Znaczenie współpracy przedszkola/szkoły z rodzicami, pielęgniarką lub higienistką

W dokumencie Edukacja zdrowotna na etapie wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej : diagnoza i ewaluacja rozwiązań systemowych w województwie śląskim (Stron 84-90)

Część I. Edukacja zdrowotna – podstawy teoretyczne oraz jej praktyczna realizacja na

Rozdział 2. Okres dzieciństwa w kontekście edukacji zdrowotnej oraz praktyczna realizacja

2.5. Czynniki warunkujące skuteczność edukacji zdrowotnej

2.5.2. Znaczenie współpracy przedszkola/szkoły z rodzicami, pielęgniarką lub higienistką

W procesie przedszkolnej/szkolnej edukacji zdrowotnej potrzebne są zintegrowane działania wielu współrealizatorów. Cechą każdej placówki powinno być współdziałanie z rodzicami i pracownikami służby zdrowia, w tym głównie z pielęgniarką/higienistką szkolną, oraz otwartość i partnerstwo we współpracy ze społecznością lokalną.

Wśród osób i instytucji zajmujących się edukacją zdrowotną dzieci, szczególnie w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, na pierwszym miejscu należy wymienić rodziców oraz rodzinę273. Zadaniem rodziny jest tworzenie środowiska sprzyjającego zdrowiu wszystkich jej członków, w szczególności dzieci. Właśnie w ramach rodziny następuje wychowanie zdrowotne oraz kształtowanie postaw wobec zdrowia, przekazywanie podstawowej wiedzy dotyczącej zdrowia i choroby, uczenie podstawowych nawyków higienicznych i pielęgnacyjnych, wyrabianie emocjonalnego stosunku do zdrowia jako wartości oraz formowanie zachowań pro- i antyzdrowotnych. Rodzina odgrywa zatem podstawową rolę w umacnianiu i promowaniu zdrowia274. Rodzice są pierwszymi oraz najważniejszymi „nauczycielami zdrowia” swoich dzieci. Będąc „wychowawcami zdrowia”, rodzice odpowiedzialni są za przekazanie dzieciom odpowiedniej wiedzy dotyczącej zdrowia i umiejętności, dzięki którym będą one mogły zaspokajać własne potrzeby zdrowotne.

Zwyczaje kultywowane w domu rodzinnym ukierunkowują oraz regulują zachowania dziecka w późniejszym jego życiu275. To właśnie oni dzięki swej pozycji oraz długotrwałości kontaktów z dzieckiem mają największe możliwości kształtowania zdrowia oraz sprawności fizycznej swych dzieci od urodzenia aż do pełnoletności, czyli przez cały okres dorastania.

Wywiązanie się z tej roli i obowiązków zależy w dużej mierze od zachowań rodziców, czyli od pozytywnych wzorców zachowań związanych ze zdrowiem276. Dziecko od najmłodszych lat uczy się przez naśladowanie zachowań dorosłych, bliskich mu osób. Wśród czynników

272 Komisja Europejska/EACEA/Eurydice, Physical Education and Sport at School in Europe [Wychowanie fizyczne i sport w szkołach w Europie], Raport Eurydice, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg 2013.

273 C. Lewicki, Edukacja zdrowotna…, op. cit., s. 106.

274 B. Tobiasz-Adamczyk, Wybrane elementy socjologii zdrowia i choroby, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 170-171.

275 B. Woynarowska, Edukacja zdrowotna…, 2007, op. cit., s. 211-212.

276 B. Kuras, Zachowania zdrowotne rodziców, „Edukacja i Dialog” 2003, nr 4, s. 62.

85

wpływających na edukację zdrowotną dzieci w rodzinie są również kompetencje rodziców do wychowania dziecka w zdrowiu i do zdrowia. W tym zakresie rodzice kierują się swoimi doświadczeniami wyniesionymi z domu rodzinnego oraz z własnego życia, w tym również ze szkoły. W zakresie wychowania zdrowotnego od rodziny oczekuje się przede wszystkim:

