do lat sześćdziesiątych uprawiano ziemię i istniało duże prawdopodobieństwo wprowadzenia nasion roślin współczesnych przy orce w głębsze partie gleby (do głębokości około 50 cm). Inna możliwość zanieczyszczenia wiąże się z tym, że w warstwie II, która ma charakter warstwy spływowej, mogło nastąpić wymieszanie materiału z różnych okresów rozwoju osadnictwa. Fakty te nakazują dużą ostrożność w uznaniu szczątków nie spalonych za równowiekowe obiektom archeologicz-.

(4) Tabela 1 Szczątki roślin znalezionych na stanowisku I w Wyszemborku z II-III w. n.e.. obiekt. 24. 29. nr próby. 16/74. 24/74. 33 40/74. 39. 42/74. 47/74. 49/74. 56/75. 39a. 65/75. 79/75. 106/75. 40. 64/75. 71/75. 90/75. 69/75. 94/75. 67/75. 93/75. 68/75. 95/75. 92/75. a. я. a. G. d. e. e. g. К. i. 74/75. 89/75. 83/75. 53 84/75. 78/75. rodzaj Gatunek. warstwa. szczątka. okazów. stan. Zboża. Inne uprawne Rośliny zielne dzikie. Drzewa i krzewy. 1. 2. 3. 4. 5. 6.. Hordeum vulgare Panicům miliaceum Secale cereale Triticum cf. spelta Triticum sp. Cerealia. 7. Cannabis sativa 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35.. Arenaria scrpyllifolia Brassica cf. campestris Brassica sp. Carex sp. Centaurea cyanus C. jacea Chenopodium album Ch. cf. album Ch. cf. opulifolium Ch. urbicum Chenopodium sp. Oigitaria ischaemum Galium spurium Medicago lupulina Melandrium noctiflorum Melandrium sp. vel Silene sp. Polygonum aviculare P. convolvulus Raphanus raphanistrum Rumex acetosella Schoenoplectus lacustris Scleranthus annuus vel perennis Setaria glauca S. viridis vel verticillata Setaria sp. Spergula arvensis Vicia hirsuta Viola arvensis. О О О О О О. zachowania. S S S. S. 5. X. N. 24. X X X о о о X X X X X о о X X X о. N N N. 1. О. хо о о о о о о X X X w w w. 36. Pinus silvestris 37. Populus sp. vel Salix sp. 38. Quercus sp.. 6. 1. 6. s s. SN N N SN Ν Ν Ν Ν S S Ν Ν Ν SN SN SN Ν S Ν Ν S S Ν Ν Ν. 1 1. 1. Rodzaj szczątka: O - owoc X - nasienie W - węgiel. 1. 1. 2. 3. 3. 53. 29. 4. 2 8. 2 10. 61 5. 64 2. 5. 1 26 9. 23. 288. 3. 3. 6. 81 336 15. 29 66 7. 2 3. 1. 3. 2. 2 5. 203. 1. 51. 47. 11. 3. 1. 1. 1 1. 2 3. 3 3. 1 1. 1. s. 1 1. 2. 2 4 5. 3. 11. 1. 23. 2 8 19 1. 1. 1. 2 4 35. 1. 1. 3. 1. 1. 1. 3. 1. 14. 6 55 2. 2. 1. 3. 3. 2. 7. 1. 1 25. 1 1. 2. 59. 15. 3. 6 4. 1 1 1 5. 3. 1 3. 2. 2 4. Tabela 2. obiekt nr próby. 34 41/74. 48/74. 86/75. 36. 48. 51a. 51b. 52. 54. 50/74. 60/75. 57/75. 59/75. 63/75. 58/75. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25.. Anagallis arvensis Brassica cf. campestris Carex sp. Centaurea cyanus Chenopodium album Ch. cf. album Ch. cf. opulifolium Convolvulus arvensis Galium spurium Medicago lupulina Melandrium album M. noctiflorum Melandrium sp. vel. Silene sp. Polygonum aviculare P. convolvulus P. persicaria vel. lapathifolium Ranunculus repens Raphanus raphanistrum Setaria glauca S. viridis S. viridis vel verticillata Scleranthus annuus vel perennis Viola arvensis. 26. 27. 28. 29.. Alnus sp. Pinus silvestris Quercus sp. Ulmus sp.. O 0. S. X X. Ν Ν Ν Ν Ν SN Ν Ν SN Ν Ν Ν Ν Ν SN S S Ν Ν Ν Ν Ν Ν. 0 0 X X X X. o X X X X. 0 0 0 0 OX. 0 O 0 O X. O w w w. 37 51/74. 73/75. suma okazów. warstwa dno jamy. stan zachowania. 1. Hordeum vulgare 2. Panicům miliaceum. 1 1 1. 3. 4. rodzaj szczątka. ;. 23 101 108 2 1 117. 2 2 14. 2. 1. Gatunek. 13 1 715 754 37. 1 1. S S. Objaśnienie w tab. 1. 92. 1. Szczątki roślin znalezione na stanowisku I w Wyszemborku w obiektach niezawierających ceramiki. Materiał nie datowany. Drzewa. 32. 20. S - spalone N - nie spalone. Rośliny zielne dzikie. 6 5 8. 4 3. 3. 12 2 7 11 1 115 24. Stan zachowania:. Zboża. 1. 11. Z obiektu 39 próby 70/75 i 91/75 nie zawierają materiału roślinnego. Z obiektu 51 próba 62/75 nie zawiera materiału roślinnego. Objaśnienia do tabel 1-4:. 3. 1. 1. 1. 16. s. Ν S S. s. 19 1. 1 1 3. 1 1. 1 1 50. 123. 486. 7 1. 12 8. 23. 18 24. 16. 35. 3. 12. 3. 1 1. 1 1. 3. 5 1. 8. 1 1. 1 11. 1. 3. 1. 2. 4. 1. 6. 1. 1. 1 4. 4. 26. 1. 28 3. 1. 1 1. 1 1 U. 5. 1. 10. 1 1. 1 2. 1 2 41 3. 1. 1 3. 1. 1 1. 1 1. 1. 770 36 15 2 2. 2. 2. 1 3. 11. 27. 1.