 stworzenia optymalnych w danych warunkach ram materialnych zapewniających bezpieczeństwo i zaspokojenie zdrowotnych potrzeb dziecka

 właściwej atmosfery sprzyjającej zdrowiu fizycznemu i psychicznemu; zainteresowania rozwojem dziecka, życzliwego stosunku do jego potrzeb, zdrowego współzawodnictwa higienicznego, aktywnej, rozumnej i systematycznej pracy nad ukształtowaniem nawyków i postaw zdrowotnych

 organizacji życia zgodnej z zasadami higieny somatycznej i psychicznej (układ dnia, godziny snu, podział obowiązków domowych)

 lojalnej współpracy z instytucjami oraz z właściwymi placówkami służby zdrowia277. Na zaspokojenie w rodzinie potrzeb zdrowotnych dziecka, a także jego edukację zdrowotną wpływ mają również czynniki ekonomiczne, a wśród nich sytuacja materialna rodziny, zjawisko wykluczenia społecznego oraz wykształcenie rodziców. Można zatem stwierdzić, że to od rodziny zależy przyszłość dziecka, co świadczy o jej niezwykle dużym potencjale oraz możliwościach wychowawczych. Stanowi to jednocześnie konieczność podejmowania istotnych działań wychowawczych w rodzinie278.

Współczesna rodzina nie jest jednak instytucją wyizolowaną i samowystarczalną zdrowotnie. W realizacji celów edukacji zdrowotnej wspomagana powinna być przez przedszkole czy szkołę. Najistotniejsze jednak jest nawiązanie odpowiedniej współpracy między tymi instytucjami a rodziną279. W edukacji zdrowotnej relację rodzina–szkoła powinna cechować partycypacja. Szkoła ma pomagać rodzicom w wychowaniu dzieci do zdrowia, dostarczać im wiedzy związanej z rozwojem i zdrowiem dziecka oraz kształtować umiejętności prozdrowotne. Współpraca nauczycieli i rodziców stanowi istotny czynnik wpływający na poziom świadomości zdrowotnej rodziny. Z kolei skuteczność procesu edukacji zdrowotnej zależy od dobrej współpracy szkoły i rodziny, czego przejawem jest właściwe wykorzystanie informacji o zdrowiu dziecka pochodzące z obu środowisk.

277 M. Demel, O wychowaniu zdrowotnym, PZWS, Warszawa 1968, s. 170.

278 J. Izdebska, Rodzina – podstawowe środowisko życia dziecka, [w:] eadem (red.), Dziecko w rodzinie i w środowisku rówieśniczym, Trans Humana, Białystok 2003, s. 70.

279 C. Lewicki, Edukacja zdrowotna…, op. cit., s. 113.

86

Skuteczność edukacji zdrowotnej zależy od tego, w jakim stopniu przedszkole zainicjuje i rozwinie współpracę z rodzicami, kontynuowaną następnie przez szkołę.

Współpraca ta powinna polegać na280:

 informowaniu i uzgadnianiu z rodzicami, jakie tematy, problemy są z ich punktu widzenia najważniejsze oraz jaka jest możliwość ich realizacji

 wspólnym realizowaniu w przedszkolu imprez o tematyce zdrowotnej

 zachęcaniu rodziców, którzy mają odpowiednią wiedzę i umiejętności, do włączania się w prowadzenie wybranych zajęć w przedszkolu przeznaczonych dla dzieci i dorosłych

 stwarzaniu rodzicom możliwości wyrażania swoich opinii i informacji zwrotnych o efektach oddziaływania przedszkola.

 Ponadto B. Woynarowska zwraca również uwagę na:

 umożliwienie rodzicom korzystania z różnych form edukacji zdrowotnej w szkole

 wspólne organizowanie imprez i kampanii o tematyce zdrowia281.

Z kolei rodzice powinni wspomagać przedszkole/szkołę w tworzeniu środowiska wspierającego edukację zdrowotną, prezentować wspólnie z nauczycielem pozytywne wzorce zachowań oraz propagować postawy prozdrowotne we współdziałaniu z nauczycielem.