(5) Szczątki roślin znalezionych na stanowisku I w Wyszemborku z II-III w. n.e.. obiekt nr próby. Zboża. 1. 2. 3. 4. 5. 6.. Inne uprawne Rośliny zielne dzikie. Drzewa i krzewy. Hordeum vulgare Panicům miliaceum Secale cereale Triticum aestivum Triticum sp. Cerealia. 7. Cannabis sativa 8. Pisum arvense 9. Arenaria serpyllifolia 10. Brassica cf. campestris 11. Brassica sp. 12. Bromus secalinus 13. Bromus sp. 14. Carex sp. 15. Chenopodium album 16. Ch. cf. album 17. Ch. cf. opulifolium 18. Ch. cf. polyspermum 19. Centaurea cyanus 20. Cirsium sp. vel Carduus sp. 21. Consolida regalis 22. Digitaria ischaemum 23. Echinochloa crus galii 24. Euphorbia helioscopia 25. Fumaria officinalis 26. Galeopsis tetrahit 27. G. grupa tetrahit 28. Galium aparine 29. G. spurium 30. Galium sp. 31. Humulus lupulus 32. Lamium amplexicaule 33. Lapsana communis 34. Medicago lupulina 35. Melandrium album 36. M. noctiflorum 37. Melandrium sp. 38. Melandrium sp. vel Silene sp. 39. Nepeta cataria 40. Polygonum aviculare 41. P. convolvulus. 42. P. lapathifolium 43. P. lapat, vel persicaria 44. P. persicaria 45. Polygonum sp. 46. Raphanus raphanistrum 47. Rumex acetosella 48. R. cf. crispus 49. Scleranthus annuus vel perennis 50. Setaria glauca 51. S. viridis 52. S. viridis vel verticiallata 53. Setaria sp. 54. cf. Silene inflata 55. Thalictrum sp. 56. Thlaspi arvense 57. Veronica cf. hederifolia 58. Veronica sp. 59. Vicia sp. 60.Viola arvensis 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72.. Z obiektu 22 próby. Alnus sp. Betula sp. Betula sp. Carpinus betulus Corylus avellana Fraxinus excelsior Pinus silvestris Populus sp. vel Salix sp. Quercus sp. Rubus caesius R. idaeus Ulmus sp.. 1/74 4/74 11/74 14/74 15/74 18/74. rodzaj. stan. szczątka. zachowania. O O O O O o. s s s s s. Χ Χ. N S. X X X O O O X X Χ X X О X О О X О О О О О О X О О X X X X X О О О О О О О XO О О О О О О О X X X X X X X. N N N S S Ν Ν Ν Ν Ν Ν Ν Ν S S S Ν Ν S SN S SN Ν Ν S Ν Ν SN Ν SN Ν SN SN S S S. O O W. N N S S. o. s s s s s. w w w w w X X. w. - 4 nasiona Brassica cf. campestris - 6 węgli Ulmus sp. - 15 węgli Quercus sp. - 14 węgli Quercus sp. - 39 węgli Pinus silvestris - 2 węgle Quercus sp. .. 3 węgle Pinus silvestris 1 węgiel Ulmus sp. 19/74 - 4 węgle Fraxinus excelsior 1 węgiel Ulmus sp. Z obiektu 21 próby 45/74 - 9 węgli Populus sp. vel Salix sp. 3 węgle Ulmus sp. Z obiektu 21 próby 25/74, 26/74, 27/74, 37/74 nie zawierają materiału roślinnego. Z obiektu 22 próba 8/74 nie zawiera materiału roślinnego.. 46. 21 28/74. głębokość (cm). Gatunek. Tabela 3. 29/74. 39/74. 43/74. 30/74. 44/74. 33/74. 34/74. 35_/74. 36/74. 0-15. 0-15. 0-15. 15-55. 25. 15-57. 57-83. 83-125. 125-162. III. IV. S. 5/74. 6/74. 2. 2. 26. 30. 20. 85. 53. 1. 1 1 5 124. 9/74. 21/74. 52/74. 10/74. 7/74. 55/74. III. 1. 21. 17/74. 44. 88/74. 56/74. 61/74. 66/74. 85/74. 65. 3 317. suma okazów. dno jamy IV b. 30 13 22 6 9 910. 57. 21. 2 332 7. 56. 62. 63 32. 133. 11. 15. 2. 24 3. 1 24. 2 123. 44. 124. 23. 126. 18 6. 6. 24. 6 16. 14. 10. 12 3. 35. 26. 24. 23. 11. 31 26. 14 1. 6. 6. 15. 3 14 54. 22. 2 136. 1 11. 8 49. 27 7. 10 38 34 6. 12. 25. 8. 22 10. 8 25. 8 559 204 9 11 5 712 199 73 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 10 98 3 1 2 1 18 2 4 1 3 16 53 263 48 9. 6. s. 5 141 1 1 2 13 10 3 2 2 2 1 1 1 1 44. SN N S N SN SN N S N S N S S. s N. 2. 43. 37. 12. 21. 12. 17. 5 5 20. N. s s. 53/74. 5 3 5 5. 1 16. 29. 13/74. 2 U. 12. 21. 16. 1 6 9 16 52 9 50 199 1 2 116.

(6) Szczątki roślin z osady w Wyszemborku Ślimaki znalezione na stanowisku I w Wyszemborku Oznaczyła dr Ewa Stworzewicz nr próby. gatunek. 3/74. Vallonia pulchella. 21/74. Vallonia pulchella. 29/74. Bithynia tentaculata Vallonia pulchella. 30/74. Nesoritrea hammonis Vallonia pulchella. 35/74 47/74. Succinea sp. Carychium minimum Cochlicopa lubrica Vallonia pulchella. 50/74 55/74 80/75 89/75. Gyraulus albus Discus ruderatus Pupilla muscorum Vertigo pygmaea. 139 Tabela 4. środowisko. otwarte tereny (od wilgotnych łąk po suche trawiaste zbocza) otwarte tereny (od wilgotnych łąk po suche trawiaste zbocza) woda otwarte tereny (od wilgotnych łąk po suche trawiaste zbocza) lasy, zarośla otwarte tereny (od wilgotnych łąk po suche trawiaste zbocza) tereny nawodnione wilgotne łąki, zarośla średnio wilgotne łąki otwarte tereny (od wilgotnych łąk po suche trawiaste zbocza) woda lasy podgórskie i górskie, rzadziej na niżu suche łąki, zbocza wilgotne łąki. nym. Z drugiej jednak strony pewne przesłanki przemawiają za pochodzeniem szczątków spalonych i nie spalonych z tego samego okresu. Okazy nie spalone występują także w głębszej strefie obiektów, szczególnie przy dnie jam, gdzie jest nie zaburzony układ warstwowy. W trakcie prac terenowych nie zaobserwowano śladów działalności zwierząt ryjących, nie można więc udowodnić zawleczenia owoców i nasion przez zwierzęta. Poza tym, niektóre gatunki występują w formie spalonej i nie spalonej w jednej próbie. Jak wynika z podanych uwag, same obserwacje terenowe w tym przypadku nie pozwalają na rozstrzygnięcie jednorodności lub niejednorodności materiału pod względem wieku szczątków.. EKOLOGICZNA CHARAKTERYSTYKA ZNALEZIONYCH GATUNKÓW Na podstawie wymagań ekologicznych znalezionych gatunków dzikich roślin zielnych przeprowadzono próbę oceny gleby. W tym celu wykorzystano liczby ekologiczne Ellenberga zmodyfikowane i podane dla roślin polskich przez Zarzyckiego2. Liczby te w skali pięciostopniowej określają wymagania roślin w ten sposób, że wskaźnik 1 oznacza najniższe, a 5 najwyższe zapotrzebowanie 1 H. E l l e n b e r g , Unkrautgemeinschaften als Zeigr für Klima und Boden. Landwirtschaftliche Pflanzensoziologie, Stuttgart 1950,Bd 1;K. Z a r z y c k i , Ekologiczne Kczby wskaźnikowe roślin naczyniowych Polski, manuskrypt w posiadaniu autora..