Owa współpraca w większości przypadków inspirowana jest głównie przez nauczycieli i polega na ocenie ucznia, a nie na rzetelnej, prowadzonej w dobrej atmosferze dyskusji nad ewentualnymi problemami zdrowotnymi, z jakimi może się borykać dziecko.

Większość rodziców pozostaje bierna, a placówki nie mają pomysłu na zaangażowanie ich w jej działalność wychowawczą. Niestety stanowi to bardzo istotny problem, gdyż rodzina jest potencjalnie najpoważniejszym sojusznikiem szkoły w kreowaniu prozdrowotnych zachowań uczniów282. Pewne osiągnięcia w tym zakresie mają szkoły promujące zdrowie, ale i w wielu z nich pozyskanie rodziców do współpracy jest bardzo trudne283.

Współdziałanie to jeden z najtrudniejszych wymiarów relacji międzyludzkich, to umiejętność rezygnacji z własnych celów na rzecz celu nadrzędnego. Nawiązanie partnerskich relacji pomiędzy nauczycielami i rodzicami to skomplikowany i długotrwały proces, wymagający od obu stron zrozumienia i taktu. Jednakże warto w niego inwestować

280 D. Froster, S. Pilke, Promocja zdrowia, KUL, Lublin 1998, s. 23-25.

281 B. Woynarowska (red.), Organizacja i realizacja edukacji zdrowotnej w szkole. Poradnik dla dyrektorów szkół i nauczycieli, 2011, op. cit., s. 59.

282 Z. Słońska, Promocja zdrowia jako strategia rozwiązywania współczesnych problemów zdrowotnych, [w:]

J. Szymborski (red.), Zdrowie publiczne i polityka ludnościowa, t. 2, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa 2012, s. 110-118.

283 B. Woynarowska, M. Sokołowska, Szkoła promująca zdrowie. Doświadczenia dziesięciu lat, KOWEZiU, Warszawa 2000, s. 78-88.

87

dla osiągnięcia wytyczonych celów. Przede wszystkim należy jasno określić strategię współpracy, określić bliższe i dalsze kierunki działania, a także mocno zaangażować się w ich wykonanie284.

W ochronie i promocji zdrowia uczniów poza samą szkołą oraz rodzicami powinni uczestniczyć pracownicy ochrony zdrowia, by zapewnić uczniom podstawowe świadczenia zdrowotne, uczestniczyć w ich edukacji zdrowotnej oraz wspierać uczniów, ich rodziców oraz szkołę w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych. Aktualnie główną rolę w profilaktycznej opiece zdrowotnej nad uczniami pełni pielęgniarka środowiska nauczania i wychowania lub higienistka szkolna, która jest jedynym profesjonalnym pracownikiem medycznym na terenie szkoły. W ostatnich latach wzrosła rola i zakres działań pielęgniarki i higienistki szkolnej.

Pielęgniarka szkolna, zgodnie z obowiązującymi przepisami285, nie jest pracownikiem szkoły ani nie wykonuje usług na zlecenie dyrektora szkoły, jest natomiast świadczeniodawcą realizującym określone w umowie z Narodowym Funduszem Zdrowia zadania, w trakcie których współpracuje z dyrektorem szkoły. Sprawuje ona profilaktyczną opiekę nad uczniami w znajdującym się na terenie szkoły gabinecie profilaktyki zdrowotnej i pomocy przedlekarskiej.