(7) 140. Mara Lityńska. na dany składnik. Przy wykonywaniu takiej analizy nie jest konieczne szacowanie liczebności poszczególnych gatunków, ponieważ stopień pokrycia minimalnie zależy od właściwości gleby. Za pomocą tej metody nie ocenia się też przejściowego stanu gleby zależnego od pory roku i pogody, lecz rezultat dłuższego oddziaływania poszczególnych czynników glebowych na stan roślinności 3 . Dzięki temu, możliwe jest zastosowanie tej metody do analizy roślin kopalnych, jeżeli istnieją przesłanki pozwalające przypuszczać, że rośliny te rosły w jednym płacie. W stosunku do materiału z Wyszemborka wzięło pod uwagę trzy parametry: W - wilgotność, N - zapotrzebowanie na azot i R - odczyn gleby. Po ustaleniu listy gatunków i przypisaniu im odpowiedniej wartości dla cech, przeprowadzono porównanie dla trzech grup roślin z obiektów datowanych: spalonych, nie spalonych i wspólnych (gatunki występujące w obu formach spalonej i nie spaloną (tabela 5). Zasadniczo przyjęto liczby ekologiczne według Zarzyckiego, a dla gatunków nie ujętych w opracowaniu tego autora podano wskaźniki z Ellenberga (w tabeli zaznaczone x). Niektórym gatunkom przypisano dwie lub trzy liczby ekologiczne, dlatego w tabeli obliczono dla każdego czynnika dwie średnie, jedną przy uwzględnieniu niższych, drugą wyższych wartości wskaźników. Na tej podstawie spróbowano odpowiedzieć na pytanie, czy rośliny te występowały na jednakowym, czy na różnych siedliskach. Po obliczeniu średniej wartości trzech wskaźników okazało się, że różnice w wymaganiach wilgotności są niewielkie, dla roślin spalonych średnia wynosi 3,1-3,4, nie spalonych 2,9-3,1. Podobnie relacje kształtowały się w przypadku odczynu gleby, średnia dla spalonych wynosi 3,1-3,8, nie spalonych 3,6-4,1. Większa różnica wystąpiła przy ocenie ilości azotu wymaganego przez rośliny i tak dla spalonych 3,7-4,1 i nie spalonych 3,1-3,3. Różnice w średnich mogą wskazywać na nieco inne warunki siedliskowe występowania tych dwóch grup roślin. Rośliny zachowane w stanie spalonym rosły prawdopodobnie na glebie nieco bardziej wilgotnej, niż nie spalone, o nieco większej zawartości azotu. Pozostaje nadal otwarte pytanie, czy pochodzą one z różnych okresów, czy mamy do czynienia z nagromadzeniem w jamach zasobowych roślin rosnących w tym samym czasie na różnych glebach. Na podstawie przeprowadzonej analizy nie można dać jednoznacznej odpowiedzi na te pytania. Podobną próbę przeprowadzono oddzielnie dla roślin z obiektów datowanych na II-III w. n.e. i VI-VII w. n.e., jednak ze względu na niewielką liczbę gatunków w poszczególnych grupach, nie pozwala ona na wyciągnięcie wiarygodnych wniosków. Wymagania ekologiczne roślin spalonych wskazują na ich występowanie na 3 S . B o r o w i e c , Przydatność i możliwość stosowania dla potrzeb rolnictwa ekologicznej oceny czynników siedliskowych metodą Ellenberga, w: Metody oceny warunków przyrodniczych produkcji rolniczej, „Biuletyn Komitetu przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN", z. 71, 1972, s. 65-94..