W 2003 roku w Instytucie Matki i Dziecka opracowane zostały „Standardy w profilaktycznej opiece zdrowotnej nad uczniami sprawowanej przez pielęgniarkę lub higienistkę szkolną oraz lekarza podstawowej opieki zdrowotnej”286. Jednym z głównych celów ich opracowania, a następnie wprowadzenia do kontraktowania świadczeń zdrowotnych w profilaktycznej opiece zdrowotnej nad uczniami przez Narodowy Fundusz Zdrowia, było ujednolicenie sposobu realizacji zadań pielęgniarek szkolnych i lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej sprawujących tę opiekę. Zadania pielęgniarki/higienistki szkolnej zostały określone w 10 standardach, wśród których ósmy dotyczy edukacji zdrowotnej i został zapisany w następujący sposób: „Prowadzenie edukacji zdrowotnej uczniów i ich rodziców oraz uczestnictwo w szkolnych programach profilaktyki i promocji zdrowia”287. Wyróżnia się trzy obszary działań pielęgniarki/higienistki szkolnej w ramach edukacji zdrowotnej ucznia: zorientowane na jednostkę (ucznia), na grupę uczniów

284 E. Nadziakiewicz, Współpraca z rodzicami. Rodzice partnerami w tworzeniu i realizacji strategii rozwoju szkoły, ORE [b.r.].

285 Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 sierpnia 2009 r. w sprawie organizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą (Dz.U. z 2009 r. Nr 139, poz. 1133).

286 B. Woynarowska, A. Oblacińska, M. Jodkowska, Standardy w profilaktycznej opiece zdrowotnej nad uczniami sprawowanej przez pielęgniarkę lub higienistkę szkolną i lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2003.

287 B. Woynarowska (red.), Organizacja i realizacja edukacji zdrowotnej w szkole. Poradnik dla dyrektorów szkół i nauczycieli, 2011, op. cit., s. 56.

88

z problemami zdrowotnymi oraz związane z działaniami danej placówki.

Pielęgniarka/higienistka powinna być stale nastawiona na edukację zdrowotną, być rzecznikiem zdrowia, doradcą oraz konsultantem medycznym dyrektora szkoły i nauczycieli oraz uczniów i ich rodziców288. Dyrekcja szkoły oraz inni nauczyciele powinni wspierać pielęgniarkę/higienistkę w realizacji powyższych zadań. Wsparcie to ma polegać m.in. na zapraszaniu pielęgniarki/higienistki szkolnej do planowania, realizacji oraz ewaluacji edukacji zdrowotnej oraz szkolnego programu profilaktyki, informowaniu pielęgniarki/higienistki o akcjach, konkursach oraz innych formach działań na rzecz zdrowia. W szkołach promujących zdrowie powinna być ona natomiast zapraszana do pracy w szkolnym zespole promocji zdrowia i na co dzień współpracować ze szkolnym koordynatorem, jak również uczestniczyć w radach pedagogicznych, na których podejmowane są tematy i decyzje dotyczące zdrowia289. Zgodnie z wymienionym wyżej rozporządzeniem290 pielęgniarka/higienistka w czasie sprawowania profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi winna współpracować w szczególności z dyrektorem szkoły. Z punktu widzenia przepisów oświatowych291 zadaniem szkoły jest zapewnienie uczniom możliwości dostępu do gabinetu profilaktyki i pomocy przedlekarskiej, a dyrektor ma zadbać o bezpieczne i higieniczne warunki pobytu ucznia w szkole, a także bezpieczne i higieniczne warunki uczestnictwa w zajęciach zorganizowanych przez szkołę. Zatem dążąc do właściwej opieki i realizacji usług pielęgniarskich względem uczniów placówki, dyrektor szkoły winien być zainteresowany dobrą współpracą z pielęgniarką szkolną oraz zapoznaniem się z zadaniami, jakie ma do wypełnienia w szkole292. Warto również podkreślić, że pielęgniarka/higienistka szkolna jest konsultantem z zakresu wychowania zdrowotnego pracowników danej placówki, w tym w szczególności nauczycieli wychowania fizycznego, oraz pośrednikiem pomiędzy szkołą a wieloma instytucjami służby zdrowia i ekspertami medycznymi. W tym miejscu warto zaznaczyć, że powszechnie obowiązujące przepisy nie przewidują realizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej przez pielęgniarkę/higienistkę na terenie przedszkoli.