(8) 141. Szczątki roślin z osady w Wyszemborku. Tabela 5 Liczby ekologiczne wg Zarzyckiego i Ellenberga dla dzikich roślin zielnych ze stanowiska I w Wyszemborku Szczątki spalone i nie spalone z II-III i VI-VII w. n.e. łącznie Gatunki Spalone 1. Bromus secalinus 2. Galium aparine 3. Polygonum persicaria 4. Setaria glauca S. Digitana ischaemum 6. Chenopodium urbicum 7. Echinochloa crus-galli 8. Euphorbia helioscopia 9. Lap sana communis 10. Ranunculus repens 11. Rumex cf. crispus 12. Verónica cf. hederifolia. Liczba okazów. W. N. R. 9 9 6 4 2 1 1 1 1 1 1 1. Ox 3 3x 3 5x 4-3 3x 3 4 4 4 3. Ox 4-5 4x Ox l-2x 5 4x 4 4-5 3-4 4 4. Ox 3-5 Ox 3 lx. 3,1-3,4. 3,7-4,1. 3,1-3,8. 3 3 3 2-3 3 1-2 3 3 3 4x 3 3 3 3 2 3x 3 3 3 3 3x 3. 4 3 3 3 4 2 3 4 0-4x 4x 3-4x 3 4 2x 2 4-5x 3 4 4 4 3-4x Ox. 3-5 0-4x 4-5 5 4-5 2-4 3 5 4 3 3-5 3-4 4-5 3-5 4x 4 3-5x 3-5 3-5 4x 4-5. 2,9-3,1. 3,1-3,3. 3,6-4,1. Średnia Nie spalone 1. Chenopodium cf. opulifolium 2. Viola arvensis 3. Centaurea cyanus 4. Medicago lupulina 5. Nepeta cataría 6. Arenaria serpyllifolia 7. Rumex aceto sel] a 8. Chenopodium cf. polyspermum 9. Melandrium album 10. Lamium amplexicaule 11. Spergula arvensis 12. Anagallis arvensis 13. Centaurea jacea 14. Consolida regalis 15. Convolvulus arvensis 16. Fumaria officinalis 17. Galeopsis tetrahit 18. Lithospermum arvense 19. Plantago lanceolata 20. cf. Silene inflanta 21. Thlaspi arvense 22. Vicia hirsuta Średnia. 125 73 29 21 16 14 5 3 3 2 2 1 1 1 1 1 1 I 1 1 1 1. Ox 5 4 3-5 3-5 3-4x.

(9) María Lityńska. 142. cd. tabeli 5 Gatunki Wspólne 1. Chenopodium album 2. Polygonum convolvulus 3. Raphanus raphanistrum 4. Galium spurium 5. Polygonum aviculare 6. Setaria viridis 7. Melandrium noctiflorum. Liczba okazów. W. N. R. S+N 36 + 2690 75 + 350 1 + 309 99+1 9+86 11 + 14 1+5. 3 3 Ox 3 3 3 3-4. 4-5 4 3-2x 4 Ox 3x. 4-5 4-5 3-4 4-5 4-5 Ox 5. 3,0-3,1. 3,6-3,7. 4,0-4,5. Średnia Objaśnienia: 0 - obojętne x - dane z Ellenberga. S - spalone N - nie spalone. W - wilgotność N - zawartość azotu R - odczyn gleby. glebie o dobrej przewiewności, ale obficie zaopatrzonych w wodę, o odczynie kwaśnym lub lekko zasadowym i o umiarkowanej lub dobrej zawartości związków azotu.. ZBIOROWISKA ROŚLINNE Opierając się na oznaczonych gatunkach przeprowadzono próbę rekonstrukcji zbiorowisk roślinnych, które mogły występować w otoczeniu osady (tabela 6). Uwzględniono tylko materiał z obiektów datowanych, oddzielnie dla pochodzących z n-III w. n.e. i VI-VII w. n.e., biorąc pod uwagę szczątki spalone i nie spalone. Przyjęto dwa założenia: że oba typy szczątków są tego samego wieku oraz, że zbiorowiska roślinne minionych wieków były podobne do współczesnych. Zdecydowana większość roślin z Wyszemborka z obu faz osadnictwa reprezentuje zbiorowiska synantropijne, to znaczy zbiorowiska rozwijające się na siedliskach wtórnych, powstałych po zniszczeniu przez człowieka pierwotnej roślinności naturalnej. Wśród nich przeważają gatunki zespołów polnych. W tabeli 7, nawiązując do zbiorowisk współczesnych, uwzględniono podział na chwasty upraw okopowych i zbożowych. Nie wiadomo jednak, czy już w okresie rzymskim były wykształcone zbiorowiska chwastów dla tych dwu typów upraw. Bardziej prawdopodobne wydaje się, że chwasty upraw zbożowych i okopowych rosły na jednym polu, tworząc wspólne zbiorowiska. Słabo reprezentowane są inne zbiorowiska roślin zielonych, takie jak zespoły ruderalne i łąkowe. Drzewa i krzewy znalezione w materiale kopalnym mogły wchodzić w skład różnych zbiorowisk leśnych. Materiał starszy z II-III w. przedstawia się pod tym względem ubogo, zawiera tylko sosnę, dąb, wierzbę lub topolę. Lista z VI-VII w..