288 Kamiński M., K. Syczewska-Weber, A. Szpak, K. Witana, L. Wdowiak, J. Szymańska, Ewolucja opieki medycznej nad uczniem w środowisku nauczania w Polsce po 1999 r., „Zdrowie Publiczne” 2003, t. 114, nr 2, s. 168-171.

289 B. Woynarowska, A. Małkowska, Środowisko fizyczne i społeczne szkoły oraz działania w zakresie edukacji zdrowotnej, profilaktyki i promocji zdrowia w ocenie dyrektorów szkół, [w:] B. Woynarowska (red.), Środowisko psychospołeczne…, op. cit., s. 133-162.

290 Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 sierpnia 2009 r. w sprawie organizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą (Dz.U. z 2009 r. Nr 139, poz. 1133).

291 Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (Dz.U. z 2003 r. Nr 6, poz. 69).

292 A. Krzemińska, Opinia prawna dotycząca zasad organizacji udzielenia świadczeń przez pielęgniarki szkolne, Opole, 20.09.2013, http://oipip.opole.pl/wp-content/uploads/2014/04/opinia_prawna_pielegniarki_szkolne.pdf [dostęp: 01.09.2016].

89

Jednakże w ramach realizacji tematów związanych z edukacją zdrowotną pielęgniarki/higienistki są często zapraszane do przedszkoli. Wizyty te stanowią bardzo ciekawą inicjatywę i mają na celu podniesienie poziomu edukacji zdrowotnej u najmłodszych.

Reasumując, można stwierdzić, że współpraca szkoły z pielęgniarką/higienistką szkolną powinna opierać się na ustaleniu wzajemnych oczekiwań w zakresie edukacji zdrowotnej, aby przyniosła jak najwięcej korzyści przede wszystkim uczniom.

Charakterystyczną cechą zarówno przedszkola, jak i szkoły powinno być również współdziałanie ze społecznością lokalną. Współpraca ta ma służyć określonym celom i przybierać postać różnych zadań. W zależności od ich charakteru wymaga ona różnorodnych form i daje możliwość pełniejszego zaistnienia w środowisku lokalnym.

Placówki powinny być otwarte na ową współpracę i starać się pozyskiwać organizacje, władze oraz znaczące osoby w najbliższym środowisku, jak również korzystać z ich zasobów (specjalistów i środków). Podjęcie owej współpracy i partnerstwa w obrębie edukacji zdrowotnej jest szczególnie ważne z punktu widzenia społecznego, kulturalnego, a przede wszystkim zdrowotnego293.

W odniesieniu do edukacji zdrowotnej współdziałanie to może polegać na:

 pozyskiwaniu osób znaczących i różnych organizacji istniejących w społeczności lokalnej do realizacji wybranych tematów

 eliminowaniu reklam produktów żywnościowych niekorzystnych dla zdrowia i ich sprzedaży w okolicy szkoły

 organizowaniu kampanii i akcji propagandowo-informacyjnych oraz imprez popularyzujących różne aspekty zdrowia z udziałem przedstawicieli społeczności lokalnej, na które zaprasza się m.in. rodziny uczniów294.

Reasumując, można stwierdzić, że jednym z bardzo ważnych czynników skuteczności przedszkolnej/szkolnej edukacji zdrowotnej jest stworzenie właściwego klimatu sprzyjającego efektywnemu współdziałaniu rodziców i nauczycieli oraz współpracy szkoły ze środowiskiem lokalnym. Podstawą owej współpracy powinno być właściwe planowanie i realizowanie strategii współpracy z rodzicami, pielęgniarką/higienistką szkolną oraz promowanie placówki w środowisku lokalnym.

293 E. Obodyńska, Działalność szkoły…, op. cit., s. 10-12.

294 B. Woynarowska (red.), Organizacja i realizacja edukacji zdrowotnej w szkole. Poradnik dla dyrektorów szkół i nauczycieli, 2011, op. cit., s. 59.

90

W dokumencie Edukacja zdrowotna na etapie wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej : diagnoza i ewaluacja rozwiązań systemowych w województwie śląskim (Stron 84-90)