(10) Szczątki roślin z osady w Wyszemborku. 143. Tabela 6 Zbiorowiska roślinne reprezentowane przez gatunki znalezione w jamach datowanych na stanowisku 1 w Wyszemborku II-III w. n.e.. VI-VII w. n.e.. Zbiorowiska pól uprawnych Zbiorowiska upraw okopowych (Polygono-Chenopodietalia) 1. Digitana ischaemum, S 2. Setaria glauca, S 3. S. viridis vel verticillata, S. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.. Chenopodium cf. polyspermum, N Digitaria ischaemum, S Echinochloa crus-galli, S Euphorbia helioscopia, S Fumaria ofllcinalis, N Lamium amplexicaule, N Setaria glauca, S Setaria viridis, N S. viridis vel verticillata, N. Zbiorowiska upraw zbożowych (Centauretalia cyani) 1. Centaurea cyanus, N 2. Melandrium noctiflorum, N 3. Rumex aoetosella, N 4. Sderantus annuus vel perennis, N 5. Vicia hirsuta, N. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.. Bromus secalinus, S Centaurea cyanus, N Consolida regalis, N Galium spurium, S Melandrium noctiflorum, N, S Rumex acetosella, N Sclerantus annuus vel perennis, N Veronica cf. hederifolia, S. Zbiorowiska polne ogólnie (Secali-Violetalia arvensis) 1. 2. 3. 4.. Polygonum convolvulus, N, S Raphanus raphanistrum, N, S Spérgula arvensis, N Viola arvensis, N. 1. 2. 3. 4. 5. 6.. Galeopsis tetrahit, N Lapsana communis, S Polygonum convolvulus, N, S Raphanus raphanistrum, N Thlaspi arvense, N Viola arvensis, N. Zbiorowiska ruderalne (Onopordetalia) 1. Chenopodium cf. opulifolium, N 2. Ch. urbicum, S. 1. Chenopodium cf. opulifolium, N 2. Nepeta cataría, N. Nitrofilne zbiorowiska naturalne i synantropijne (Potentillo-Polygonetalia) 1. Polygonum aviculare, N, S. 1. Polygonum aviculare N, S 2. Rumex crispus, S Różne zbiorowiska synantropijne i naturalne (Rudero-Secalietea). 1. Brassica cf. campestris, N 2. Chenopodium album, N. 1. 2. 3. 4. 5. 6.. Brassica cf. campestris, N Chenopodium album, N, S Galeospis typ tetrahit, N Melandrium album, N Polygonum lapathifolium, S P. persicaria, S.

(11) María Lityńska. 144. cd. tabeli 6 Zbiorowiska bagienne (Phragmitetalia) 1. Schoenoplectus lacustris, N Inne zbiorowiska roślin zielnych 1. Arenaría serpylifolia, N 2. Centaurea jacea, N 3. Medicago lupulina, N. 1. Arenaria serpylifolia, N 2. Medicago lupulina, N Zbiorowiska leśne i zaroślowe Lasy łęgowe 1. 2. 3. 4. 5.. Humulus lupulus, N Fraxinus excelsior, S Populus sp. vel Salix sp., S Rubus caesius, N Ulmus sp., S. n - m w. n.e.. V1-VII w. n.e. Inne lasy i zarośla. 1. Pinus silvestrís, S 2. Populus sp. vel Salix sp., S 3. Quercus sp., S. 1. 2. 3. 4. 5.. Corylus avellana, S Pinus silvestrís, S Populus sp. vel Salix sp., S Quercus sp., S Rubus idaeus, N. Rośliny uprawne Zboża 1. Hordeum vulgare, S 2. Pani cum miliaceum, S 3. Secale cereale, S 4. Triticum spelta, S 5. Triticum sp., S 6. Cerealia, S. 1. Hordeum vulgare, S 2. Panicum miliaceum, S 3. Secale cereale, S 4. Triticum aestivum, S 5. Triticum sp., S 6. Cerealia, S Inne rośliny uprawne. 1. Cannabis sativa, N. 1. Cannabis sativa, N 2. Pisum arvense, S. Objaśnienia: S - spalone, N - nie spalone jest bogatsza i zawiera gatunki, które mogły rozwijać się na glebach o zróżnicowanej wilgotności i żyzności.. R O Ś L I N Y U P R A W N E I UŻYTKOWANIE ROŚLIN DZIKICH Z roślin uprawnych dominują zboża, większość ziarniaków ze względu na stan zachowania nie jest oznaczona gatunkowo. W fazie starszej występuje.

(12) Szczątki roślin z osady w Wyszemborku. 145. pszenica orkisz (Triticum spelta) w ilości mniej więcej zbliżonej do udziału żyta (Secale cereale) i jęczmienia (Hordeum vulgare). W fazie młodszej pojawia się pszenica zwyczajna (Triticum aestivum), która występuje w mniejszej ilości niż żyto i jęczmień. W małej ilości występuje także proso (Panicum miliaceum). Przewaga okazów nieoznaczalnych uniemożliwia ocenę, jaką rolę odgrywały poszczególne gatunki zbóż. Groch (Pisum sativum) wystąpił w warstwach z VI-VII w. Konopie (Cannabis sativa) obecnie są w obu poziomach osadniczych. Bardzo prawdopodobne jest wykorzystywanie przez człowieka niektórych roślin dzikich znalezionych w Wyszemborku. Obfite występowanie szczątków roślin w warstwie kulturowej może być dowodem ich gromadzenia przez człowieka w celach użytkowych. W Wyszemborku w dużej ilości, choć w rozproszeniu, występują komosy, a szczególnie Chenopodium album. Spożywanie nasion tego gatunku jest potwierdzone przez wyniki analiz treści żołądków ludzkich z epoki żelaza (pochówki bagienne w Danii). Posiada on także duże wartości użytkowe jako roślina warzywna4-. Do roślin użytkowych, spożywanych jako sałaty B. Jaroń zalicza Chenopodium urbicum, różne gatunki rdestu (Polygonum), szczawiu (Rumex) i przytulii (Galium)5. Z innych roślin kapusta polna (Brassica cf. campestris) mogła dostarczać oleju. Zbierane były także orzechy leszczyny (Corylus avellana) oraz owoce malin i jeżyn (Rubus). PODSUMOWANIE Opracowano szczątki makroskopowe roślin z II-III w. n.e. oraz z V1VII w. n.e. ze stanowiska I w Wyszemborku. Oznaczono 8 gatunków roślin uprawnych, 73 gatunki dzikich roślin zielnych i 12 gatunków drzew i krzewów. Na podstawie wymagań ekologicznych roślin zachowanych w stanie spalonym, można określić glebę, na której rosły, jako glebę o dobrej przewiewności, ale obficie zaopatrzoną w wodę, o odczynie słabo kwaśnym do lekko zasadowego i o umiarkowanej lub dobrej zawartości substanqi azotowych. Na polach zbóż rozwijały się ziorowiska chwastów polnych reprezentowane w materiale przez 26 gatunków. Na miejscach zmienionych przez człowieka, w pobliżu osady, mogły rozwojać się zbiorowiska ruderalne. W materiale wystąpiły nasiona i owoce spalone i nie spalone. Przedyskutowano sprawę wieku szczątków nie spalonych. Na podstawie wymagań ekologicznych roślin stwierdzono, że gatunki zachowane w stanie nie spalonym 4. J. K r u k , Gospodarka w Polsce południowo-wschodniej w V-DI tysiącleciu p.n.e., Wrocław 1980. ' B. J a r o ń , Szczątki roślinne z wczesnego okresu żelaznego w Biskupinie (Wielkopolska), w: Gród prasłowiański w Biskupinie w powiecie żnińskim, Poznań 1938, s. 104-132..

(13) 146. M a a Lityńska. rosły prawdopodobnie na nieco innym siedlisku, niż gatunki zachowane w stanie spalonym. Nie udało się jednoznacznie określić, czy szczątki nie spalone są tego samego wieku, co spalone. SUMMARY Plant macrofossils were studied from settlements of the Roman ana Migration Periods found in Wyszembork, near Mrągowo, NE Poland, and dated to the I1III and VI-V1I centuries A.D. The samples from site I (Nowakowski 1980, printed) yielded 8 species of cultivated plants, 73 species of wild herbaceous plants and 12 species of trees and shrubs (Tables 1-4). Ecological analysis of plant material (Table 6) indicates that weeds represented by charred seeds andfruits may have been growing on fresh soil with slight acidity to weakly basic reaction and moderate to good supply of nitrogen. Firlyrichweed communities represented by 26 species (Table 7) developed in cereal fields. Plant remains were preserved in charred and unchared condition. Chaired remnants are of the same age as the archaeological material. The age of uncharred remains is doubtful because archaeological objects were found in dry soil, unfavourable for the preservation of uncharred plant tissues. Nofield observations, however, were made which would point to the contamination with modern material, at least in the lower parts of pits. The occurrence of both charred and uncharred specimens of few types may speak for their contemporaneity. The comparison of edaphic requiremants of charred and uncharred plant species (Table 6) shows that they may have come from slightly different habitats but does not solve the question of their age.. PE3KDME BhiJiH HccjieaoBamj ocranca oicaMeHeJiux pacTeHHH HaaneHHbie b nocejieHHax pHMCKoro nepHOfla a BpeMéH nepecejieHHS aapo,noB b BuineMfSopice 6jih3 MpoHroBa (coBepo-BOCTOHHas nojn>ma). 3 t h aaxoAKH AaTapyiOTCs Ha nepHOA II—III h VI-VII b.h.3. IIpo6ij CHjnue Ha o6ieirre I (H0BaK0BCKH 1980, 0ny6jiHK0BaHij), coctosjih H3 8 bhaob KyjibTypHbix 3jiaicoB, 73 bhaob aepeBŁCB h KycTapHHKOBijx pacreHHH (Ta6ji. 1-4). 3K0Ji0rHHecEHH aaajTH3 pacTHTejitHoro MaTepaajia (Ta6ji. 6) noKa3UBaer, i t o copamcH npeacraBJieHHue B Bane o6yrjieHHLix ceMsm h ruiOAOB Mor.iH npoHspacrraTb Ha CBexefi noiBe xapajcTepaayromeacs cjierxa khcjioh peamaefi nepexoflamea b cjierta ocHOBHyio, npa aocraToiHOM ¡LIB Aaxe xopomeM coaep acarara a30Ta. OrHOCBTejibHO o6ajibBoe csoruieHHe copamcoB npeacTaBJieaatix 26 hx BaoaMH (Ta6ji. 7) 6huio 06aapyxeH0 Ha 3epaoBbix nojux. CoxpaHHJiHCb sax o6yr.ieHHŁie, T a c h aeo6yrjieHHhie ocraTXH p a c r e H H H . 06yr.ieHHhie ocxaTKH o t h o c s t c h k TOMy ace n e p a o a y , i t o h apxeojiomecKHH MaTepaaji. Tpyaao oupeaejiHTb t o i h o B 0 3 p a c r H e o 6 y r j i e H H M x ocTancoB, a6o apxeojioraiecrae ofiierru 6buia o6aapy»eHŁi b cyxoa n o H B e , H e 6 j i a r o n p H j r r H O H o j u c o x p a H e H H S Heoo6yrJieHHMX pacTHTejihHbix T K a a e a .. OflHaxo He npoBOAHJiocb HBtarax nojieBux aa6jnoaeHHH, KOTOpue busbbah 6 i j aacopeaae coBpeMeHHjjM MaTepaajiOM, no tpaHHefi Mepe b h h x h h x napraax i m u . OaaoBpeMeHHoe BtitrrynaHHe o6yrjieHHux a Heo6yrjieHHHx bhaob aeMaorax npo6 tipeaonpeAejiaer hx coBpeMeHHbiñ xaparrep. CpaBHeaae saatfiOHa oCyrneHHux h HeoóyrJieHHux pacTeHaa (Ta6ji. 6) flotaabiBaeT, <rro ohh npoacxoAHT H3 HecKO.ibKO pasaoa cpe/m. 3 t o He peuiaeT, npoóJieMbi hx B03pacra..

(14)

Cytaty

Powiązane dokumenty

Dziatkom polskim ofiaruje Gazeta Grudziądzka, Grudziądz 1911, s... ręczników, oparte na konstrukcji

Tutaj w relikwiarzu ze srebra znajduje się niewielka drewniana figurka Matki Boskiej z Dzieciątkiem, którą miał przy sobie Cortez w czasie wyprawy do Meksyku, oraz sarkofag zmarłego

W modlitwie Regina caeli, którą w okresie wielkanocnym odmawia się zamiast «Anioł Pański», zwracamy się do Maryi Panny z wezwaniem, aby się radowała, bo Ten, którego nosiła

IV Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Edukacja — nauczyciel — uczeń/ dziecko w zmieniającej się przestrzeni społecznej” 21 maja 2018 roku —

Staje się autonomicznym dziełem sztuki znosząc kon- flikt między sztuką, muzeum a architekturą.. Różnorodność ukształtowanych wnętrz pozwala na prezentowanie eksponatów

Józef

Rodzi się pytanie, czy w ram ach prow incji, zwłaszcza polskiej, 4 klasztory klary sek nie tw orzyły osobnej kustodii, a więc podrzędnej jednostki organiza­ cyjnej

Ponadto, Profesor Hanna Konopka była też autorką podręcz- ników dla gimnazjów (Wiedza o społeczeństwie. Pod- ręcznik dla gimnazjów , Warszawa 1999; Wiedza o